Дамытушы ойын-жаттығулар арқылы кіші топ балаларының сенсорлық қабілеттерін дамыту

«Алматы облысы білім басқармасының Жамбыл ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің «Аққайың» бөбекжайы КМҚК

Тәрбиеші Чатпаева Сияпат Бақытқызы

Аяулы әлемге аяқ басқан, асықтай ғана жүректері әлемнің әр қырына құштар кішкентай бүлдіршіндер үшін сенсорлық қабілеттерді дамыту – жаңа өмірге жол ашатын алтын кілт іспетті. Себебі, осы сенсорлық қабілеттер – баланың қоршаған ортаны тануының, сезінуінің, түсінуінің негізі. Көру, есту, сезу, иіс сезу және дәм сезу арқылы бала әлемді таниды, біледі, әр түрлі заттар мен құбылыстардың ерекшеліктерін ажыратады. Бұл оның танымдық дамуының, тіл дамуының және әлеуметтік дамуының іргетасы болып табылады.

Осы орайда, біздің «Көңілді асықтар әлемі» атты әдістемелік нұсқаулық кішкентай бүлдіршіндердің сенсорлық қабілеттерін ұлттық құндылықтарымызбен ұштастыра отырып, дамытуға бағытталған. Нұсқаулықтың негізгі құралы ретінде ежелден келе жатқан, ұлттық ойынымыз – асық ойындары алынды. Асық – тек ойыншық қана емес, ол баланың қозғалыс дағдыларын, зейінін, есте сақтауын, байқағыштығын, қазақы болмысын дамытатын құрал.

Сенсорлық қабілеттерді дамытудың маңыздылығы:

Сенсорлық қабілеттердің дамуы – баланың жан-жақты дамуының негізі. Олардың дұрыс дамуы баланың ақыл-ой қабілетін арттырады, сөйлеу тілін дамытады, моторикасын жетілдіреді. Сенсорлық тәжірибелер балаға заттардың қасиеттерін, олардың арасындағы байланыстарды түсінуге көмектеседі. Бұл өз кезегінде олардың танымдық қабілеттерін, білуге құштарлығын, қиялын, зейінін, есте сақтауын, байқағыштығын дамытады. Сондай-ақ, бала сенсорлық тәжірибелер арқылы әлемді сезінеді, оған деген қызығушылығы артады, жаңалыққа ұмтылады.

Кіші топтағы балалардың жас ерекшеліктері:

2 жасар балалар – табиғатынан зерттеуші, әлемді тануға құштар жандар. Олардың сөйлеу тілі әлі толық қалыптаспаған, бірақ олар заттарды көрген, ұстаған кезде көп нәрсені түсінеді. Кіші топтағы балалардың негізгі қызметі – ойын. Ойын арқылы олар әлемді таниды, жаңа дағдыларды меңгереді, әлеуметтік қарым-қатынас жасайды. Олардың зейіні тұрақсыз, жылдам ауысады, сондықтан ойын-жаттығулар қысқа, әрі қызықты болуы керек. Ойын кезінде балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды.

Дамытушы ойындардың бала дамуына әсері:

Дамытушы ойындар – баланың сенсорлық қабілеттерін дамытудың тиімді құралы. Ойын барысында балалар заттарды зерттейді, олардың түстерін, пішіндерін, өлшемдерін, дыбыстарын ажыратады, ұстайды, сипайды, иіскейді. Ойындар балалардың зейінін шоғырландырады, есте сақтау қабілетін дамытады, қиялын ұштайды. Ойын барысында балалар заттарды түсі, көлемі, пішіні бойынша өз бетінше зерттейді. Олар үлгі мен ауызша нұсқауға сүйене отырып, тапсырмаларды орындайды, қимылдарды, қолдың ұсақ моторикасын үйлестіру дағдыларын меңгереді. Ойындар арқылы балалар заттарды түсі, көлемі, пішіні бойынша өз бетінше зерттейді және салыстырады, қарапайым математикалық ұғымдарды меңгереді.

Ұлттық құндылықтар арқылы сенсорлық дамудың ерекшеліктері:

Ұлттық құндылықтар – біздің мәдениетіміздің, тарихымыздың, салт-дәстүрлеріміздің ажырамас бөлігі. Асық ойындары – ұлттық ойынның бір түрі. Асық ойындары балаларды ұлттық мәдениетімізге баулиды, қазақылық рухын сіңіреді. Ойын барысында балалар асықтың түсін, пішінін, санын, айналыс бағытын, дауысын байқайды. Ойын қағидаларын сақтай отырып, бірлесіп әрекет етуге, өзгенің пікірін тыңдауға, жеңіске жетуге ұмтылады. Асық ойындары балалардың бойына еңбекқорлықты, төзімділікті, ұқыптылықты, әділдікті дарытады. Асық ойынының сенсорлық әсерлері (түс, пішін, дыбыс) балалардың сенсорлық қабілеттерін ұлттық нақышта дамытуға жол ашады.

Сонымен, бұл әдістемелік нұсқаулық арқылы кіші топтағы балалардың сенсорлық қабілеттерін асық ойындары арқылы дамытып, олардың ұлттық құндылықтарға деген қызығушылығын арттыра отырып, жан-жақты дамытуға үлес қосамын.

Сенсорлық қабілеттердің анықтамасы және түрлері:

Жаңа туған нәресте әлемді сезу, түйсіну арқылы таниды. Сенсорлық қабілеттер – адамның қоршаған ортаны сезім мүшелері арқылы қабылдауы. Бұл – көру, есту, иіс сезу, дәм сезу және сезіну (сипап сезу) сияқты бес негізгі түрге бөлінеді. Бұл қабілеттер біздің әлемді қабылдауымыздың кілті, білім алудың, дамудың негізі болып табылады. Көру арқылы біз заттардың түсін, пішінін, мөлшерін көреміз. Есту арқылы дыбыстарды, сөздерді естиміз. Иіс сезу арқылы хош иістерді немесе жағымсыз иістерді сеземіз. Дәм сезу арқылы тағамның дәмін татимыз. Сипап сезу арқылы заттардың жұмсақтығын, қаттылығын, жылылығын сеземіз. Сенсорлық қабілеттердің жақсы дамуы – баланың жан-жақты дамуының кепілі.

Ерте жастағы балалардың сенсорлық даму ерекшеліктері:

2 жасар балалар – әлемді жаңадан ашып жатқан кішкентай зерттеушілер. Олардың сенсорлық дамуы қарқынды жүреді. Бұл жастағы балалар заттарды ұстауға, аузына апаруға, қызықтыратын нәрсенің бәрін зерделеуге тырысады. Олардың көру қабілеті дамып келе жатады, түстерді, пішіндерді ажырата бастайды. Есту қабілеті де жетіле түседі, дыбыстарға, әуендерге құмарланады. Сезу қабілеті арқылы заттардың текстурасын, жылылығын таниды. Ерте жастағы балалардың сенсорлық дамуы ойын, қозғалыс арқылы жүзеге асады. Олардың қызығушылығын оятып, әртүрлі заттармен тәжірибе жасауға мүмкіндік беру маңызды.

Асық ойындарының психологиялық және педагогикалық негіздері:

Асық ойыны – ұлттық құндылықтарымыздың бірі. Бұл ойынның балалардың дамуына психологиялық және педагогикалық тұрғыдан тигізер пайдасы зор. Асықтармен ойнау балалардың:

• Көру қабілетін дамытады: Асықтардың түстерін, пішіндерін ажыратуға, нысанаға дәл тигізуге көмектеседі.

• Есептеу дағдыларын қалыптастырады: Асықтарды санау, топтау, салыстыру арқылы математикалық түсініктерді меңгереді.

• Қолдың ұсақ моторикасын дамытады: Асықты саусақтармен ұстау, лақтыру, нысанаға тигізу қолдың қимылын жетілдіреді.

• Зейінділігін арттырады: Ойынға ұмтылу арқылы зейінін шоғырландыруға үйренеді.

• Шыдамдылыққа, төзімділікке тәрбиелейді: Ойын барысында жеңіліске ұшырағанда сабыр сақтауға, өзгенің жеңісіне қуана білуге үйренеді.

• Достық қарым-қатынас орнатады: Ойынды бірлесіп ойнау арқылы достарымен қарым-қатынас жасайды, әлеуметтік дағдыларын дамытады.

Ұлттық ойындар арқылы сенсорлық дағдыларды дамыту:

Ұлттық ойындар – біздің мәдени мұрамыз, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан құндылықтар. Асық ойыны сияқты ұлттық ойындар балалардың сенсорлық қабілеттерін дамытудың тамаша құралы болып табылады. Ұлттық ойындар:

• Балалардың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады: Ойын арқылы балалар өз халқының салт-дәстүрлерімен танысады, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіреді.

• Сенсорлық қабілеттерді кешенді дамытады: Ұлттық ойындардың әрқайсысы сенсорлық қабілеттердің әртүрлі түрлерін дамытуға бағытталған. Мысалы, асық ойыны көру, қолдың ұсақ моторикасын дамытса, “тоғызқұмалақ” ойыны логикалық ойлауды, есептеу қабілетін дамытады.

• Балалардың дене дамуына әсер етеді: Ұлттық ойындардың көпшілігі белсенді қозғалысты талап етеді, бұл балалардың физикалық дамуына оң әсерін тигізеді.

• Балалардың тілін дамытады: Ойын барысында балалар сөздерді, сөз тіркестерін қолданады, сөйлеу мәнерін жетілдіреді.

Осылайша, «Көңілді асықтар әлемі» әдістемелік нұсқаулығы кіші топтағы балалардың сенсорлық қабілеттерін ұлттық ойындар, атап айтқанда асық ойыны арқылы дамытуға бағытталған. Бұл балалардың жан-жақты дамуына, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіруіне, табиғатты тануына, қоршаған ортаны қорғауына ықпал етеді.