Дефектологтың түзету-дамыту жұмыстарының әдістемелік негіздері

Кіріспе

Қазіргі таңда ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды оқыту мен тәрбиелеу мәселесі білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Мұндай балалардың танымдық, сөйлеу, эмоционалдық-ерік және әлеуметтік дамуындағы ерекшеліктерді ескере отырып, оларға арнайы педагогикалық қолдау көрсету қажет. Осы міндеттерді жүзеге асыруда дефектолог маманының рөлі ерекше. Дефектологтың түзету-дамыту жұмыстары баланың дамуындағы кемшіліктерді түзетуге, сақталған мүмкіндіктерін дамытуға және оның қоғамға толыққанды бейімделуіне бағытталады.

Түзету-дамыту жұмыстары белгілі бір ғылыми-теориялық және әдістемелік негіздерге сүйенеді. Бұл негіздер арнайы педагогиканың, психологияның, нейропсихологияның және жалпы педагогиканың жетістіктерімен тығыз байланысты.

1. Дефектология ғылымының мәні және мақсаты

Дефектология – дамуында әртүрлі ауытқулары бар балаларды зерттейтін, оқытатын, тәрбиелейтін және әлеуметтендіретін арнайы педагогика саласы.

Дефектологияның негізгі мақсаттары:

• дамуындағы бұзылыстарды анықтау;

• олардың себептерін зерттеу;

• түзету-педагогикалық ықпал ету жолдарын әзірлеу;

• балаларды қоғамға бейімдеу;

• білім алуға тең мүмкіндік жасау.

Дефектолог маманы келесі санаттағы балалармен жұмыс жүргізеді:

• интеллектуалдық дамуында бұзылыстары бар балалар;

• сөйлеу тілінде кемістігі бар балалар;

• есту қабілеті бұзылған балалар;

• көру қабілеті бұзылған балалар;

• тірек-қимыл аппараты бұзылған балалар;

• аутизм спектрі бұзылыстары бар балалар;

• күрделі кемістігі бар балалар.

2. Түзету-дамыту жұмыстарының әдіснамалық негіздері

Дефектологтың түзету-дамыту жұмыстары бірнеше ғылыми қағидаларға сүйенеді.

2.1 Гуманистік қағида

Гуманистік қағида бойынша әрбір бала тұлға ретінде қарастырылады және оның құқықтары мен мүмкіндіктері құрметтеледі.

Бұл қағиданың негізгі ұстанымдары:

• баланы қабылдау;

• оның жеке ерекшеліктерін ескеру;

• жағымды эмоционалдық орта құру;

• баланың табыстылығын қолдау.

2.2 Даму қағидасы

Бұл қағида баланың психикалық дамуы үздіксіз өзгерісте болатынын көрсетеді.

Дефектолог:

• баланың қазіргі даму деңгейін анықтайды;

• оның жақын даму аймағын белгілейді;

• болашақ даму мүмкіндіктерін ескере отырып жұмыс жүргізеді.

Бұл идеяның негізін қалаған ғалым – Лев Семенович Выготский.

Выготскийдің пікірінше, оқыту баланың дамуын алға жетелеуі тиіс.

2.3 Жүйелілік қағидасы

Түзету жұмыстары барлық психикалық процестердің өзара байланысын ескере отырып ұйымдастырылады.

Жүйелілік қағидасы бойынша:

• қабылдау;

• зейін;

• есте сақтау;

• ойлау;

• сөйлеу;

бір-бірімен тығыз байланыста дамытылады.

2.4 Кешенді ықпал ету қағидасы

Баланың дамуындағы бұзылыстарды түзету тек дефектологтың ғана емес, басқа мамандардың да бірлескен жұмысын қажет етеді.

Кешенді жұмысқа қатысатын мамандар:

• психолог;

• логопед;

• әлеуметтік педагог;

• дәрігер;

• сынып жетекшісі;

• ата-ана.

2.5 Жеке және сараланған тәсіл қағидасы

Әр баланың:

• жас ерекшелігі;

• даму деңгейі;

• қызығушылығы;

• қабілеті;

• денсаулық жағдайы

ескеріледі.

Сондықтан түзету жұмыстары әр бала үшін жеке бағдарлама бойынша ұйымдастырылады.

3. Түзету-дамыту жұмыстарының психологиялық негіздері

Дефектологтың жұмысы психология ғылымымен тығыз байланысты.

3.1 Жоғары психикалық функциялар теориясы

Лев Семенович Выготский жоғары психикалық функциялардың әлеуметтік ортада қалыптасатынын дәлелдеді.

Оларға жатады:

• ойлау;

• сөйлеу;

• есте сақтау;

• зейін;

• ерік.

Түзету жұмыстары осы функцияларды дамытуға бағытталады.

3.2 Іс-әрекет теориясы

Бұл теорияны дамытуға Алексей Николаевич Леонтьев үлкен үлес қосты.

Теория бойынша бала қоршаған ортамен әрекеттесу барысында дамиды.

Сондықтан түзету сабақтарында:

• ойын;

• еңбек;

• оқу әрекеті;

• шығармашылық жұмыстар кеңінен қолданылады.

3.3 Нейропсихологиялық негіздер

Александр Романович Лурия мидың әр бөлігінің белгілі бір қызмет атқаратынын анықтады.

Нейропсихологиялық тәсіл арқылы:

• танымдық процестер зерттеледі;

• бұзылған функциялар анықталады;

• оларды қалпына келтіру жолдары қарастырылады.

4. Дефектологтың түзету-дамыту жұмыстарының негізгі бағыттары

4.1 Танымдық процестерді дамыту

Танымдық процестерге:

• зейін;

• қабылдау;

• есте сақтау;

• ойлау;

• қиял жатады.

Қолданылатын әдістер:

• салыстыру;

• талдау;

• жинақтау;

• жіктеу;

• логикалық тапсырмалар.

4.2 Сөйлеу тілін дамыту

Сөйлеуді дамыту бағытында:

• сөздік қорды байыту;

• грамматикалық құрылымды қалыптастыру;

• байланыстырып сөйлеуді дамыту;

• коммуникативтік дағдыларды жетілдіру жұмыстары жүргізіледі.

Әдістері:

• әңгімелесу;

• сурет бойынша әңгіме құрастыру;

• ертегі терапиясы;

• тілдік ойындар.

4.3 Сенсорлық дамуды жетілдіру

Сенсорлық даму:

• түсті ажырату;

• пішінді тану;

• көлемді салыстыру;

• кеңістікті бағдарлау;

• уақыт түсініктерін қалыптастыру жұмыстарын қамтиды.

4.4 Ұсақ және жалпы моториканы дамыту

Моториканы дамытуға арналған жұмыстар:

• саусақ жаттығулары;

• мүсіндеу;

• қиып-жапсыру;

• сурет салу;

• графикалық диктанттар.

Бұл жұмыстар сөйлеу тілінің дамуына да оң әсер етеді.

4.5 Әлеуметтік-тұрмыстық бағдарлау

Балаларды:

• өзін-өзі күтуге;

• қарым-қатынас жасауға;

• қоғамдық орындарда өзін ұстауға;

• қауіпсіздік ережелерін сақтауға үйрету маңызды.

5. Түзету-дамыту жұмыстарының әдістері

Дефектолог келесі әдістерді қолданады:

Практикалық әдістер

• жаттығу;

• тәжірибе;

• ойын тапсырмалары;

• модельдеу.

Көрнекілік әдістері

• суреттер;

• кестелер;

• бейнематериалдар;

• дидактикалық құралдар.

Сөздік әдістер

• түсіндіру;

• әңгімелеу;

• сұрақ-жауап;

• нұсқау беру.

Ойын технологиялары

Ойын арқылы:

• қызығушылық артады;

• мотивация қалыптасады;

• оқу материалы жеңіл меңгеріледі.

6. Заманауи түзету технологиялары

Қазіргі кезде дефектологтар келесі технологияларды пайдаланады:

Арт-терапия

Баланың эмоциялық жағдайын түзетуге көмектеседі.

Құм терапиясы

Қиялды, сөйлеуді және қарым-қатынасты дамытады.

Монтессори технологиясы

Мария Монтессори әзірлеген бұл технология баланың дербестігін дамытуға бағытталған.

Денсаулық сақтау технологиялары

• сергіту сәттері;

• релаксациялық жаттығулар;

• тыныс алу гимнастикасы.

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар

• интерактивті тақта;

• компьютерлік бағдарламалар;

• электронды ресурстар.

7. Дефектолог жұмысының кезеңдері

Диагностикалық кезең

Мақсаты:

• баланың даму ерекшеліктерін анықтау;

• қиындықтарды белгілеу;

• түзету бағытын жоспарлау.

Жоспарлау кезеңі

Жеке түзету бағдарламасы құрастырылады.

Түзету кезеңі

Арнайы сабақтар өткізіледі.

Бақылау кезеңі

Жұмыстың нәтижесі бағаланады.

Қорытынды кезең

Баланың даму динамикасы анықталады.

8. Дефектологтың кәсіби құзыреттілігі

Қазіргі дефектолог келесі қасиеттерге ие болуы қажет:

• кәсіби білім;

• психологиялық дайындық;

• зерттеушілік қабілет;

• коммуникативтік мәдениет;

• шығармашылық көзқарас;

• жауапкершілік;

• төзімділік.

Сонымен қатар дефектолог инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істей білуі тиіс.

Қорытынды

Дефектологтың түзету-дамыту жұмыстары арнайы педагогиканың маңызды бағыты болып табылады. Оның әдістемелік негіздері гуманистік, жүйелілік, даму, кешенділік және жеке тәсіл қағидаларына сүйенеді. Түзету жұмыстары баланың танымдық, сөйлеу, эмоционалдық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз етуге бағытталады. Ғылыми негізделген әдістер мен заманауи технологияларды қолдану арқылы дефектолог ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың әлеуетін ашуға, олардың қоғамға табысты бейімделуіне және сапалы білім алуына жағдай жасайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Лев Семенович Выготский. Педагогикалық психология еңбектері.

2. Александр Романович Лурия. Нейропсихология негіздері.

3. Алексей Николаевич Леонтьев. Іс-әрекет теориясы.

4. Арнайы педагогика және психология оқулықтары.

5. Инклюзивті білім беру бойынша нормативтік құжаттар.

6. Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы әдістемелік нұсқаулықтары.