ҚоғамДәптер орнына смартфон

AR-AY

• 6 ақпан, 2026

Толқын АЙМАХАНОВА, 

«Тараз-Болашақ» жоғары медицина колледжінің оқытушысы, 

Тараз қаласы

Жасыратыны жоқ, бүгінде көпшілігіміз әлі де компьютер мен смартфонға сақтықпен қараймыз. Бізге интернет тұзаққа толы тығыз орман сияқты. Шын мәнінде, егер сіз қосымша арқылы ақша аударуды немесе коммуналдық төлемдерді телефоныңыздан төлеуді білсеңіз, сіз бұл туралы жартылай хабардарсыз. Сіздің балаларыңыз қолдарында планшетпен дүниеге келді, олар үшін бұл таныс, біз үшін бір кездегі қарапайым дәптер сияқты. Бірақ мәселе осында. Балаңызға көліктер мен бөтен адамдар болғандықтан сыртқа шығуға тыйым салғаныңызды көз алдыңызға елестетіңіз. Бұл көмектеседі ме? Ондай емес. Бала әлі де одан шығатын жолын табады, бірақ сандаған автомашиналар жүйткіген жолды қалай кесіп өту керектігін білмейді. Интернетте де дәл солай. Егер телефонды алып тастасаң, бала өзін құрдастарының арасында кемшіл сезініп, көңілі жабырқап қалады. Біздің міндетіміз - «ойыншықты» оның қолынан алу емес, қауіпсіздік ережелері мен оның денсаулығына кері әсер ететінін жеткізу, оны қалай пайдалану керектігін үйрету.

Балаларды гаджеттік тәуелділіктен қалай арылтамыз?

Бүгінде бәріміз жасанды интеллект (ЖИ) туралы ой бөлісіп, кейде одан қатты қобалжып, қорқатынымызды жасырмаймыз. Бала үшін бұл тақырыпта сөз қозғау өте пайдалы әңгіме. ЖИ үй тапсырмасын орындауға көмектеседі, қиын тақырыпты түсіндіре алады немесе тіпті сурет салуды үйретеді. Ең жақсы кеңес: баланы интернет пен жасанды интеллект қолданғаны үшін ренжіп, сөкпеңіз. Одан «Бұл не? Қалай жұмыс істейді?» деп оның пайдасын көрсетуін сұраған дұрыс. Сіз агрессия емес, қызығушылық танытсаңыз, бала сізбен ашық ой бөлісіп, кеңесе бастайды.

Көптеген ата-аналар мәселені түбегейлі шешуге тырысады: телефонды алып тастау, «күніне бір сағат» деген қатаң шектеу қояды. Алайда, бұл тәсіл қазіргі технологиялар дамыған заманда балаға біздің тіршілік көзіміз – ауада тыныс алуға тыйым салу әрекетіне ұқсайды. Бүгінгі смартфон - жай ойыншық қана емес, қазіргі қоғамға, өмірге кіру «билеті». Егер біз гаджеттерді қолдануға тыйым салсақ, баланы қорғаймыз деп  оны бейімделу мүмкіндігінен айырамыз.

Ата-ананың міндеті – баласының айналасына «қоршау-қамал» тұрғызу емес, пайдалы мен зиянды ажыратуға үйрететін тәлімгер болу. Тыйым салу уға айналмауы керек. Міндет – жас ұрпақты әлемнен «ажырату» емес, қауіпсіз сандық шекараны құру. Біз зиянды контенттен, кибербуллингтен және бақылаусыз деректер жинаудан қорғаныс туралы айтып отырмыз. Шектеулер оқумен қатар жүруі маңызды: балаларға тек сүзгілер ғана емес, сонымен қатар сыни ойлау дағдыларын да беруіміз керек. Тек осылайша технология дамудың құралы болып қала береді және экзистенциалды қауіп көзі болмайды. «Нейрондық желі» сөзі көбіне қорқынышты, бірақ шын мәнінде ол өте жетілдірілген көмекші, соның ішінде оқуда да. Тәулігіне 24 сағат қолжетімді және бір тақырыпты қатарынан он рет шыдамдылықпен түсіндіруге дайын репетиторды елестетіңіз.

ЖИ балаға ағылшын тілін жетілдіруге, күрделі математикалық тапсырманы шешуге немесе Қазақстан тарихынан қызықты деректер табуға көмектеседі. Ең бастысы - балаға тек жасанды интеллекттен «мен үшін жаса» деп сұрау ғана емес, «қалай шешу керектігін түсіндір» деп сұрауды үйрету. Бұл жағдайда технология миды дамытады, босаңсытпайды. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы балаларымыздың осындай құралдарды шығармашылық және өзін-өзі дамыту үшін қалай қолдануды білуін қамтамасыз етуге бағытталған.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев биылғы 2026 жылды «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялады. Алдымыздағы үш жылда бұл бағытты дамыту жөнінде нақты тапсырмалар берді. Сондықтан алдағы жылдары цифрландыру барлық саланы қамтып, жасанды интеллект өмірімізге батыл енетін болады. 

Қазіргі телефондарда «Ата-ана бақылауы» функциясы бар. Бұл сізге «тыңшылық» жасауға мүмкіндік бермейді, тек ойын ойнау уақытын шектеуге немесе жаман контенті бар сайттарды блоктауға көмектеседі. Бұл көліктегі қауіпсіздік белдігі сияқты: ол бар, қорғайды, бірақ жүргізуге кедергі келтірмейді. Сонымен қатар, көптеген қосымшалар ата-аналарға баланың телефонда қанша уақыт өткізетінін және қай сайттарға кіретінін көруге мүмкіндік береді. Бұл пайдалы құралдар, бірақ олар сенімділікті алмастырмауы керек. Ең жақсы бақылау түрі - шынайы мүдде, ал ең жақсы қорғау - супербағдарлама емес, сенім. Балаға сүйікті ойынын көрсетуді, қандай видеоларды көретінін сұраңыз. Егер бала қателігі үшін бір ай бойы интернеттен айырылмайтынын білсе, бірақ оны шешуге көмектессе, кеңес сұрап сізге келеді. Егер ол интернетте қорқынышты нәрсеге тап болса, жасырынбайды, үйде оны түсініп, көмектесетінін біледі және жазалау ретінде телефонды тартып алмайды.

Әрине,  жаңа технология керемет, бірақ ол тікелей байланысқа, жаңа нан иісіне немесе көшеде футбол ойнауға ешқандай әсер етпейді. Виртуалды мен шынайы өмір арасында тепе-теңдік болуы керек. Біз, ересектер, оны меңгеруде үлгі көрсетуіміз қажет. Егер әке-ана, енді тіпті ата-әжелер де кеш бойы смартфонда отырса, ұлыңызға немесе қызыңызға кітап оқуды талап етудің пайдасы жоқ. «Гаджетсіз аймақтарға» келісемін, мысалы, ас үстелі немесе ұйықтар алдында бір сағат бұрын  миға тыныштық берген жөн. Бұл баланың психикасын сау ұстауға көмектеседі және экрандағы кез келген суреттен әлдеқайда бай шынайы, тірі әлемді бағалауға үйретеді.