Delphi - визуалды бағдарламалау ортасы.

2-сурет Форма оқиғалары

Олар қасиеттер терезесінің Events қосымша бетіне енгізілген. Терезеде оқиғалар атауының алдына On префиксі (қосымшасы) тіркестіріліп жазылған. Ол – атаудың оқиға екендігін білдіретін белгі. Delphi ортасында жиі кездесетін оқиғалар:

• OnClick – тышқан батырмасын бір рет басу;

• OnDblClick – тышқан батырмасын екі рет басу;

• OnKeyDown – пернені басу;

• OnKeyUp- басылған клавишті босату;

• OnMouseDown- тышқан түймесін басу;

• OnMouseUp- тышқан түймесін босату

• OnMouseMove- тышқан көрсеткішін жылжыту;

• OnCreate – форманы екі рет шерту,т.б.

Delphi-де программа (проект) екі бөлімнен тұрады: алғашқыда автоматты түрде Рroject1 атауы берілген проект файлы (негізгі модуль) және Unit1.pas атауы берілген модуль. Олар жеке терезелерде орналасқан. Модульге оқиғаларға сәйкес іс-әрекеттерді орындайтын программа мәтіні (процедуралар) енгізіледі. Программа мәтінін программалық код деп, ол енгізілетін терезені программалық код терезесі деп атайды.Формадан код терезесіне өту және код терезесінен формаға өту үшін F12 пернесін басу жеткілікті.

3-суретте форманы екі рет шерткен кезде программмалық код терезесіне енгізілген процедура дайындамасы көрсетілген.

3-сурет Программмалық код терезесі

Код терезесі программа мәтінін құру үшін арналған. Бұл мәтін арнайы ережелермен құрастырылады және программа жұмысының алгоритімін сипаттайды. Мәтін жазу ережелерінің жиыны бағдарламалау тілі деп аталады. Delphi жүйесінде Borland корпорациясының Паскальдің кең тараған түрін құрайтын Object Pascal бағдарламалау тілі қолданылады.

Бастапқы кезде код терезесі Windows терезесі ретінде нормальды бос форманың жұмысын қамтамасыз ететін минимальді нәтижелік мәтіннен тұрады. Жобада жұмыс жүргізу кезінде бағдарламалаушы программаға қажетті функционалдықты беру үшін қажетті толықтырулар енгізеді. Жай программа жасау үшін де программалық кодты жасау және өзгерту керек болады.

Оқиғаға байланысты құрылатын процедура оқиғаны өңдеуіш не оқиғаны өңдеу процедурасы делінеді. Терезенің сол бөлігіндегі – браузер терезесі. Онда код терезесінде барлық жарияланулардың құрылымын көріп шығуға болады.

2.5 Визуалды бағдарламалаудың негізі

Delphi ортасындағы бағдарламалау екі процестің тығыз әрекеттестігіне негізделген: бағдарламаның құруын визуалды ( яғни оның Windows- терезесін) көрсету мен бағдарлама кодын жазу. Бағдарлама кодын жазу үшін код терезесі, ал бағдарламаны құру үшін Delphi ортасының басқа терезелері қолданылады.

Форма терезесінің мазмұнымен бағдарлама кодының арасында тығыз байланысын Delphi ортасы мұқият бақылап отырады. Мысалы, формадағы жаңа элемент орналастыруы бағдарлама кодының автоматты түрде өзгеруіне себеп болады, керісінше бағдарламаның кодына автоматты түрде орналастырылған кейбір элементтерін алып тастау әрекеттері формадағы сәйкес компоненттердің жойылуына алып келеді.

Осына ескере отырып, бағдарламалаушылар жұмысты алдымен қажетті компоненттерді формаға орналастырудан бастайды, сонан кейін (қажет болса) жұмыс барысындағы компоненттің бет алысын анықтайтын бағдарламаның үзіндісін жазады.

3 Пішім компоненттері

3.1 TComboBox, TBitbtn,TButton компоненттері

TComboBox(Құрастырылған өріс)- формада тізім енгізілетін өріс түрінде көрінетін компонент. Программаның орындалу барысында тізімнен қажеттісі таңдалса, ол орнатылып қойылады.

TComboBox - ашылатын таңдау тізімі

TComboBox қиыстырылған тізімі TEdit және TListBox тізімі комбинацияларын білдіреді, сондықтан оның көптеген қасиеттері мен әдітемелері бұл компонентпен байланысты. Оның Style қасиеті анықтайтын 5 модификация бар: csSimple, csDropDown, csDownList,сsOwnerDrawFixed және csOwnerDrawVariable.

Біріншісінде тізім әрдайым ашық, ал қалған төртеуінде тізім редакторының оң жағындағы батырманы басқанда пайда болады. csDownList модификациясында таңдау тізімін көрсету режимінде жұмыс жасайды және оны жаңа таңдау жолын жазуда пайдалануға болмайды(ал өзге модификацияларда ол мүмкін). сsOwnerDrawFixed және csOwnerDrawVariable модификаторлары тізім элементтерін көрсетеді. Ол үшін қолданылатын қасиеттер мен әдістер TListBox компонентінің қасиеттері мен әдістемелеріне толығымен сәйкес келеді.

Компоненттің «Өзіндік» қасиеттері мен әдістері болып, тек тізімнің ашылуымен байланысты:

Property DropDownCount:integer;

Property DroppedDown:Boolean;

Property OnDropDown: TNotifyEvent;

DropDownCount қасиеті тізім элементтерінің санын анықтайды. Үнсіз түрде бұл қасиеттің мәні 8: егер тізімде 9 және одан да көп элемент болса, ол ашылған кезде жылжымалы жолақ терезеге қосылады. DropDown қасиеті сол сәтте тізімнің ашылуын анықтайды. OnDropDown оқиғасы тізім жағдайының өзгеру кезінде орындалады.

Тізімді элементтермен толтыру Add,Append, Insert және т.б.оның Tstring класты Items қасиетімен енгізіледі.

Sorted қасиеті тізімді алфавит бойынша реттеуге мүмкіндік береді. Егер Sorted=true болса, тізімге жаңа элементтер тізім соңынан емес,алфавит бойынша жазылады.

3.2 UpDown –қосарланған батырмасы

UpDown компоненті сандық өлшеуде қолданылады. Бұл батырмаларда өлшемді арттырып немесе кемітетін қос батырма бар. Әдетте UpDown компоненті реттелетін өлшем көрсетілген және қажет жағдайда оны редакторлейтін TEdit класты басқа компонентпен байланыстырады.

Егер ReadOnly қасиеті true болса, онда пайдаланушы терезеге ешнәрсе жаза алмайды және тек таңдауға мәжбүр болады.

UpDown компонентінің негізгі қасиеті – Associate, бұл стрелкалы батырмаларды басқа терезелік компонентпен, әдетте Еdit- пен байланыстырады.

UpDown компонентінің AlignButton қасиеті компоненттің орналасуын анықтайды. upLeft немесе upRight сәйкесінше терезенің сол және оң жағында компоненттің орналасуын анықтайды.

Orientation қасиеті компонент батырмасындағы стрелкалардың горизонталь немесе вертикаль (сәйкесінше udHorizontal,udVertical ) болуын анықтайды.

ArrowKeys қасиеті компонентпен клавиатурадағы стрелкалы клавиштерімен басқарылуын анықтайды.

Thousands қасиеті - енгізу санның разряды бойынша әрбір 3 цифр арасына пробел болуын анықтайды.

Min және Max қасиеті сәйкесінше минимум және максимум мәнін білдіреді.

Increment қасиеті батырманы басқанда санның өсімшесін білдіреді.

Position қасиеті санның ағымдағы мәнін анықтайды.

Wrap қасиеті санның максимум және минимум мәндерге жеткендегі жағдайын анықтайды. Егер мәні true болса, максимум және минимум мәнге жеткенде ол сәйкесінше максимум және минимум мәнін қабылдайды. Кері жағдайда ақырға мәндерін қабылдап тұра береді.

3.3TOLEContainer компоненті . OLE технологиясы

TOLEContainer компоненттер панелінің System бетінде орналасқан , бұл компонент арқылы басқа қосымша ашуға болады. OLE технологиясы офистік қосымшаларда кеңінен қолданылады. OLEContaine (OLE контейнер) компоненті арқылы DelpҺi –мен байланыстырылатын, автоматты түрде жұмыс істейтін қосымшалар жеткілікті. Мұндай тәсіл OLE автоматтандыруы делінеді. OLE автоматтандыруын пайдаланып Excel- де есеп шығаруға болады.

3.4 MaskEdit компоненті

MaskEdit компоненті оның EditMask қасиетіне маска жолын жазуға болатындығымен ерекшеленеді. Маска ортасында нүктелі-үтір қойылатын(;) үш бөлімнен тұрады.

Бірінші бөлімде – арнайы түрде әрбір позицияға масканың өзінен толықтырылатын (қосылатын) символдар жазылады.

Екінші бөлімде – 1 немес 0 ,сәйкесінше маска қосатын символдар компоненттің Text қасиетіне жазылу/жазылмауын анықтайды.

Үшінші бөлімде – позицияны белгілеуде қолданылатын символ көрсетіледі.

MaskEdit компонентінің символдары

''>'' символы өзінен кейінгі символдардың маска бітпейінше немесе ''<'' символы кездеспейінше жоғарғы регистрде енгізілуін анықтайды. ''<'' символы өзінен кейінгі символдардың маска бітпейінше немесе ''>'' символы кездеспейінше төменгі регистрде енгізілуін анықтайды. ''<>'' символа регистр анализі жүргізілмейтінін білдіреді. ''\” символы өзінен кейінгі символдың арнайы емес әріптік екенін білдіреді. Мысалы:“\>” →> “L” символы ағымдық позицияда әріптің болуы “1” символы ағымдық позицияда әріп немесе ешнәрсенің болуы “A” символы ағымдық позицияда тек әріп немесе цифраның болуы “a” символы ағымдық позицияда әріп, цифра немесе ешнәрсенің болуы “C” символы ағымдық позицияда кез келген символдың болуы “c” символы ағымдық позицияда кез келген символдың немесе ешнәрсенің болуы “0” символы ағымдық позицияда тек қана цифраның болуы “9” символы ағымдық позицияда цифра немес ешнәрсенің болуы “#” символы ағымдық позицияда цифра,“+”, “-“ немесе ештеңенің болуы “:” символы сағат, минут, секунд болуды пайдалануды “/” символа ай, күн,жыл болуды пайдалануды “-“ символы автоматты түрде мәтінде пробел қоюды анықтайды.

4-сурет Құрастырылған өріс

3.5 TLabel компоненті

Label – мәтінді көрсету белгісі(метка). Caption қасиеті арқылы мәтін теруге болады. Оны программа құрған кезде немесе орындалу үстінде беруге не болмаса өзгертуге болады. Мысалы:Label.Caption:= «Гүлзат». Егер де цифрларды көрсету қажет болса, онда FloatToStr және IntToStr функцияларын пайдалануға болады. Бірнеше бөліктен тұратын мәтінді форматтауда «+» операциясы қолданылады. Мысалы, егер де программада белгілі бір ұйым қызметкерлерінің санын көрсететін І бүтін айнымалысы болса,онда Label1 белгісіне оны шығару керек.

Label1.Caption:= ‘Қызметкерлер саны:’+IntToStr(І);

Фон түсі Color қасиетімен ,ал мәтін түсі Font қасиетімен анықталады.

Label1белгі үшін түсі мен шрифті мәтінді өңдеудің жалғыз ғана мүмкін элементтері. Label1 компоненті форма бетінде мәтінді шығаруда қолданылады. Компонент қасиеттері мәтіннің түрін және орналасуын анықтайды.

Name – компоненттің аты. Программада компонентке және оның қасиеттеріне қатынас жасауда пайдаланылады.

Caption – көрсетілген мәтін.

Left – мәтіннің шығу жолының сол жақ шетінен форманың сол жақ шетіне дейінгі қашықтық.

Top – мәтіннің шығу жолының жоғарғы шетінен форманың жоғарғы шетіне дейінгі қашықтық.

Height – мәтіннің шығу жолының биіктігі.

Width – мәтіннің шығу жолының ұзындығы.

Autosize – жолдың өлшемі мәтінімен анықталады.

WordWrap – жолға сыймай қалған сөздер автоматты түрде басқа жолға өтеді.

Alignment - өріс ішінде мәтінннің «туралау» (выравнивать) әдісін береді. Мәтін сол жақ шетінен (taLeftJustify), центрінен (taCenter) немесе оң жақ шетінен (taRightJustify) жазылуы мүмкін.

Font – мәтінді көрсетуде қолданылатын мәтін қарпі.

ParentFont –компонент орналасқан қаріп пішімінің мінездемесінің мұрагерлену белгісі.

Color – мәтіннің түсу аймағының түсін анықтайды.

Transpared – мәтіннің шығарылу аймағының фонға көрсетілуін басқарады.

Visible – мәтінді жасыруға немесе көрсетуге мүмкіндік береді.

Edit – редакциялау терезесі.

Бұл терезелерге енгізілетен және шығарылатын мәтін Text қасиетінде анықталған. Бұл қасиетті программаны жазғанда немесе программалау кезінде енгізуге болады. Autosize қасиетінің мәні бар, автоматты түрде мәтіннің биіктігі қабылданып, оның ұзындығы қабылданбайды.

Редакцилау терезесі көптеген функциялармен қамтылған. Мысалы: оларда әдеттегі комбинациялар: Ctrl-C белгіленген мәтінді Clipboard алмастыру буферіне көшіру ( Copy командасы), Ctrl-X қиып алу (Cut командасы),Ctrl-V Clipboard алмастыру буферіндегі мәтінді қою (Paste командасы),Ctrl-Z соңғы редактрленген команданың орындалуын болдырмау. AutoSelect қасиеті фокустың редактрлеу терезесіне берілген кездегі мәтіннің белгілену белгіленбеуін анықтайды. Егер пайдаланушы берілген терезеге оны өзгерткеннен гөрі ауыстыратын болса, AutoSelect мәнін true ету қажет. Сонымен қатар, белгіленген мәтін ұзындығын, белгіленген мәтіндегі алғашқы символ алдындағы позицияны және белгіленген мәтіннің өзі анықтайтын SelLength , SelStart, SelText қасиеті бар. Мысалы: Терезеде «выделение текста» деген мәтін болса, оның «текста» сөзі белгіленген болса, онда SelLength=6, SelStart=10, SelText= ‘текста’ .

Редакциялау терезесін енгізу, шығару немесе цифрларды редакциялау үшін міндетті түрде өзара жолдың санға және керісінше санның жолға айналу функцияларын қолдану қажет. Шығару үшін FloatToStr және IntToStr функциялары қолданылады. Сәйкес жылжымалы үтірлі және нақты сандардың жолға айналуы.

Мысалы: Var A:integer;

……………..

Try

……………..

A:StrToInt(Edit1.Text);

…………….. //Айнымалысын қолданатын операторлар

Expect

OnConvertError do

ShowMessage(‘Сіз қате сан енгіздіңіз! Енгізуді қайталаңыз!’);

End;

MaxLength қасиеті енгізілетін мәтіннің максимал ұзындығын анықтайды. Егер MaxLength=0; онда енгізу мәтіннің ұзындығы шексіз. Мodified қасиеті терезедегі мәтіннің редактрленгенін анықтайды. Ол үшін мәнін false ету керек. Кейінгі қатынас кезінде оның мәніне (true немесе false) қарап, мәтінді редактрлеп болған болмағанын анықтауға болады.

RasswordChar қасиеті редактрлеу терезесін пороль енгізу терезесіне айналдырады. Үнсіз келісім бойынша RasswordChar мәні #0- ге нөлдік символға тең. Бұл жағдайда ол жай редактрлеу терезесі. Ал егер мәні басқа символ болса, (мысалы: жұлдызша символы ‘*’), онла пайдаланушының терген мәні сол күйі емес, жұлдызша астында жасырулы күйде шығады. Ол парольдің жұмбақтығын қамтамасыз етеді.

Егер мәні False болса, онла редкатрлеу өрісіндегі мәтінді өзгертуге болмайды.

Button және BitBtn – басқарылатын батырмалар

TbitBtn - TButton сияқты батырма компоненті. Айырмашылығы – ол формада орнатылған соң, үстіне таңдалған сурет енгізіп қоюға болады.

TPanel (панель)компоненті – формада орнатылған соң бетінде орнатылған бірнеше компонентті байланысты бір топ ретінде топтастырушы (контейнер қызметін атқарушы) тік төртбұрышты объект ретінде пайдаланылады.

Қарапайым әрі көп қолданылатын түйме болып Standard кітапханасында орналасқан Button түймесі болып есептеледі. Оның қасында түйме үстінде сурет шығаруға мүмкіндігі бар BitBtn түймесі жиі қолданылады. Бұл түймелерде қасиеттер, әдістер және оқиғалар ұқсас болып келеді. Түйменің сыртқы түрінің негізгі қасиеті – Caption(жазба). Түймелер жазбасында клавиштердің жылдамдатылған қатынасының жазбаның бір немесе бірнеше символын белгілеп ұйымдастыруға болады.

Мысалы: кез келген түйменің негізгі оқиғасы – сол түймені шерткендегі пайда болатын оқиға. Егер сіз берілген түйменің Action қасиетіне қандай да бір іс-әрекет жазсаңыз, онда OnClick оқиғасын толтыруыңыз қажет. Cansel қасиетіне true мәнін меншіктесек, ол пайдаланушының ESC клавишін басқанмен бірдей.

Defoult қасиетіне true мәнін меншіктесек, ол пайдаланушының Enter клавишін басқанмен бірдей.

Button компоненті командалық түймені білдіреді.

Name – компоненттің аты. Программада компонентке және оның қасиеттеріне қатынас жасауда пайдаланылады.

Caption – көрсетілген мәтін.

Left – мәтіннің шығу жолының сол жақ шетінен форманың сол жақ шетіне дейінгі қашықтық.

Top – мәтіннің шығу жолының жоғарғы шетінен форманың жоғарғы шетіне деййінгі қашықтық.

Height – мәтіннің шығу жолының биіктігі.

Width – мәтіннің шығу жолының ұзындығы

Font – мәтінді көрсетуде қолданылатын мәтін қарпі.

ParentFont – ата-аналық пішімінің қаріп қасиетін мұрагерлену қасиеті.

3.6Timer (Таймер) – компоненті

Timer компоненті уақыт интервалын қосымшаға қоюға мүмкіндік береді. Таймер көптеген жерде қолданылады; мультипликациялық синхронизацияда, пайдаланушы ұзақ уақыт жұмыс істемейтін кейбір терезелердің жабылуында, экран қорғаушысының қосылуы немесе қолданушының әрекетінсіз алып тасталынған сервер байланыстарының жабылуында, кейбір ақпараттың қайнар көзіне жүйелі жауап алуға, уақыт беру арқылы оқытылатын программаларға жауапты және көптеген мәселелерде уақыт интервалы Таймер арқылы шешіледі.

Таймер – визуалды емес компонент, оның форманың кез келген жеріне орналастыруға болады. Оны басқаруға арналған екі қасиет бар:

Interval – миллисекундтағы уақыт интервалын және де Enabled – қол жетерлік. Interval қасиеті таймердің жұмыс істеу қасиетін береді. Берілген уақыт интервалы арқылы алдыңғы іске қосудан кейін немесе Interval қасиеті программалық орнатудан кейін немесе қосымшаны іске қосудан кейін интервал мәні жобалау уақытында орнатылса, Таймер іске қосылады, сонда OnTimer оқиғасын тудырады. Осы оқиғаны өңдеуде керекті операциялар жазылады.

Егер Interval=0 әлде Enabled=false болып берілсе, онда таймер жұмыс істемейді. Санау уақытын жіберу үшін Enabled=true деп беру керек, егер оң мәнді Interval орнатылған болса, әлде оң мәнді Interval берілген болса, сонымен қатар Enabled=False болса.

Мысалы, егер керек болса, 5 секундтан кейін қосымшаның жіберілуінен кейін форманың жабылуы, яғни қосымшаның логотипін суреттейтін өрнек суретіне таймер орнатып, интервал Interval=5000 қою керек, ал оқиға өңдеуге OnTimer форманың терезесін жабатын Close операторын орналастыру керек.

Егер керек болса, кейбір процедураға берілген уақыт интервалын санау үшін таймер жіберу керек, мысалы, 5 секундтан кейін кейбір операцияларды орындауды және таймерді сөндіру керек болса оны келесідей жасауға болады. Жобалау кезінде таймер мүмкіндікті болады (Enabled=true ), бірақ Interval қасиеті 0-ге тең деп беріледі. Таймер жұмыс істемейді, сол уақытта таймер жіберілмейінше оператор орындалмайды.

Timer1.Interval:=5000;

OnTimer оқиғасы 5 секундтан кейін түседі(орнатылады). Таймерді сөндіру үшін оның өңдеушісіне келесі оператор жазу керек:

Timer1.Interval:=0;

Сонда керекті операцияларды орындауға болады.

Басқа балама тәсіл есептің шешімі - Enabled қасиетін қолдану. Жобалау кезінде Interval=5000 берілсе, Enabled=false болады. Сол кезде таймерді жіберу кезінде келесі оператор орындалады.

Timer1.Enabled:=true;

Оқиға өңдеушіге OnTimer таймер жіберілуінен кейін мынадай оператор жазуға болады.

Timer1.Enabled:=false;

Бұл таймерді сөндіреді.

Егер интервал айтарлықтай үлкен болса, яғни жүз немесе мың миллисекунд, онда таймер берілген интервалдарды Interval нақты ұстап тұрады. Егер де интервалдардың ұзақтығын он немесе бір миллисекунд деп беретін болсақ, онда нақты уақыт интервалы әртүрлі тиімсіз жағдайлардан елеулі байқалады.

3.7 Радиобатырмалар тобы

Радиобатырмалар тобы RadioGroup, RadioButton және GroupBox . радиобатырмалар өзара байланысты, әдетте тек біреуі ғана таңдалынатын индификаторлар тобын құрайды. Олар бірнеше нұсқалардың ішінен пайдаланушыға тек біреуін таңдау үшін қолданылады.

RadioGroup компоненті – радиотүймелер тобының панелі. Радиотүймелер баған немесе жол бойынша орналасуы мүмкін. Панельдің сол жақ бұрышындағы жазба Caption қасиетімен анықталады. Ал түймелердің жазбасы мен санын TStrings типі бар Items қасиеті анықтайды. Объектілер инспекторы терезесіндегі бұл қасиет қасындағы көпнүктелі түймені басыңыз, жазбалар тізімінің редакторын көруге болады. Сіз оған түйме басында көргіңіз келетін жазбаларды жазуыңызға болады. Қанша жол жазсаңыз, сонша түйме болады.

Items мәнін бергеннен кейін панельде пайда болатын түймелерді Columns мәнін беріп, бірнеше (17-ден артық емес) бағанаға орналастыруға болады. Әдетте үнсіз келісім бойынша Columns=1, яғни түймелер бірінің астына бірі орналасады.

Пайдаланушының қандай түймені таңдағанын түйме индексін көрсететін ItemIndex қасиетіне білуге болады. Үнсіз келісім бойынша ItemIndex=-1, бұл таңдалынған түйменің жоғын білдіреді. Егер де сіз тапсырма орындалу кезінде белгілі бір түйме таңдағыңыз келсе, онда проектілеу кезінде міндетті түрде ItemIndex мәнін беріңіз. Егер де сіз радиотүймені енгізу үшін емес, деректерді көрсету үшін пайдалансаңыз, онда ItemIndex мәнін тапсырма орындалу кезінде программаға енгізуге болады.

Егер жазбалардың ұзындығын және бағандағы түймелер саны бірдей болса, онда сізге RadioGroup компонентін қолдану өте ыңғайлы.

Түйменің әдемі орналасуына GroupBox панелінде топтастырылған RadioBox компонентін пайдаланған тиімді. GroupBox панелі формада

RadioButton секілді болады және оның жоғарғы сол жағындағы жазу да Caption анықталады. Бұл панель негізінен бос панель. Ол өзге басқарылатын элементтерге жекелік түрде RadioButton радиотүймесіне контейнер қызметін атқарады.

RadioButton оңаша тұрғанда айрықша мәні жоқ, әйтсе де пайдаланушының қосылып және сөндірілетін индикатор қызметін атқара алады. Бірақ әдетте ондай индикатор қызметін басқа компонент - CheckBox атқарады. Ал радтобатырмалар бір-бірімен тек топта ғана болғанда ғана мәні болады, бұл топ ортақ GroupBox панелі контейнеріне біріктіріледі.

RadioButton радиотүймелерінде де Caption қасиеті түйме жанында орналасқан жазбаны білдіреді. Ал Alignment қасиеті түйменің қай жанынан жазудың шығатынын анықтайды: taLeftJustify –солдан, taRigthJustify-оңнан. Checked қасиеті түйменің пайдаланушымен таңдалғанын немесе таңдалмағанын анықтайды. Әдетте тапсырманың орындалу кезінде топ ішіндегі бір түйме үнсіз келісім бойынша таңдалуы үшін оның Checked қасиетіне true мәнін жазу керек.

Name – компоненттің аты. Программада компонентке және оның қасиеттеріне қатынас жасауда пайдаланылады.

Caption – түйменің оң жағындағы мәтін.

Checked – түйменің сыртқы түрі. Егер түйме таңдалса, Checked=true. Егер түйме таңдалмаса, Checked=False;

Left –флажканың сол жақ шетінен форманың сол жақ шетіне дейінгі қашықтық.

Top – флажканың жоғарғы шетінен форманың жоғарғы шетіне дейінгі қашықтық.

Height – өрістің биіктігі.

Width – өрістің ұзындығы.

Font – мәтінді көрсетуде қолданылатын мәтін қарпі.

ParentFont – ата-аналық пішімінң қаріп қасиетін мұрагерлену қасиеті.

RadioButton радиотүймелері GroupBox панелінен тікелей формадағы өзге де панельдер типінде орналасуы мүмкін. Өзара байланысты түймелер тобы түймелер орналасқан түймелерді құрайтын терезелік компонентпен анықталады. Тікелей формадағы радиотүймелерге контейнер қызметін форманың өзі атқарады. Осылайша тіккелей формада орналасқан түймелер бір топ секілді жұмыс жасайды, яғни топ ішіндегі жалғыз бір түймеге Checked мәнін true қылдыруға болады.

Shape компоненті. Иерархиясы: TObject-TPersistent-TСomponent-TСontrol-TgraphicControl. Компонет палитрасының парағы – Additional.

Shape компонентін графикалық ақпарат көрсету әдісіне шартты түрде жатқызылуы мүмкін. Өйткені ол боялған немесе шрихталған геометриялық фигураларды анықтайды. Бұл компоненттің негізгі қасиеті – Shape(пішін), ол мына мәндерді алуы мүмкін:

stRectangle	Тіктөртбұрышты
stRoundRect	Бұрыштары дөңгеленген тіктөртбұрыш
stEllipse	Эллипс
Setsquare	Квадрат
stRoundSquare	Бұрыштары дөңгеленген квадрат
stCircle	Дөңгелек

Компоненттің тағы бір айрықша қасиеті – Brush (кисть). Бұл қасиет фигураның түсін (Brush.Color) және стилін (Brush.Style) білдіретін қасиетке бөлінеді. Shape-тің тағы бір спецификалық қасиеттерінің бірі – фигураның сызықтық стилін білдіретін Pen (перо) қасиеті.

Pen сызық және фигураны салуда қолданылатын перо атрибуттарын анықтайды,класы - TСanvas. Анықталуы - property Pen:Tpen;

Brush терезе фонының боялу стилі мен түсін анықтайды. Класы –Тwincontrol, қатынас тек қана оқуға арналған, анықталуы: propertyBrush:TBrush;

Мысал1; Label компонентін пайдаланып төмендегідей мысал қарастырамыз:

Unit gul1.cfg;

Interface

Uses

Windows, Message, SysUtils, Variants, Classes, graphics, Controls, forms,

Dialogs, StdCtrls, ExtCtrls, jpeg;

Type

TForn=class(TForm)

Label1:Tlabel;

Button1:TButton;

Button2:TButton;

Button3:TButton;

Button4:TButton;

Button5:TButton;

Button6:TButton;

Button7:TButton;

ColorBox1:T ColorBox1;

Timer1:TTimer;

Button8:TButton;

Button9:TButton;

Button10:TButton;

Procedure Button1Click (Sender:TObject);

Procedure Button2Click (Sender:TObject);

Procedure Button3Click (Sender:TObject);

Procedure Button4Click (Sender:TObject);

Procedure Button5Click (Sender:TObject);

Procedure Button6Click (Sender:TObject);

Procedure Button7Click (Sender:TObject);

Procedure ColorBoxChange (Sender:TObject);

Procedure Timer1Timer (Sender:TObject);

Procedure Button8Click (Sender:TObject);

Procedure Button9Click (Sender:TObject);

Procedure Button10Click (Sender:TObject);

Private

{private declarations}

Public

{ public declarations}

End;

Var

a:integer;

Form1:TForn1;

I

mplementation

{$R*.dfm}

procedure TForm1. Button1Click (Sender:TObject);

begin

Label1.Visible:=true;

end;

procedure TForm1. Button2Click (Sender:TObject);

begin

Label1.Top:=label1.top-5;

end;

procedure TForm1. Button5Click (Sender:TObject);

begin

Label1. Top:=label1.top+3;

end;

procedure TForm1. Button3Click (Sender:TObject);

begin

Label1. Left:=label1.left+3;

end;

procedure TForm1. Button4Click (Sender:TObject);

begin

Label1. Left:=label1.left-5;

end;

procedure TForm1. Button6Click (Sender:TObject);

begin

Label1.Visible:=false;

end;

procedure TForm1. Button7Click (Sender:TObject);

begin

Form1.close;

end;

procedure TForm1. Button1Click (Sender:TObject);

begin

Label1.Visible:=true;

end;

procedure TForm1. ColorBox1Change(Sender:TObject);

begin

Label1.Font.color:=ColorBox1.selected;

end;

procedure TForm1. Timer1.Timer(Sender:TObject);

begin

Label1. Left:=label1.left+a;

If(label.Left=form1.width-label1.width-10) then a:=-1;

If label1.left=0 then a:=1;

end;

procedure TForm1. Button8Click (Sender:TObject);

begin

Label1.Font.Size:=label1.Font.size+5;;

end;

procedure TForm1. Button9Click (Sender:TObject);

begin

Label1. Font.Size:=label1.Font.size-2;

end;

procedure TForm1. Button10Click (Sender:TObject);

begin

a=1;

timer1.Enabled:=true;

timer1.interval:=100;

end;

end.

5-сурет

8