«Дәрумен – денсаулық кепілі»

Қызылорда облысы,Жаңақорған ауданы, Манап ауылы № 160 орта мектебінің 8 – сынып оқушысы Бөрібай Тоқжан

Жетекшісі: Ибрагимов Жанадил Пайзович

Дәрумендер адам ағзасы үшін өте қажетті материалдар болып табылады. Ол материалды табиғат Жер анамыз қамтамасыз ететіні сөзсіз. Дәрумендердің маңызы иммуниттеті қалыптастырып қана қоймай адамның өсіп жетілуінеде маңызды рөл атқарады. Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері Николай Лунин салды. 1912 жылы поляк дәрігері Казимеж Функ сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. 

Барлық дәрумендер майда және суда еритіндер деп екі топқа бөлінеді.

Майда еритіндерге А, D, Е, К дәрумендері жатады.

Суда еритін дәрумендерге С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі:

• алифатты

• алициклды

• ароматикалық

• гетероциклды

• Дәрумендер – адам ағзасының денсаулығы мен дұрыс жұмыс істеуі үшін өте маңызды қоректік заттар. Олар зат алмасу, өсу және даму, иммундық жүйені қолдау, энергия өндіру және басқалар сияқты көптеген процестерге қатысады.

• Кейбір маңызды витаминдер және олардың ағзаға пайдасы:

• – А дәрумені: көруді жақсартады, тері мен шырышты қабықтың саулығын сақтайды, иммундық жүйені реттеуге қатысады.

• – С дәрумені: иммундық жүйені нығайтады, тері мен дәнекер тіннің денсаулығына ықпал ететін коллаген синтезіне қатысады, зиянды бос радикалдармен күресуге көмектеседі.

• – D дәрумені: сау сүйектер мен тістерге қажет, қандағы кальций деңгейін реттеуге қатысады, иммундық жүйені қолдайды.

• – Е дәрумені: антиоксидант, жасушаларды бос радикалдардың зақымдануынан қорғауға көмектеседі, тері мен шаштың денсаулығын жақсартады.

• – К витамині: қанның ұю процесіне қатысады, сүйектерді сау сақтауға көмектеседі.

• Витаминдерді әртүрлі тағамдардан, соның ішінде жемістерден, көкөністерден, еттен, балықтан, жұмыртқадан және сүт өнімдерінен алуға болады. Дегенмен, егер сізде қандай да бір дәрумен жетіспейтін болса, сізге арнайы витаминдік препараттарды қабылдау қажет болуы мүмкін.

Дәрумендер зат алмасуға қатысады, жасушада өтетін химиялық реакциялардың биологиялық үдеткіштері болып табылады, жұқпалы ауруларға төзімділігін арттырады, жұмысқа қабілеттілігін арттырады, көптеген аурулардың ағымын жеңілдетеді, әртүрлі кәсіби зияндылықтардың теріс әсерін төмендетеді. Дәрумендердің жетіспеушілігі денсаулық нашарлауының маңызды себептерінің бірі болып табылады. А дәруменінің болмауы немесе жетіспеушілігі көз ауруларын тудырады, мысалы, «тауық соқырлығы», яғни адамның ымыртта көруін жоғалтуы. В1 гиповитаминозында бұлшық ет әлсіздігі, нервтің шаншуы, асқазан-ішек жолдары қызметінің бұзылуы (іш қату), ұйқының бұзылуы байқалады. В2 витамині жетіспеген жағдайда тез шаршау, тәбеттің жоғалуы, күрт шаршау пайда болады. Ағзадағы В6 витаминінің жетіспеушілігі тері ауруларын, шаштың жоғалуын тудырады. Д витаминінің жетіспеушілігі сүйектердің жұмсаруына, олардың деформациясына-рахитке әкеледі. РР витаминінің жетіспеушілігі асқорыту жүйесі қызметінің бұзылуына әкеледі. С витамині ағзаның инфекцияларға қарсы тұруын арттырады, зат алмасу процестеріне, ақуыздар мен көмірсулар белсенді қатысады, қан түзуді ынталандырады, Темірдің сіңірілуіне ықпал етеді. ағзаның дұрыс дамуы үшін қажет, еңбекке қабілеттілікті арттырады. Е витамині әсіресе жүйке ауруларында, анемияда пайдалы, сондай-ақ бізге әдемі және жас көріністі сақтауға, терінің жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.

Адам үшін витаминдердің негізгі көзі тағам болып табылады. Ең бай витамин А бауыр, сары май, жұмыртқа. В1 витаминінің жоғары пайызымен қарақұмық және сұлы жармасы, геркулес, үрме бұршақ, ірі тартылған ұннан жасалған бидай наны, алма, картоп ерекшеленеді. Жануарлар өнімдерінен В1 витаминіне жұмыртқа сарысы, уылдырық, бауыр, бүйрек, жүрек бай. В2 витамині сүт өнімдерінде, әсіресе жаңа сүзбеде бар. В12 витамині теңіз өнімдерінде көп мөлшерде бар. Д витамині негізінен сүт, жұмыртқа, сары май, бауыр, уылдырық және балық майы бар. Жаңа піскен қырыққабат, картоп, пияз, қырыққабат, шпинат, апельсин, лимон, қара қарақат және итмұрын жемістерінде С витаминдері көп. РР витамині ет, бүйрек, бауыр, ірі қара малдың жүрегі және жасыл көкөністерде бар. Е витамині брокколиде, асқабақта мол.

Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. Азық-түлік өнімдерін тез арада тоңазыту әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. Азық-түлік өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін эмаль, шыны ыдыстарын пайдаланады. Адам өз ағзасын қалыпты және сау жүру үшін қалыпты жағдайда денені шынықтырып дәрумендерді пайдалану керек.