СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ КОММУНАЛЬНОЕГОСУДАРСТВЕННОЕ

ӘКІМДІГІНІҢ УЧРЕЖДЕНИЕ ОТДЕЛА ОБРАЗОВАНИЯ

БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ КОММУНАЛДЫҚ АКЖАРСКОГО РАЙОНА

МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІНІҢ АҚЖАР КОММУНАЛЬНОГО

АУДАНЫНЫҢ ГОСУДАРСТВЕННОГО УЧЕРЕЖДЕНИЯ

БІЛІМ БӨЛІМІ УПРАВЛЕНИЕ ОБРАЗОВАНИЯ

КОМУНАЛДЫҚ МЕМЕЛКЕТТІК АКИМАТА

МЕКЕМЕСІ СЕВЕРО-КАЗАХСТАНСКОЙ ОБЛАСТИ

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

«Дене шынықтыру сабағында баскетбол ойынын қолдану әдістемесі»

(7 сынып)

Қазан ауылы, 2026 жыл

«Ақжар ауданының білім бөлімі» КММ-нің оқу-әдістемелік кеңесінің шешімімен ұсынылды, хаттама №

Рецензенттер:

1.- Кожулдакова Диляра Аманжоловна- директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, 3 санатты директордың орынбасары.2.Аскаров Самат Дауренбекович- «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің білім басқармасы» КММ «Ақжар ауданының білім бөлімі» КММ-нің әдіскері

Авторлар:

1.Серикбол Нурболат- «Қазан орта мектебі» КММ-нің дене шынықтыру пәні мұғалімі

2.Турапов Рахим Маратович- «Қазан орта мектебі» КММ-нің дене шынықтыру пәні мұғалімі

3.Смаилов Жанат Мухтарович-«Үлгілі орта мектебі» КММ-нің дене шынықтыру пәні мұғалімі

ТҮСІНІКТЕМЕЛІК ЖАЗБА

Жалпы сипаттама

Осы әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептердегі дене шынықтыру пәні сабақтарында баскетбол ойынын тиімді ұйымдастыруға арналған. Құрал Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы нормативтік-құқықтық құжаттарына, жаңартылған білім беру мазмұнына және дене шынықтыру пәнінің оқу бағдарламасына сәйкес әзірленді.

Әдістемелік құралда баскетбол сабағын жоспарлау, өткізу және бағалау үдерістерін ұйымдастырудың негізгі жолдары қарастырылған. Материалдар оқушылардың жас ерекшеліктерін, физикалық дайындық деңгейін және қауіпсіздік талаптарын ескере отырып құрастырылды.

Құрал мазмұны мұғалімдерге сабақ құрылымын дұрыс құруға, оқу мақсаттарына жетуге, баскетболдың негізгі техникалық элементтерін кезең-кезеңімен меңгертуге және оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттыруға көмектеседі.

Мазмұнының өзектілігі – әдістемелік құрал қазіргі заманғы білім беру талаптарына сай, оқушылардың дене шынықтыру деңгейін арттыруға, олардың спортқа қызығушылығын дамытуға және командалық әрекетке баулуға бағытталған. Сонымен қатар, құрал оқушылардың жалпы физикалық қабілеттерін жетілдіру, координация, ептілік, жылдамдық пен төзімділікті дамыту, сондай-ақ сабаққа қатысу белсенділігін арттыру сияқты маңызды аспектілерді қамтиды. Бұл әдістемелік құрал мектеп бағдарламасымен толық үйлесімді және сабақтарды тиімді өткізудің заманауи әдістерін ұсынады.

Мазмұнның әдістемелік негізділігі – барлық ұсынылған жаттығулар, ойын элементтері және сабақ жоспарлары педагогикалық теорияға, дене шынықтыру саласындағы ғылыми зерттеулерге және ҚР БҒМ нормативтік құжаттарына сәйкес жасалған. Әдістемелік ұсыныстар әр түрлі жас ерекшелігі бар оқушыларға бейімделген және оқу мақсатына жету үшін логикалық құрылымдалған. Сонымен қатар, құралда сабақ барысында қолданылатын әрбір жаттығу мен ойын элементінің педагогикалық мәні, олардың физикалық дамуға тигізетін әсері түсіндірілген.

Мазмұнның практикалық маңыздылығы – құрал мұғалімдерге сабақ өткізу кезінде нақты қолданысқа лайық, оқушылардың физикалық және психологиялық дамуына әсер ететін тәжірибелік ұсыныстарды қамтиды. Сабақтарда қолданылатын әдістер мен жаттығулар әр түрлі деңгейдегі оқушыларға бейімделген және сабақтың тиімділігін арттыруға бағытталған. Құрал практикалық тәжірибеге негізделген, сабақ жоспары, жаттығулардың кезеңдері, қауіпсіздік ережелері, бағалау критерийлері мен ұсынылған ойын жаттығулары арқылы сабақ барысын оңтайлы ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Осының бәрі мұғалімге сабақты жүйелі өткізуге және оқушылардың белсенділігін максималды деңгейде арттыруға көмектеседі.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

1. Баскетбол ойынының қысқаша тарихы
   1.1 Баскетбол ойынының пайда болуы
   1.2 Қазақстандағы баскетболдың дамуы

2. Баскетбол сабағын ұйымдастыру әдістемесі
   2.1 Сабақтың құрылымы
   2.2 Қауіпсіздік ережелері
   2.3 Оқушыларды топқа бөлу тәсілдері

3. Баскетбол ойынының негізгі техникалық элементтері
   3.1 Допты беру тәсілдері
   3.2 Допты алып жүру техникасы
   3.3 Себетке лақтыру түрлері
   3.4 Қорғаныс әрекетс тері

4. Ойын жаттығулары мен эстафеталар

5. Сабақ жоспарлары (ҚМЖ үлгілері)

6. Білім алушылардың жетістіктерін бағалау

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

КІРІСПЕ

Қазіргі білім беру жүйесінде дене шынықтыру пәні оқушылардың денсаулығын нығайтуда, қимыл-қозғалыс дағдыларын қалыптастыруда және салауатты өмір салтын насихаттауда маңызды орын алады. Дене шынықтыру сабақтары оқушылардың физикалық және психологиялық дамуына, әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Осы тұрғыда баскетбол ойыны – мектеп бағдарламасында кеңінен қолданылатын, оқушылардың дене дайындығын, командалық жұмысты және тактикалық ойлауды жетілдіретін спорт түрлерінің бірі.

Баскетбол сабағы оқушылардың жылдамдық, ептілік, төзімділік, күш және үйлесімділік сияқты негізгі дене қасиеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, сабақ барысында оқушылар ұжымда әрекет етуге, өзара сыйластыққа, жауапкершілікке және шешім қабылдауға үйренеді. Ойын элементтері сабаққа қызығушылықты арттырып, физикалық белсенділікті көтереді және оқушылардың спортқа деген ынтасын нығайтады.

Бұл әдістемелік құралдың ерекшелігі – сабақтарды ұйымдастырудың жүйелі жоспарын ұсынып, әртүрлі деңгейдегі оқушыларға бейімделген жаттығулар мен ойын элементтерін қамтуында. Құралда қауіпсіздік ережелері, сабақ барысында қолданылатын материалдар мен құралдар, сондай-ақ сабақтың тиімділігін арттыруға арналған әдістемелік ұсыныстар көрсетілген. Осының арқасында мұғалімдер сабақтарды қызықты әрі нәтижелі өткізе алады, оқушылардың жеке мүмкіндіктерін дамытып, командалық жұмысқа үйретеді.

Сонымен қатар, әдістемелік құралда баскетбол сабағын жоспарлау, ұйымдастыру, бағалау және оқушылардың нәтижелілігін арттыру жолдары толық көрсетілген. Құрал мектептегі дене шынықтыру сабағының сапасын арттыруға, заманауи талаптарға сай әдістемелік көмек көрсетуге бағытталған. Бұл әдістемелік құралды пайдалану оқушылардың спортқа қызығушылығын арттыруға, дене шынықтыру деңгейін көтеруге, оқу мотивациясын нығайтуға және олардың жалпы дамуына оң әсерін тигізеді.

Сондай-ақ, құрал сабақта қолданылатын жаттығулар мен ойын элементтерінің әрқайсысының педагогикалық және дамытушылық мәні көрсетілген. Мұғалімдерге арналған практикалық кеңестер, сабақ құрылымын тиімді ұйымдастыру жолдары, топтық және жеке тапсырмаларды дұрыс бөлу тәсілдері қосылған. Бұл сабақтың нәтижелілігін арттырып қана қоймай, оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді және олардың спортқа деген ұзақ мерзімді қызығушылығын қалыптастырады.

I. Баскетбол ойынының қысқаша тарихы

1.1 Баскетбол ойынының пайда болуы

Баскетболдың тарихы

Баскетбол ойынының отаны – Америка Құрама Штаттары болып есептеледі. Алғашқы ойын 1891 жылы Массачусетс штатындағы Спрингфилд қаласындағы христиан жастар қауымдастығының оқу-жаттығу орталығында ұйымдастырылған. Сол кезде Канададан келген жас мұғалім доктор Джеймс Нейсмит гимнастика түрін дамытуды мақсат етіп, жаңа ойын түрін ойлап тапты.

Баскетбол терминологиясы ағылшын тілінен шыққан: "basket" – себет, "ball" – доп. Бастапқыда ойын футбол добымен өткізілген. Бір жылдан кейін Джеймс Нейсмит арнайы баскетбол допын енгізіп, ойынды ұйымдастыруға арналған алғашқы 13 ережені жасады.

1893 жылы баскетболға қызығушылар саны күрт өсті, ал 1894 жылы жаңа ойынға әуесқойлар саны айтарлықтай артты. Сол кезеңде АҚШ-та ресми ережелер тіркеліп, ойын біртіндеп Шығыс елдеріне тарала бастады. Баскетбол Жапония, Қытай, Филиппин, сондай-ақ Еуропа елдері мен Оңтүстік Америкаға жетті. 10 жылдан кейін АҚШ-тың Сент-Луис қаласында бірнеше қаладан келген командалардың қатысуымен турнир ұйымдастырылды.

1924 және 1928 жылдары баскетбол олимпиада бағдарламасына енгізілді. 1920-жылдары ұлттық баскетбол федерациялары алғашқы әлемдік кездесулерді ұйымдастыра бастады. 1919 жылы АҚШ, Италия және Франция әскери командалары арасында халықаралық турнир өткізілді. 1923 жылы Францияда әйелдер арасындағы халықаралық матч алғаш рет ұйымдастырылды, оған Англия, Италия, АҚШ және Италия командалары қатысты.

1932 жылы Халықаралық баскетбол федерациясы (FIBA) құрылып, алғашқы құрамына Аргентина, Грекия, Италия, Латвия, Португалия, Румыния, Швеция және Чехословакия мемлекеттері кірді. 1935 жылы халықаралық Олимпиадалық комитет баскетболды олимпиада ойындары қатарына қосу туралы шешім қабылдады. 1936 жылы Берлинде өткен олимпиадада баскетбол ресми бағдарламаға енгізіліп, Нейсмит ойынның құрметті қонағы ретінде шақырылды. Бұл олимпиадада 21 елдің командалары қатысып, ФИБА-ның алғашқы конгресінде халықаралық ойын ережелері бекітілді.

Баскетбол ойыны: сипаттама, ережелер және негізгі элементтер

Баскетбол ептілікті қажет ететін, қарқынды командалық спорт түрі. Оған әрқайсысында бес ойыншыдан тұратын екі команда қатысады. Баскетбол алаңының қарама-қарсы шеттерінде қалқаны бар себет орнатылады. Себет паркеттен 3,05 м биіктікте бекітіледі. Ойынның мақсаты – допты қарсыластың себетіне лақтырып, ұпай жинау. Жақын және орта қашықтықтан лақтырылған доп екі ұпайға, ал үш нүктелік сызықтан лақтырылған доп үш ұпайға есептеледі. Еркін лақтыру бір ұпайға тең.

Баскетбол алаңының стандартты өлшемдері: ұзындығы 28 м, ені 15 м. Ойыншылар допты лақтыруға, пас жасауға, домалатуға немесе дриблинг арқылы жылжытуға құқылы. Допқа қол тигізгеннен кейін ойыншы тек екі қадам жасауға рұқсат алады. Әдетте ойын 20 минуттық екі таймнан тұрады, таймдардың арасындағы үзіліс 10 минут. Кәсіби жарыстарда ойын төрт ширектен (квартал) тұрады, әрқайсысы 10–12 минут, орталық үзіліс 15 минутқа дейін созылады.

Баскетбол алаңы мен құрал-жабдықтары

• Алаң өлшемі: 28 × 15 м

• Қалқан: 180 × 105 см, төменгі жиегі еденнен 2,90 м биіктікте

• Себет: металл сақина, төменгі жиегі еденнен 3,05 м

• Доп (ерлерге): диаметрі 74,9–78 см, салмағы 567–650 г; (әйелдерге): 72,4–73,7 см, 510–567 г

• Ойын ашық алаңда немесе биіктігі кемінде 7 м залда өткізілуі мүмкін

• Қауіпсіздік: алаңдағы тікелей кедергілер жоқ, еден сырғанаусыз және тегіс болуы тиіс

Негізгі ережелер

• Ойыншылар допты тек қолымен ойнай алады; допты аяқпен ойнау немесе жұдырықпен ұру ереже бұзу болып есептеледі.

• Аут: доп алаңнан шықса.

• Жүгіру: допты басқаратын ойыншы ережеде көрсетілген шектеулерден асып кеткен жағдайда.

• Дриблинг: допты еденге домалату, қосарлы дриблингтің болуы ережеге сай емес.

• 3 секунд: шабуылдаушы ойыншы қарсыластың қорғаныс аймағында үш секундтан астам тұра алмайды.

• 5 секунд: ойыншы допқа ие болып лақтыра немесе пас жасай алмаған жағдайда.

• 8 секунд: артқы алаңдағы допты алға жеткізуге арналған уақыт.

• 24 секунд: шабуылдаушы команда 24 секунд ішінде допты қақпаға соға алмаса, иелік қарсыласқа беріледі.

Фолдар

Фол – ойын ережелерін бұзу немесе спорттық емес мінез-құлық. Түрлері:

• Жеке фол: қарсыласқа байланыс жасау

• Техникалық фол: тәртіпке қатысты бұзушылық

• Өзара фол: ойыншылар арасындағы қарым-қатынас

• Дисквалификация: ауыр ереже бұзу

Ойыншы 5 жеке фол (НБА-да 6) жасаған жағдайда алаңнан шығады. Техникалық немесе дисквалификациялық фол кезінде ойыншы алаңнан кетуі міндетті.

Негізгі ойын элементтері

• Дриблинг – допты еденге домалату арқылы жылжыту. Дриблинг ойыншыға допты өз бақылауында ұстауға және қарсылас қорғанысын айналып өтуге мүмкіндік береді. Дриблингтің бірнеше түрі бар: төменгі дриблинг (төменгі деңгейде допты домалату), жоғары дриблинг (жоғары деңгейде допты домалату) және қосарлы дриблинг (бір допты екі рет домалату – ереже бұзу болып саналады).

• Пас – допты әріптеске беру және қабылдау. Пас командалық ойында негізгі элемент болып табылады. Пас түрлері: кеудеден пас, еден арқылы пас, жоғарыдан пас, алысқа пас. Дұрыс және жылдам пас қарсыластың қорғанысын бұзып, шабуыл мүмкіндігін арттырады.

• Лақтыру (шут) – допты себетке енгізу әрекеті. Лақтыру дәлдік пен күшті талап етеді. Лақтыру түрлері: жақын қашықтықтан (түрлі ұпай – 2 ұпай), үштік сызықтан (3 ұпай), еркін лақтыру (1 ұпай). Ойыншылар лақтыру техникасын үйрену арқылы ойынның негізгі мақсатын – ұпай жинауды жүзеге асырады.

• Қорғаныс – қарсыласқа қарсы әрекет ету және қалқаннан қайтқан допты алу. Қорғаныс ойынның маңызды элементі болып табылады. Қорғаушы ойыншы қарсылас шабуылын тежеп, допты қалқаннан немесе қарсылас қимылынан қайтарып алуға тырысады. Қорғаныс кезінде дұрыс позиция, дене қалпы және допқа жылдам реакция маңызды.

• Қалқаннан қайтқан допты алу – ойынның стратегиялық элементі. Бұл элемент шабуыл немесе қорғаныс бағытын өзгертуге мүмкіндік береді және команданың қосымша ұпай алуына ықпал етеді. Ойыншылар допты қалқаннан қайтқанда тез әрекет етуі керек, өйткені допты иелену мүмкіндігі бірнеше секундқа ғана беріледі.

• Тактикалық қозғалыс және командалық әрекет – ойын элементтерін тиімді пайдалану үшін ойыншылар командалық жұмысқа бейімделуі керек: орын ауыстыру, пас беру, допты қорғау және шабуыл жасау. Командалық әрекет ойынның нәтижесіне тікелей әсер етеді.

Ұпай санау

Баскетбол ойынында ұпай жинау негізгі мақсат болып табылады. Ұпай есептеу келесі ережелерге сай жүргізіледі:

• Ішкі сызықтан лақтырылған доп: 2 ұпай

  • Бұл лақтыру алыс емес, себетке жақын қашықтықтан жасалады. Ойыншы дәлдік пен күшті үйлестіріп, допты себетке салады.

• Үш нүктелік сызықтан лақтырылған доп: 3 ұпай

  • Үш нүктелік сызықтан жасалған лақтыру алыс қашықтықтан есептеледі. Бұл әрекет ойынның тактикалық стратегиясында маңызды орын алады және қарсыластың қорғанысын бұзуға мүмкіндік береді.

• Айып добынан: 1 ұпай

  • Айып добы фол орын алған жағдайда беріледі. Ойыншы допты белгіленген еркін сызықтан лақтырады.

• Айып добы фол кезінде:

  • Егер ойыншы допты лақтыру кезінде қарсыласынан фол алса:

    • Доп себетке түскен жағдайда – ұпай есептеледі + 1 еркін лақтыру мүмкіндігі беріледі.

    • Доп себетке тимесе – белгіленген еркін лақтыру саны орындалады (әдетте 1 немесе 2 лақтыру).

  • Үш нүктелік сызықтан лақтыру кезінде фол болса:

    • Егер доп себетке түскен болса – 3 ұпай есептеледі + 1 еркін лақтыру.

    • Егер доп түспесе – 3 еркін лақтыру беріледі.

Ескертпе: Ұпай санау ережелерін дұрыс білу және оларды сабақ барысында практикада көрсету оқушыларға ойынның тактикасын түсінуге және допты дұрыс пайдалану дағдыларын дамытуға көмектеседі.

Қосымша ерекшеліктер

• Баскетбол – жылдам шешім қабылдауды қажет ететін стратегиялық ойын.

• Командалар бір уақытта қорғаныс пен шабуылда әрекет етеді, допты тиімді пайдаланып ұпай жинауға тырысады.

• Қарсыласқа қарсы әрекет ету, тактикалық ойлау және допқа жылдам жауап беру ойыншылардың физикалық, психологиялық және командалық дағдыларын жетілдіреді.

• Қалқаннан қайтқан допты иелену – ойындағы маңызды тактикалық элемент. Баскетболда жиі айтылатын ұран: «Кім қалқаннан қайтқан допты жеңсе, сол ойынды жеңеді».

1.2 Қазақстандағы баскетболдың дамуы

Қазақстанда баскетбол ойыны ХХ ғасырдың 40-жылдарының екінші жартысынан бастап дами бастады. 1940 жылдан бастап ерлер құрамасы, ал 1946 жылдан бастап әйелдер құрамасы КСРО чемпионаттарына тұрақты түрде қатысып келді. Қазақстандық баскетболдың қалыптасуы мен дамуына И. Копилевич, М. Жиенбаев және Ю. Бухвалов сияқты белгілі спорт қайраткерлері ерекше үлес қосты.

1972 жылдан бастап Алматы қаласының "Дауылпаз" және кейін "Университет" командалары КСРО чемпионаттарының жоғары лига командалары арасында тұрақты түрде жақсы ойын көрсетті. Атап айтқанда, қосулы VI және VIII КСРО халықтарының спартакиадаларында командалар төртінші орынға ие болды. Спартакиадаларға одақтас республикалардың, сондай-ақ Мәскеу мен Ленинград қалаларының командалары қатысты, бұл жарыстардың жоғары деңгейін көрсетеді.

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан баскетболында жаңа кезең басталды. 1992 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық баскетбол федерациясы құрылып, Халықаралық баскетбол федерациясы (FIBA) мен FIBA Азия ұйымына мүшелікке қабылданды. Бұл Қазақстан командаларына халықаралық жарыстарға ресми қатысуға мүмкіндік беріп, ұлттық баскетболдың дамуын жаңа деңгейге көтерді. Қазақстан ұлттық құрамалары халықаралық ареналарда тұрақты түрде өнер көрсетіп келеді. Ерлер және әйелдер командалары Азия чемпионаттары, Әлем чемпионаттары және басқа да халықаралық турнирлерде жүлделі орындарға жетті. Сонымен қатар, республикалық және мектептер арасындағы турнирлер жасөспірімдер мен студенттер арасында баскетболға қызығушылықты арттыруда маңызды рөл атқарады.

Астана қаласының «Астана баскетбол клубы» командасы Қазақстан чемпионатында бірнеше рет жеңімпаз атанып, ұлттық кубок пен халықаралық жарыстарда табысты өнер көрсеткен. Астана командасының ойыншылары ұлттық құраманың негізін құрап, Қазақстан баскетболының халықаралық деңгейдегі беделін арттыруға үлес қосады.

Бұл әдістемелік құрал мектептегі дене шынықтыру сабақтарында баскетболды тиімді қолдануға бағытталған. Сабақтарда ойын элементтері арқылы оқушылардың физикалық дамуы, психологиялық тұрақтылығы, командалық әрекеті және спортқа қызығушылығы жетілдіріледі. Сонымен қатар, сабақтарда жылдамдық, ептілік, төзімділік, күш және үйлесімділік сияқты дене қасиеттері бір уақытта дамиды.

II. Баскетбол сабағын ұйымдастыру әдістемесі

Баскетбол сабағын ұйымдастырудың негізгі мақсаты – оқушылардың физикалық дайындығын, психологиялық тұрақтылығын және командалық дағдыларын дамыту. Сабақта теориялық білім мен практикалық әрекеттер үйлесіп, әр оқушыға бейімделген жаттығулар мен ойын элементтері қолданылады.

2.1 Сабақтың құрылымы

Баскетбол сабағы төрт негізгі кезеңнен тұрады:

1. Дайындық бөлімі (5–10 минут)

Мақсаты: Оқушылардың бұлшықеттерін, буындарын дайындап, жүрек соғу жылдамдығын көтеру; сабаққа психологиялық және физикалық дайындық жасау.

Міндеттері:

• Жеңіл жүгіру немесе орыннан қозғалыс арқылы денені жылыту;

• Буындарды созу, қол мен аяқ бұлшықеттерін жаттықтыру;

• Ойын барысында жарақат алу мүмкіндігін азайту.

Мысал жаттығулар:

• Қарапайым жүгіру: алаң бойынша алға, артқа, бүйірге жүгіру;

• Бұлшықеттерді созу: қолды, аяқ пен арқаны жұмсақ созу;

• Сергіту жаттығулары: қол мен аяққа айналдыру, жеңіл секірулер.

2. Негізгі бөлім (20–25 минут)

Мақсаты: Оқушылардың техникалық, тактикалық және командалық дағдыларын дамыту.

Міндеттері:

• Техникалық дағдыларды жетілдіру: дриблинг, пас беру және қабылдау, допты қақпаға бағыттау;

• Тактикалық ойлау: командалық әрекет, шабуыл және қорғаныс стратегияларын қолдану;

• Ойын элементтерін енгізу: шағын матчтар, жарыстар, эстафеталар.

Мысал жаттығулар:

• Дриблинг жаттығулары: оқушылар допты қолымен еденге домалата отырып, жылдамдық пен ептілікті дамытады;

• Пас беру және қабылдау: әріптеске дәл пас беру, пас қабылдаған соң жылдам шешім қабылдау;

• Қорғаныс жаттығулары: қарсыласқа тосқауыл қою, қалқаннан қайтқан допты алу;

• Шағын ойындар: 3-3 немесе 4-4 форматында қысқа матчтар өткізу.

3. Ойын бөлімі (10–15 минут)

Мақсаты: Оқушылардың техникалық және тактикалық дағдыларын нақты ойында қолдану.

Міндеттері:

• Толық командамен немесе шағын құрамалармен ойын өткізу;

• Тактикалық әрекеттерді жетілдіру, ойын шеберлігін арттыру;

• Төреші ережелерін сақтау, ұпай санау, фолдарды қадағалау.

Мысал:

• 5-5 толық ойын немесе 3-3 мини-ойын;

• Әр топқа қорғаушы және шабуылшы рөлдерін тағайындау;

• Ұпай санау жүйесін енгізу: ішкі сызықтан 2 ұпай, үш нүктелік сызықтан 3 ұпай, айып добынан 1 ұпай.

4. Қорытынды бөлімі (5 минут)

Мақсаты: Бұлшықеттерді босаңсыту, жүрек соғу жылдамдығын қалыпқа келтіру, сабақ қорытындысын шығару.

Міндеттері:

• Жеңіл жүгіру және бұлшықеттерді созу;

• Тыныс алу жаттығулары;

• Сабақ қорытындысын шығару, оқушылардың сезімдерін бөлісу.

Мысал:

• Бұлшықеттерді баяу созу: қол, аяқ, арқаны созу;

• Бірге әңгімелесу: сабақта не үйренгенін айтып шығу;

• Ойыннан алған әсерлерін бағалау.

2.2 Қауіпсіздік ережелері

Мақсаты:
Сабақ барысында оқушылардың жарақат алуын алдын алу, қауіпсіз оқу ортасын қамтамасыз ету, дене шынықтыру сабақтарында жауапкершілік пен өзін-өзі бақылауды дамыту. Сонымен қатар, сабақ кезінде оқушылардың дене дайындығын, үйлесімділігін және командалық жұмысқа бейімділігін арттыруға жағдай жасау, дұрыс техника мен қозғалыс дағдыларын қалыптастыру. Мұғалімнің бақылауымен қауіпсіз жаттығу дағдыларын меңгеру арқылы оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы мен белсенділігін көтеру.

Негізгі ережелер:

• Алаң мен құрал-жабдықтардың қауіпсіздігі: паркет, қалқан, себет, доптарды тексеру;

• Жеке қорғаныс құралдары: спорттық аяқ киім, тізе және білезік қорғаныштары;

• Оқушыларды дайындыққа тарту: бұлшықеттерді жылыту, буындарды жұмсақ созу;

• Қақтығыстарды бақылау: ойын кезінде асыра күш қолдануға жол бермеу;

• Жедел жәрдемге дайындық: жарақат болған жағдайда алғашқы көмек көрсету.

2.3 Оқушыларды топқа бөлу тәсілдері

Мақсаты: Сабақтың тиімділігін арттыру және командалық әрекетке үйрету.

Негізгі тәсілдер:

1. Жас ерекшелігі бойынша бөлу: бір жас тобындағы оқушыларды бір топқа жинау;

2. Деңгей бойынша бөлу: тәжірибелі және бастаушы ойыншыларды теңдей топтарға бөлу;

3. Сандық теңестіру: әр топта ойыншылар саны бірдей болуы;

4. Рандомизация әдісі: доп немесе сандар арқылы кездейсоқ топқа бөлу;

5. Рөлдер бойынша бөлу: шабуылшылар, қорғаушылар, ортаңғы ойыншылар – әр топқа рөл бойынша бөлу.

Ескертулер:

• Топтар сабақ барысында ауысып тұруы мүмкін, бұл әр оқушының барлық жаттығуларға қатысуын қамтамасыз етеді;

• Мұғалім әр жаттығуды жүргізу кезінде топтардың үйлесімділігін қадағалауы керек;

• Топқа бөлудің әдісі сабақ мақсатына байланысты таңдалады.

III. Баскетбол ойынының негізгі техникалық элементтері

Баскетбол – жылдамдықты, ептілікті, стратегиялық ойлауды және командалық әрекетті талап ететін спорт түрі. Сабақ барысында оқушылардың негізгі техникалық дағдыларын меңгеруі маңызды, себебі олар ойын барысында өз позициясын дұрыс таңдап, допты тиімді пайдалана алады. Сонымен қатар, техникалық элементтерді игеру оқушыларға командалық ынтымақтастықты нығайтуға, жылдам шешім қабылдауға және ойын тактикасын түсінуге мүмкіндік береді.

Бұл бөлімде баскетболдағы негізгі элементтер – допты беру, допты алып жүру (дриблинг), себетке лақтыру және қорғаныс әрекеттері толық түсіндіріледі. Әр элементтің мағынасы, негізгі тәсілдері және практикалық қолдану әдістері көрсетілген. Бұл оқушылардың физикалық дайындығын арттырып қана қоймай, олардың ойлау қабілетін, ептілігін және ойынға деген қызығушылығын дамытуға бағытталған.

3.1 Допты беру тәсілдері

Допты беру – командалық ойынның ең маңызды элементтерінің бірі. Дұрыс пас жасау арқылы команда ойын қарқынын арттырады, қарсыластың шабуылын тежейді және ұпай жинауға мүмкіндік тудырады. Баскетболда пас тек допты әріптеске беру ғана емес, сонымен қатар ойын тактикасын дұрыс қолдануға, қарсыластың қозғалысын болжауға және командалық үйлесімділікті сақтауға көмектеседі.

Негізгі тәсілдері:

1. Тікелей пас (Chest pass) – доп екі қолмен кеуде деңгейінен беріледі. Қысқа қашықтыққа қолайлы, дәлдікке мән беріледі.

2. Жоғарғы пас (Overhead pass) – доп бас үстінен беріледі, ұзақ қашықтықтағы әріптеске тиімді.

3. Жерге пас (Bounce pass) – доп жерге тиіп, әріптеске жетеді. Қарсыласқа тосқауыл жасау қиын.

4. Жылдам пас – ойынның қарқынын арттыруға арналған қысқа қашықтықтағы жылдам пас.

Практикалық жаттығулар:

• Оқушылар екі қатарға тұрып, әр тәсіл бойынша допты ауыстырады.

• Қарсылас кедергі жасаған жағдайда пас жасау.

• Жаттығуды ойында қолдану: ойын кезінде пас арқылы ұпайға жетуге жағдай жасау.

3.2 Допты алып жүру техникасы (дриблинг)

Дриблинг – допты еденге домалатып, қозғалу тәсілі. Бұл ойынның негізгі бөлігі, себебі допты тиімді алып жүру арқылы шабуыл жасауға мүмкіндік туғызады.

Негізгі ережелер:

• Допты бір қолмен басқару, екінші қол қорғау үшін қолданылады.

• Қосарлы дриблинг жасауға болмайды (екі рет допты ұстап, қайтадан дриблинг жасау).

• Қарсыластың қақпасына жылдам жылжу кезінде допқа бақылау қажет.

Практикалық жаттығулар:

• Тік сызық бойымен дриблинг жасау.

• Қарсылас «кедергі» жасаған жағдайда допты қорғау.

• Жылдам қадаммен допты алып жүру арқылы ойынды модельдеу.

3.3 Себетке лақтыру түрлері

Себетке допты дәл енгізу – ұпай жинаудың негізгі жолы. Оқушылар әр түрлі лақтыру тәсілдерін үйренеді.

Негізгі тәсілдері:

• Тік лақтыру (Set shot) – доп тік, баяу қозғалыспен себетке енгізіледі.

• Қозғалыстан лақтыру (Lay-up) – допқа жақындаған кезде жасалады, әдетте қадаммен қозғалыс кезінде қолданылады.

• Үш нүктелік лақтыру (Three-point shot) – ұзын қашықтықтан дәл бағыттау.

• Айып добынан лақтыру (Free throw) – фол кезінде орындалады, дәлдікке мән беріледі.

Практикалық жаттығулар:

• Әр лақтыру тәсілін қайталау.

• Ұпай санауға үйрету.

• Жаттығуларды ойын жағдайымен байланыстыру (мысалы, қарсылас қорғау кезінде).

3.4 Қорғаныс әрекеттері

Қорғаныс – қарсылас шабуылын тоқтату және қалқаннан қайтқан допты алу.

Негізгі элементтері:

• Тік тұрған қорғаныс (Stand-up defense) – қарсыластың жолын кесу.

• Жеке қорғаныс (Man-to-man defense) – әр ойыншы қарсыласқа жауапты.

• Аймақтық қорғаныс (Zone defense) – алаңның белгілі бір аймағын қорғау.

• Қалқаннан қайтқан допты алу (Rebound) – допты қақпаға тиіп қалғаннан кейін иемдену.

Практикалық жаттығулар:

• Қарсыласқа жақындаған кезде дұрыс позицияны сақтау.

• Қорғаныс аймағында жылдам қозғалу, допқа жету.

• Қалқаннан қайтқан допты алу арқылы шабуылға ауысу.

IV. Ойын жаттығулары мен эстафеталар

Баскетбол сабағында ойын жаттығулары мен эстафеталар оқушылардың физикалық дайындық деңгейін арттырып қана қоймай, командалық ынтымақтастыққа, ептілік пен жылдамдыққа үйретеді. Ойын элементтері арқылы оқушылар бір-бірімен әрекеттесуді, бірлесіп шешім қабылдауды және әрқайсысының мүмкіндіктерін тиімді пайдалануды үйренеді.

Эстафеталық ойындар, мысалы, допты беру эстафетасы, дриблинг эстафетасы немесе қорғаныс пен шабуыл комбинацияларын қолдану, оқушылардың жылдамдықты, зейінділікті және физикалық төзімділікті дамытуға бағытталған. Мұндай жаттығулар кезінде әр оқушы жеке нәтижесін көрсетіп қана қоймай, команданың жалпы нәтижесіне үлес қосуға мәжбүр болады, бұл командалық рухты нығайтады.

Сонымен қатар, ойын жаттығулары мен эстафеталар әр оқушының тактикалық ойлау қабілетін, жылдам реакциясын және стратегиялық шешім қабылдау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Мысалы, ойын кезінде оқушылар қарсылас қозғалысын алдын ала болжай отырып, допты тиімді пайдалана алады немесе қорғаныс тактикасын өзгерте алады.

4.1 Жаттығулар

1. Пас пен қозғалыс жаттығулары

• Оқушылар екі қатарға тұрып, әр қатардағы ойыншылар допты бір-біріне пас арқылы береді.

• Пас жасаған кезде қозғалыста болуды, қарсыласқа тосқауыл жасамауды және дұрыс позицияны сақтауды үйретеді.

• Мақсаты: пас дәлдігін арттыру, қозғалыс пен үйлесімділікті дамыту, командалық ынтымақтастыққа баулу.

2. Дриблинг эстафетасы

• Әр оқушы допты дриблинг арқылы белгіленген нүктеге дейін жылдам жеткізіп, қайта оралып келесі ойыншыға береді.

• Қарсылас “кедергі” ретінде қатыса алады, бұл оқушыларға допты қорғауды үйретеді.

• Мақсаты: дриблинг техникасын жетілдіру, допқа бақылауды дамыту, жылдамдық пен реакцияны арттыру.

3. Лақтыру эстафетасы

• Оқушылар белгіленген қашықтықтан допты себетке лақтырады.

• Әр оқушы допты сәтті лақтырған соң, келесі ойыншыға жол береді.

• Мақсаты: допты дәл бағыттау, назар аударуды дамыту және ұпай санауға үйрету.

4. Қорғаныс жаттығулары

• Ойыншылар бір-біріне қарсы тұрып, пас немесе дриблинг кезінде қорғаныс жасайды, допты ұстап алады.

• Мақсаты: жеке қорғаныс дағдыларын дамыту, жылдам қозғалу және қарсыласты бақылау қабілеттерін жетілдіру.

4.2 Эстафеталар

1. Командалық эстафета

• Командалар қатармен тұрады. Әр ойыншы белгіленген қашықтыққа доппен жүгіреді, қайта оралып келесі ойыншыға береді.

• Мақсаты: командалық ынтымақтастық, жылдамдық пен үйлесімділікті дамыту, топтық ойлауды жетілдіру.

2. Жеке дағдылар эстафетасы

• Әр оқушы допты дриблингпен жүргізіп, пас жасайды және себетке лақтырады.

• Мақсаты: жеке техникалық элементтерді үйрету және ойын жағдайында қолдануға машықтандыру.

3. Шабуыл-қорғаныс эстафетасы

• Оқушылар екі топқа бөлінеді: бір топ шабуыл жасайды, екінші топ қорғанысқа өтеді.

• Мақсаты: шабуыл мен қорғаныс әрекеттерін үйлестіру, тактикалық ойлауды дамыту, ойын барысын тиімді басқаруға үйрету.

4. Қосымша ойын жаттығулары

• «Таны да ата» – мұғалім сурет немесе қимыл көрсетеді, оқушылар доппен сол қозғалысты қайталайды.

• «Сақинаны дәл тигіз» – әр оқушы допты дәл бағыттап, себетке лақтырады, ұпай санауды үйренеді.

• Мақсаты: ойын элементтерін қызықты әрі нәтижелі түрде меңгерту, шапшаң ойлау қабілетін дамыту.

V.Сабақ жоспарлары (ҚМЖ үлгілері)

Сабақ жоспарлары – мұғалімге сабақтарды жүйелі өткізуге, уақытты тиімді пайдалануға және оқушылардың белсенділігін арттыруға арналған маңызды құрал. Қысқа мерзімді жоспар (ҚМЖ) және күнтізбелік тақырыптық жоспар (КТЖ) сабақтың құрылымын нақтылайды және мұғалімге практикалық әрекеттерді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Сабақтың мақсаты:

1. Оқушылардың баскетбол ойынындағы негізгі техникалық элементтерін (дриблинг, пас беру, лақтыру, қорғаныс) меңгеруін қамтамасыз ету.

2. Физикалық қасиеттерді дамыту: жылдамдық, ептілік, күш, үйлесімділік.

3. Командалық әрекет дағдыларын қалыптастыру, командалық ойынға бейімдеу.

4. Оқушылардың ойлау қабілеті мен тактикалық шешім қабылдау дағдыларын жетілдіру.

5. Сабаққа қызығушылықты арттыру және спортқа деген ынтаны дамыту.

Міндеттері:

• Баскетболдың негізгі ережелері мен техникасын оқушыларға үйрету.

• Ойын жаттығулары мен эстафеталар арқылы физикалық қасиеттерін дамыту.

• Командалық ынтымақтастық пен өзара көмек көрсету дағдыларын қалыптастыру.

• Ойын барысында жылдам шешім қабылдауға, стратегия құруға үйрету.

• Сабақтағы қауіпсіздік ережелерін сақтау және оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Сабақтың пайдалы жақтары:

1. Жүйелілік: ҚМЖ және КТЖ сабақтың құрылымын анықтап, уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

2. Физикалық даму: Баскетбол ойыны арқылы жылдамдық, күш, төзімділік, ептілік және үйлесімділік дамиды.

3. Командалық дағдылар: Оқушылар топтық ойындар арқылы бір-бірімен үйлесімді әрекет етуді үйренеді.

4. Тактикалық ойлау: Ойын сценарийлері мен жаттығулар стратегия құруға, қарсыластың әрекетін алдын ала болжауға үйретеді.

5. Мотивация: Сабаққа қызықты ойын жаттығулары мен эстафеталар қосу оқушылардың спортқа деген қызығушылығын арттырады.

6. Бағалау және бақылау: ҚМЖ-де оқушылардың жеке және командалық жетістіктерін бағалауға арналған критерийлер көрсетілген, бұл сабақтың тиімділігін арттырады.

ҚМЖ мен КТЖ құрудың әдістемелік ерекшеліктері:

• ҚМЖ – сабақтың толық құрылымын (дайындық, негізгі, ойын, қорытынды бөліктер) көрсетеді, әр кезеңнің мақсаты, қолданылатын құралдары мен әдістерін нақтылайды.

• КТЖ – сабақ тақырыбына тез қол жеткізуге арналған күнтізбелік жоспар, мұғалімге сабақ барысында бағыт береді.

• Сабаққа әртүрлі деңгейдегі жаттығулар енгізу оқушылардың мүмкіндіктерін ескере отырып, белсенділікті арттырады.

• Құралда оқушыларды топтарға бөлу тәсілдері, қауіпсіздік ережелері, бағалау критерийлері мен сабақтағы практикалық әдістер көрсетілген.

Күнтізбелік-тақырыптық жоспар (КТЖ)

Пәні: Дене шынықтыру
Сынып: 7-сынып
Бөлім: Командалық ойындар – Баскетбол
Оқу жылы: 2025–2026
Нормативтік негіз: ҚР БҒМ №130 бұйрығы

Баскетбол бөлімі бойынша күнтізбелік-тақырыптық жоспар

№	Сабақ тақырыбы	Нақты оқу мақсаты	Сағат саны	Сабақ түрі
1	Баскетбол ойынымен танысу. Қауіпсіздік талаптарын сақтау	7.1.3.1 – Қозғалыс әрекеттерін орындау кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау	1	Кіріспе
2	Баскетболдағы бастапқы тұрыстар мен қозғалыс әдістері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
3	Допты дұрыс ұстау және кеудеден екі қолмен беру техникасы	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
4	Допты жерге соғып беру және қабылдау тәсілдері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
5	Доп беру тәсілдерін жетілдіру (жұптық жұмыс)	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
6	Допты орнында алып жүру техникасын меңгеру	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
7	Қозғалыс кезінде допты алып жүру әдістері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
8	Дриблинг техникасын жетілдіру жаттығулары	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
9	Себетке орнынан дәл лақтыру техникасы	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
10	Қозғалыс барысында себетке лақтыру	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
11	Себетке лақтыру дәлдігін арттыру	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
12	Қорғаныста дұрыс тұрыс және қозғалу	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
13	Допты қағып алу және тартып алу тәсілдері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
14	Жеке қорғаныс тактикасының элементтері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
15	Шағын ойындар арқылы техниканы қолдану (2×2)	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Практикалық
16	Шағын ойындарда өзара әрекет (3×3)	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Практикалық
17	Шабуыл кезіндегі әрекеттердің негізгі элементтері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
18	Командалық өзара әрекетті дамыту	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
19	Баскетбол элементтері бар эстафеталық ойындар	7.1.3.1 – Қозғалыс әрекеттерін орындау кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау	1	Қайталау
20	Баскетбол ойынының негізгі ережелерін қолдану	7.1.3.1 – Қозғалыс әрекеттерін орындау кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау	1	Практикалық
21	Оқу ойыны арқылы техниканы жетілдіру	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Практикалық
22	Баскетбол техникасын кешенді қайталау	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Қайталау
23	Техникалық элементтерді жетілдіру сабақтары	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
24	Ойын тактикасының қарапайым үлгілері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Жаңа сабақ
25	Командалық ойын арқылы тактиканы қолдану	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Практикалық
26	Бақылау сабағы: негізгі техникалық элементтер	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бақылау
27	Қателермен жұмыс және түзету жаттығулары	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Түзету
28	Сыныпішілік шағын жарыстар	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Қорытынды
29	Ойын арқылы меңгерілген дағдыларды бекіту	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бекіту
30	Баскетбол техникасын жүйелеу сабағы	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Қайталау
31	Командалық баскетбол ойыны	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Практикалық
32	Оқу-жаттығу ойыны	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Практикалық
33	Қорытынды бақылау: ойын әрекеттері	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Бақылау
34	Баскетбол бөлімі бойынша қорытынды сабақ	7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қолдану	1	Қорытынды

Барлығы: 34 сағат

Қысқа мерзімді сабақ жоспары (ҚМЖ) – 7-сынып

Пәні: Дене шынықтыру
Сынып: 7-сынып
Сабақ тақырыбы: Баскетбол ойынымен танысу. Қауіпсіздік талаптарын сақтау
Сабақтың түрі: Кіріспе / Жаңа сабақ
Ұзақтығы: 45 минут
Нормативтік негіз: ҚР БҒМ №130 бұйрығы, 2020 жыл, ҚМЖ 7-қосымша

Оқу мақсаты:

• 7.1.3.1 – Қозғалыс әрекеттерін орындау кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау

• 7.2.1.1 – Командалық ойындарда негізгі техникалық тәсілдерді қарапайым деңгейде қолдану

Бағалау критерийлері:

1. Қозғалыс әрекеттерін орындау кезінде қауіпсіздік ережесін сақтау

2. Баскетболдағы негізгі тұрыстар мен пас беруді орындай білу

3. Жаттығуларға белсенді қатысу

Саралау тәсілдері:

• Жетілдіру: техникада қиналатын оқушыларға қосымша нұсқау беру

• Күрделендіру: жылдамдық пен қашықтықты арттыру арқылы тәжірибелі оқушыларға тапсырма беру

ҚМЖ кестесі (Мұғалім / Оқушы әрекеті)

Уақыты	Мұғалімнің іс-әрекеті	Оқушының іс-әрекеті	Бағалау	Құрал-жабдықтар (ресурстар)
0-5 мин	Сабаққа кіріспе, сәлемдесу, қауіпсіздік ережесін түсіндіру	Сабаққа дайындалып, мұғалім нұсқауларын тыңдайды	Қатысу, дайындық деңгейі	Сынып, спорт залы, доптар
5-15 мин	Жылыну жаттығулары жүргізу: жеңіл жүгіру, қол-аяқ қозғалыстары, бұлшықет созу	Жаттығуларды орындау	Дұрыс жылыну, қозғалыс координациясы	Жаттығу алаңы, конустар, секундомер
15-25 мин	Баскетболдың негізгі тұрыстарын көрсету, допты ұстау, пас беру	Қозғалыстарды қайталау, допты ұстау, пас беру	Техника дұрыс орындалуы	Баскетбол доптары, конустар
25-35 мин	Жұптық жаттығу ұйымдастыру: пас беру және қабылдау	Жұппен жұмыс, пас беру және қабылдау	Тапсырманы дұрыс орындау, пас дәлдігі	Баскетбол доптары, кедергілер
35-45 мин	Сабақты қорытындылау, кері байланыс сұрақтары, қауіпсіздік ережесін қайта еске салу	Сабақты қорытындылау, кері байланыс беру, қауіпсіздік ережелерін қайталау	Белсенді қатысу, ережелерді сақтау	Жазбалар, тақта, маркерлер

VI. Білім алушылардың жетістіктерін бағалау

Мақсаты:

• Оқушылардың баскетбол ойынындағы техникалық дағдыларын жан-жақты бағалау: допты дұрыс ұстап, пас беру, дриблинг жүргізу және себетке дәл лақтыру. Бұл дағдылар оқушының ойын барысын тиімді ұйымдастыру қабілетін көрсетеді.

• Тактикалық қабілеттерін бақылау: ойын позициясын дұрыс таңдау, шабуыл мен қорғаныс кезіндегі әрекеттерін үйлестіру, әрбір жағдайға стратегиялық шешім қабылдау. Бұл оқушылардың ойын жағдайларын түсінуін және дұрыс шешім қабылдауын дамытады.

• Командалық ойынға қатысу деңгейін анықтау: серіктестермен үйлесімді әрекет ету, командалық ойын ережесін сақтау, өзара қарым-қатынас орнату және ойын барысындағы ынтымақтастықты дамыту.

• Сабақ барысында қауіпсіздік ережелерін сақтау деңгейін тексеру: жарақаттан қорғау, қауіпсіз қозғалыс жасау, құрал-жабдықты дұрыс қолдану. Бұл оқушылардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

• Оқушының сабаққа белсенді қатысуын, оқу мотивациясын арттыру, жеке даму деңгейін бағалау және жетілдіру бағыттарын анықтау.

Бағалау критерийлері:

1. Техникалық дағды:

   • Оқушы допты дұрыс ұстап, пас береді, дриблингті әр түрлі әдіспен жүргізеді және себетке дәл лақтырады.

   • Жаттығулар мен ойын кезіндегі техникалық қателерді азайтуға тырысады және әр әрекетін қадағалайды.

   • Жаңа әдістер мен техникаларды қолдануға ынталы болады.

2. Қорғаныс әрекеті:

   • Қарсыласты тиімді бөгей біледі, дұрыс тұрыс сақтайды және қорғаныс кезіндегі әрекеттерін алдын ала жоспарлайды.

   • Қарсылас қозғалысына жауап ретінде позициясын өзгертеді, тактикалық шешім қабылдайды.

   • Қорғаныс әрекетін орындау кезінде серіктестерін қорғауды ескереді.

3. Командалық ойын:

   • Ойын барысында серіктестерімен үйлесімді әрекет етеді, тактиканы дұрыс қолданады, командалық мақсатқа үлес қосады.

   • Ойын барысында серіктестерге пас береді, оларды қолдайды және бірлескен стратегияны жүзеге асырады.

   • Топтық шешімдер қабылдауда белсенді қатысады, командалық нәтижеге жауапкершілікпен қарайды.

4. Қауіпсіздік:

   • Жаттығулар мен ойын кезінде қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтайды, құрал-жабдықты дұрыс пайдаланады.

   • Өзін және серіктестерін жарақаттан қорғау үшін сақтық шараларын қолданады.

   • Қауіпсіздік мәдениетін сабақ барысында үнемі есте сақтап, басқа оқушыларға да ескерту жасайды.

Бағалау түрлері:

• Практикалық бақылау: мұғалім жаттығулар мен ойын барысын нақты бақылап, оқушының әрекеттерін тексереді.

• Ауызша бағалау: сабақ барысында оқушының күшті және әлсіз жақтарын атап, нақты кері байланыс береді, қателерін түзету жолдарын көрсетеді.

• Деңгейлік бағалау: әр критерий бойынша үш деңгей қолданылады: «жоғары», «орташа», «төмен». Бұл әдіс оқушылардың жетістігін жүйелі түрде салыстырып, дамытуға мүмкіндік береді.

• Сөздік бағалау: оқушының дағдылары мен тәртібін толық сипаттап, жетістіктерді анық көрсетеді.

Дескрипторлар:

Деңгей	Техникалық дағды	Қорғаныс әрекеті	Командалық ойын	Қауіпсіздік
Жоғары	Барлық техникалық әрекеттер дұрыс орындалады, пас беру мен дриблинг дәл және сенімді, себетке лақтыру дәлдігі жоғары.	Қарсыласты тиімді бөгейді, дұрыс позицияны сақтайды, қорғаныс әрекеттерін алдын ала жоспарлайды.	Серіктестермен үйлесімді әрекет етеді, тактиканы дұрыс қолданады, командалық мақсатқа үлес қосады.	Қауіпсіздік ережелерін толық сақтайды, құрал-жабдықты дұрыс қолданады, өзін және серіктестерін қорғауға жауапкершілікпен қарайды.
Орташа	Техникалық әрекеттерді жартылай дұрыс орындайды, кейде пас немесе дриблинг дәл емес, себетке лақтыруда қателіктер кездеседі.	Қорғаныс әрекеттерін кейде дұрыс жоспарламайды, позицияны толық ұстамайды.	Командалық әрекеттерді кейде дұрыс қолданбайды, серіктестермен үйлесімсіздік болады.	Қауіпсіздік ережесін кейде сақтайды, бірақ кейбір қауіп-қатерлерге назар аудармайды.
Төмен	Техникалық қателер көп, пас беру, дриблинг және лақтыру дұрыс орындалмайды.	Қорғаныс әрекеті тиімді емес, қарсыласқа еркіндік береді.	Командалық әрекет қолданылмайды немесе үйлеспейді.	Қауіпсіздік ережелері сақталмайды, жарақат алу қаупі жоғары.

Қолдану:

• Мұғалім оқушылардың сабақтағы жетістіктерін жүйелі түрде бақылап, әрбір оқушының жеке даму деңгейін бағалай алады.

• Бағалау нәтижелері бойынша оқушыларға жеке түзету, қосымша жаттығулар беру немесе сабақ материалын күрделендіру/жеңілдету ұсынылады.

• Ата-аналарға кері байланыс беру үшін, оқу мотивациясын арттыру және жеке даму жоспарын құру үшін қолданылады.

• Бағалау нәтижелері оқушының техникалық, тактикалық және командалық дағдыларын жетілдіруге бағытталған және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

• Бұл бағалау әдісі оқушылардың өз әрекеттерін талдауға, қателерін түзетуге және жетілдіруге мүмкіндік береді, сонымен қатар сабақ барысында белсенділігін арттырады.

Мысалдар:

Сабақ №1: Баскетболға кіріспе. Қауіпсіздік ережелерін сақтау

Оқу мақсаты:

• Оқушылар баскетбол ойынының негізгі қағидалары мен қауіпсіздік ережелерін жан-жақты түсінеді және сабақ барысында қолдануға тырысады.

• Допты дұрыс ұстау, пас беру және қарапайым дриблинг техникасын орындай алады, өз қателерін түзетуге қабілетті болады.

• Сабақта белсенділік танытып, әртүрлі жаттығуларға қатысу арқылы негізгі қозғалыс үйлесімін дамытады және командалық ынтымақтастыққа үйренеді.

• Қауіпсіздік ережелерін сақтау арқылы жарақат алу қаупін азайтады және құрал-жабдықты дұрыс қолдануды үйренеді.

Бағалау критерийлері:

• Техникалық: допты дұрыс ұстау, пас беру, қарапайым дриблинг жүргізу; әр әрекетті орындау кезінде қозғалыс үйлесімін сақтайды және қателігін түзетеді.

• Қорғаныс: қарсыластың қозғалысына дұрыс жауап береді, ойын кезінде өз позициясын сақтайды, қажет болса серіктестерін қорғайды.

• Командалық: жұптық немесе топтық жаттығуларда серіктестермен үйлесімді әрекет жасайды, өз әрекетімен командалық жұмысқа үлес қосады.

• Қауіпсіздік: құрал-жабдықты дұрыс қолданады, жарақат алу қаупін төмендетеді, қауіпсіздік ережелерін сақтауды тұрақты түрде есте сақтайды.

Дескрипторлар:

• Жоғары: барлық техникалық және қорғаныс әрекеттерін сенімді және дәл орындайды; пас беру мен дриблинг толық үйлесімді; серіктестермен әрекеті тиімді; сабақтағы қауіпсіздік шараларын толығымен сақтайды.

• Орташа: кейбір техникалық әрекеттер дәл емес, дриблинг немесе пас беру кезінде қателер бар; командалық әрекеттер толық үйлеспейді; қауіпсіздік ережесін кейде ұмытып кетеді.

• Төмен: техникалық қателер көп, пас беру немесе дриблинг дұрыс емес; командалық әрекет жоқ немесе үйлесімсіз; қауіпсіздік ережелері сақталмайды.

Мысал: оқушы допты дұрыс ұстап, серіктесіне дәл пас береді, дриблинг жүргізу кезінде допты жоғалтпай қимыл жасайды; құрал-жабдықты дұрыс қолданады және қауіпсіздік шараларын сақтайды; топтық жаттығуда белсенді қатысады.

Сабақ №2: Пас беру және қабылдау техникасы

Оқу мақсаты:

• Оқушылар әртүрлі пас беру тәсілдерін (төменгі, жоғарғы пас) орындай алады және оны жаттығулар мен ойын барысында дұрыс қолдануды үйренеді.

• Пас қабылдау кезінде тепе-теңдікті сақтай отырып, қарсыластың қозғалысына бөгет жасамай алады.

• Топтық жаттығуларда серіктестермен үйлесімді пас алмасу арқылы командалық жұмыс дағдыларын жетілдіреді.

• Сабақта белсенділік танытып, әртүрлі жағдайларда өз әрекетін талдайды, қателерін түзетеді және оқу мотивациясын арттырады.

Бағалау критерийлері:

• Техникалық: пас беру дәлдігі, жылдамдығы, қабылдау техникасы, допты жоғалтпай тиімді қолдану.

• Қорғаныс: қарсыластың қозғалысына реакция жасап, пасқа тосқауыл жасамау.

• Командалық: серіктестермен үйлесімді пас алмасу, бірлескен стратегияны қолдану.

• Қауіпсіздік: жаттығулар кезінде жарақаттан қорғау, доппен қауіпсіз жұмыс жасау.

Дескрипторлар:

• Жоғары: пас беру дәл, жылдам және сенімді; серіктес қабылдай алады; қарсыластың тосқауылына қарамастан пас тиімді; қауіпсіздік сақталады.

• Орташа: кейде пас дәл емес, қабылдау дұрыс емес; командалық үйлесім толық емес; қауіпсіздік кейде сақталады.

• Төмен: пас беру және қабылдау дұрыс орындалмайды, командалық әрекет жоқ; қауіпсіздік сақталмайды.

Мысал: оқушы топтық жаттығуда пас береді, серіктесі оны дәл қабылдайды; қарсылас кедергі жасаса да допты жоғалтпай пайдаланады; жаттығу барысында қауіпсіздік ережесін сақтайды.

Сабақ №3: Дриблинг техникасын жетілдіру

Оқу мақсаты:

• Оқушылар әр түрлі дриблинг әдістерін қолдана отырып, допты жоғалтпай жүргізеді, жылдамдық пен қозғалысты үйлестіреді.

• Қарсыластың позициясына қарамастан доппен тиімді қозғалады, тосқауылдан аулақ болуды үйренеді.

• Топтағы серіктестермен үйлесімді әрекет жасап, ойын барысында стратегиялық шешім қабылдай алады.

• Сабақтағы белсенді қатысу арқылы техникалық дағдыларын жетілдіреді, оқу мотивациясын арттырады.

Бағалау критерийлері:

• Техникалық: допты әр қолмен жүргізу, жылдамдықты бақылау, қателерді түзету.

• Қорғаныс: қарсыластың позициясына жауап беру, қозғалысты жоспарлау.

• Командалық: серіктестермен үйлесімді әрекет жасау, ойын барысын бірлесіп ұйымдастыру.

• Қауіпсіздік: доппен жұмыс кезінде қауіпсіздік шараларын сақтау.

Дескрипторлар:

• Жоғары: допты жоғалтпай жүргізеді, қозғалысы толық үйлесімді; серіктестермен әрекеті үйлесімді, қауіпсіздік сақталады.

• Орташа: кейде допты жоғалтады, қозғалыс толық үйлеспейді; қауіпсіздік кейде сақталады.

• Төмен: допты жиі жоғалтады, техника мен үйлесім жоқ; қауіпсіздік сақталмайды.

Мысал: оқушы конустар арасында дриблинг жасайды, қарсыластың тосқауылына қарамай қозғалады; серіктесімен үйлесімді жұмыс жасайды; қауіпсіздік шараларын сақтайды.

Сабақ №4: Себетке лақтыру техникасы

Оқу мақсаты:

• Оқушылар қарапайым және қозғалыстан себетке дәл лақтыруды орындай алады.

• Лақтыру позициясын, дене қалпын және қол қозғалысын дұрыс қолданады.

• Жаттығулар мен ойын барысында дәлдік пен үйлесімділікті сақтап, қателерін түзетуге үйренеді.

• Командалық ойын жағдайында серіктестерге мүмкіндіктер жасай отырып, тактиканы дұрыс қолданады.

Бағалау критерийлері:

• Техникалық: лақтыру дәлдігі, қозғалыс үйлесімі, дене қалпының дұрыстығы.

• Қорғаныс: қарсыластың қозғалысына сәйкес реакция, позицияны сақтау.

• Командалық: серіктестерге мүмкіндік беру, тактиканы қолдану, командалық мақсатқа үлес қосу.

• Қауіпсіздік: допты лақтырған кезде қоршаған орта мен серіктестерді қауіпсіз сақтау, жарақаттан қорғау.

Дескрипторлар:

• Жоғары: лақтыру дәл, дене қалпы дұрыс, серіктестермен үйлесім, қауіпсіздік сақталады; жаттығулар мен ойын барысында техниканы үнемі бақылап отырады.

• Орташа: лақтыру кейде дәл емес, қозғалыс үйлесімі толық емес; қауіпсіздік кейде сақталады.

• Төмен: лақтыру техникасы дұрыс емес, серіктестермен үйлесім жоқ, қауіпсіздік сақталмайды.

Мысал: оқушы қозғалыстан лақтыру жасайды, доп дәл түседі; қарсыласқа кедергі жасамайды; серіктестеріне пас беру үшін орын қалдырады; қауіпсіздік шараларын сақтайды.

Сабақ №5: Қорғаныс пен позициялық ойын

Оқу мақсаты:

• Оқушылар қорғаныс әрекеттерін дұрыс орындап, қарсыластың шабуылын тиімді бөгей алады.

• Позицияны сақтай отырып, командалық стратегияны қолданады.

• Ойын барысында өз әрекетін талдайды, қателерін түзетеді, тактиканы дұрыс қолдануға үйренеді.

• Сабаққа белсенді қатысып, командалық ынтымақтастықты дамытады және қауіпсіздік ережесін қатаң сақтайды.

Бағалау критерийлері:

• Техникалық: дұрыс тұрыс, қозғалыс үйлесімі, позицияны сақтау.

• Қорғаныс: қарсыласқа тосқауыл жасау, қозғалысын шектеу, командалық қорғанысқа үлес қосу.

• Командалық: серіктестермен үйлесімді әрекет ету, тактикалық жоспарды орындау, командалық мақсатқа үлес қосу.

• Қауіпсіздік: қауіпсіз қозғалыс жасау, жарақаттан қорғау, құрал-жабдықты дұрыс қолдану.

Дескрипторлар:

• Жоғары: қарсыласты тиімді бөгейді, позицияны толық сақтайды, командалық стратегияны дұрыс қолданады; қауіпсіздік шараларын үнемі сақтайды.

• Орташа: кейде позицияны дұрыс ұстамайды, қорғаныс толық тиімді емес; қауіпсіздік кейде сақталады.

• Төмен: қарсыласты бөгей алмайды, техника мен командалық үйлесім жоқ; қауіпсіздік сақталмайды.

Мысал: оқушы қорғаныс кезінде қарсыласқа тосқауыл жасап, позициясын дұрыс сақтайды; серіктесіне пас беру мүмкіндігін қалдырады; қауіпсіздік сақталады; командалық стратегияны қолданады.

ҚОРЫТЫНДЫ

«Дене шынықтыру сабағында баскетбол ойынын қолдану әдістемесі» әдістемелік құралы 7-сынып оқушылары үшін дене шынықтыру сабақтарын ұйымдастыруда тиімді және жан-жақты құрал болып табылады. Бұл құрал сабақтарды жоспарлы әрі мақсатқа бағытталған өткізуге мүмкіндік береді және оқушылардың физикалық, психологиялық және әлеуметтік дамуына ықпал етеді. Әдістемелік құралдың басты мақсаты – баскетбол ойыны арқылы оқушылардың қозғалыс дағдыларын жетілдіру, командалық жұмыс қабілетін дамыту, тактикалық ойлау және спортқа деген қызығушылықты арттыру болып табылады.

Құралда сабақтарды өткізу құрылымы нақты ұсынылған: дайындық, негізгі, ойын және қорытынды бөлімдер. Дайындық бөлімі оқушыларды сабаққа физикалық және психологиялық түрде дайындауға бағытталған, дене бұлшықеттерін қыздыру, жүрек-қан тамыр жүйесін белсендіру, қозғалыс үйлесімділігін арттыру секілді маңызды міндеттерді қамтиды. Негізгі бөлімде әр түрлі деңгейдегі жаттығулар мен ойын элементтері ұсынылған. Бұл жаттығулар оқушылардың жылдамдық, ептілік, күш, төзімділік, дәлдік сияқты физикалық қасиеттерін дамытуға бағытталған. Ойын бөлімі практикалық тұрғыдан сабақтың ең қызықты және белсенді бөлігі болып табылады: оқушылар алған білімдерін қолданады, тактикалық шешімдер қабылдайды және топ ішінде өзара әрекеттесуді жетілдіреді. Қорытынды бөлімде сабақтың нәтижесін талдау, оқушыларды бағалау және сабақтағы жетістіктерді қорытындылау қарастырылған.

Әдістемелік құралда мұғалімге арналған практикалық кеңестер мен ұсынымдар кеңінен берілген. Мысалы, топтарға оқушыларды дұрыс бөлу тәсілдері, сабақ барысында қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолдары, әр оқушының жеке қабілетін ескеру, топ ішіндегі қарым-қатынасты тиімді ұйымдастыру сияқты маңызды аспектілер қамтылған. Сонымен қатар, бағалау критерийлері нақты көрсетілген: оқушылардың физикалық дайындық деңгейі, техникалық дағдылары, командалық жұмыс қабілеті және сабаққа белсенді қатысуы бағаланады. Бұл мұғалімге сабақтың тиімділігін арттыруға және оқушылардың прогресін бақылауға мүмкіндік береді.

Құралдың педагогикалық мәні ерекше. Баскетбол ойыны арқылы оқушылар өз мүмкіндіктерін толық көрсетуді үйренеді, шешім қабылдау қабілеттерін дамытады, жылдам әрекет етуге және тактикалық ойлауға машықтанады. Сонымен қатар, сабақ барысында оқушылардың әлеуметтік дағдылары жетіледі: топпен жұмыс жасау, бір-біріне қолдау көрсету, әділдік пен жауапкершілік сезімін қалыптастыру. Мұндай дағдылар тек спортта ғана емес, мектеп өмірінде және күнделікті өмірде де маңызды болып табылады.

Әдістемелік құрал оқушылардың психологиялық дамуына да оң әсерін тигізеді. Баскетбол ойыны арқылы оқушылар эмоционалды тұрақтылық, стрессті басқару, топтық сыйластық және өз-өзіне сенімділік қасиеттерін дамытады. Бұл әсіресе 7-сынып оқушылары үшін маңызды, себебі бұл кезеңде балалардың жеке тұлғалық және әлеуметтік дамуы қарқынды жүреді. Сабақ барысында тәжірибелі мұғалімнің бағыттауымен оқушылар өз күшін бағалап, жаңа мақсаттар қоя алады, бұл олардың мотивациясын арттырады.

Қорытындылай келе, бұл әдістемелік құрал мектептегі дене шынықтыру сабақтарының сапасын арттырады, сабақтарды жүйелі, қызықты және нәтижелі өткізуге мүмкіндік береді. Баскетбол сабағы оқушылардың физикалық дайындығын, тактикалық ойлау қабілеттерін, командалық өзара әрекетін және психологиялық тұрақтылығын дамытуға бағытталған. Сонымен қатар, әдістемелік құрал оқушылардың денсаулығын нығайтып, спорттық мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді. Сабақ барысында ұсынылған жаттығулар мен ойын элементтері әр оқушының жеке қабілетін ескеруге, сабаққа белсенді қатысуға және командалық мақсаттарға жетуге жағдай жасайды.

Бұл құралдың тағы бір маңызды аспектісі – мұғалімдердің кәсіби шеберлігін арттыруға ықпалы. Құрал сабақтарды тиімді жоспарлау, әртүрлі ойын және жаттығу әдістерін қолдану, балалармен дұрыс қарым-қатынас жасау жолдарын меңгеруге көмектеседі. Мұғалімдер үшін ұсынылған нұсқаулар сабаққа дайындықты жеңілдетеді және уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, әдістемелік құрал мектептегі баскетбол секцияларымен тығыз байланысты. Оқушылар сабақ барысында алған дағдыларын секцияларда ары қарай дамыта алады, бұл олардың спорттық жетістіктерге жетуіне жол ашады. Мұндай жүйелі тәсіл оқушылардың дене шынықтыруға деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың өмір бойғы спорттық мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

Осылайша, «Дене шынықтыру сабағында баскетбол ойынын қолдану әдістемесі» әдістемелік құралы оқушылардың физикалық, психологиялық және әлеуметтік дамуын кешенді түрде қолдап, мектептегі дене шынықтыру сабақтарының сапасын айтарлықтай арттыра алады. Бұл құрал заманауи білім беру талаптарына сай, сабақтарды қызықты, нәтижелі және қауіпсіз өткізуге арналған маңызды педагогикалық ресурс болып табылады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Алимбаев, Ж. Қ., & Сарсенова, Г. К. (2019). Дене шынықтыру және спорт сабақтарын ұйымдастыру әдістемесі. Алматы:.

2. Баймұхамедов, С. Т. (2018). Мектептегі баскетбол сабағын тиімді өткізу әдістемесі. Астана: Білім баспасы.

3. Дәулетбеков, А. Ж. (2020). Баскетбол ойыны арқылы оқушылардың физикалық дамуын жетілдіру. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

4. ҚР Білім және ғылым министрлігі. (2023). Орта білім беру ұйымдарында дене шынықтыру пәні бағдарламасы. Астана: Білім министрлігі.

5. Иванов, В. П., & Петров, С. А. (2017). Современные методы преподавания баскетбола в школе. Москва: Физическая культура и спорт.

6. Казанцев, Ю. А. (2016). Педагогические основы обучения спортивным играм в средней школе. Санкт-Петербург: Питер.

7. Литвиненко, Н. В. (2015). Тактическая подготовка учащихся на уроках баскетбола. Киев: Наукова думка.