Дидактикалық ойындар арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлауын дамыту

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

«Ӛ.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті» АҚ
Педагогика, психология және филология кафедрасы

Сулаймон Аида Ғайратқызы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Дидактикалық ойындар арқылы мектепке дейінгі жастағы балалардың
логикалық ойлауын дамыту
5В010100 – «Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу»

Жезқазған, 2021
1

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

«Ӛ.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті» АҚ
Гуманитарлық-педагогтік институты

«Қорғауға жіберілді»_________
ПП және Ф кафедра меңгерушісі
_____________З.Ж.Кашкинбаева

5В010100 - «Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу»
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Дидактикалық ойындар арқылы мектепке дейінгі жастағы балалардың
логикалық ойлауын дамыту

Орындаған

Сулаймон А.Ғ
МДО мен Т-17-1
тобының студенті

Ғылыми жетекшісі

Философия докторы (PhD)
Умирбекова А.К

Жезқазған, 2021
2

Мазмҧны
Нормативтік сілтемелер...........................................................................................4
Анықтамалар, белгілеулер мен қысқартулар.......................................................5
Кіріспе...........................................................................................................................6
1 Мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлау жҥйесінің
қалыптасуы...................................................................................................................8
1.1 Мектепке дейінгі балалардың логикалық ойлауының ерекшеліктері.............8
1.2 Логикалық ойлауды дамытудың педагогикалық шарттары...........................20
2 Педагогикалық іс-тәжірибеде балалардың логикалық ойлауын дамыту
жолдары......................................................................................................................32
2.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың дидактикалық ойындар арқылы
логикалық ойлауын дамыту.....................................................................................32
2.2 Мектепке дейінгі балалардың логикалық ойлау деңгейін дамыту және
зерттеу.................................................................................................................45
2.3 Мектеп жасына дейінгі балаларда дидактикалық ойындар арқылы
логикалық ойлаудың әдістерін қалыптастыру бойынша эксперименттік іздену
жҧмыстары.........................................................................................................56
Қорытынды................................................................................................................63
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі............................................................................65
Қосымшалар...............................................................................................................69

3

Нормативтік сілтемелер
1. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың
2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы. ҚР
Ҥкіметінің 2019 жылғы 27 желтоқсандағы №988 қаулысы.
2. ҚР білім беруді дамытудың 2011-2020жж арналған мемлекеттік
бағдарламасын бекіту туралы. – ҚР Президентінің 2016 жылғы 1 наурыздағы
№205 Жарлығы.
3. Білім берудің тиісті деңгейлерінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім
беру стандарттарын бекіту туралы. Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің 2012
жылғы 23 тамыздағы № 1080 Қаулысы. Кҥші жойылды - Қазақстан
Республикасы Ҥкіметінің 2018 жылғы 27 желтоқсандағы № 895 қаулысымен.

4

Анықтамалар, белгілеулер мен қысқартулар
Логикалық ойлау – логика заңдылықтарын пайдалана отырып,
ҧғымдарды ой – пікірлерді, тҧжырымдарды қолдануға негізделген ойлаудың бір
тҥрі.
Ойлау – сыртқы дҥние заттары мен қҧбылыстарының байланыс
қатынастарының адам миында жалпылай және жанама тҥрде сӛз арқылы
бейнеленуі.
Эгоцентризм – дербес ҧстанымы бойынша әлемді тану, пәнге қатысты
әртҥрлі кӛзқарастарды реттей алмаушылық;
Децентрация – дербес кӛзқарасын объектіге қатысты басқа да ықтималды
кӛзқарастармен реттеу.
Дидактика – бҧл ежелгі грек сӛзі, яғни didacticos – ҥйретуші, didascalos –
мҧғалім деген мағынаны білдіреді.
Дидактикалық ойындар – бҧл балаларды тәрбиелеу және оқыту
мақсатында қолданылатын ойын тҥрлері.
ЖОО – Жоғарғы оқу орындары.

5

Кіріспе
Мектепалды даярлық қана баланың қоршаған әлеммен қарым-қатынасында
рухани-адамгершілік қҧндылықтар, интеллект, таным белсенділігі, ісәрекеттерінің іргетасын қалауға бағытталған. Оқытудың алғашқы сатысының
жетекші идеясы - сыйластық пен сенім жағдайында ғана жҥзеге асырылатын
тҧлғаның толық дамуы, баланың жеке қызығушылығы мен мҥмкіндіктеріне
кӛңіл аудару болып табылады [1].
Мектепке дейінгі ҧйымдардағы бала санының артуы білім берудің сапасын
жақсартумен қатар жҥріп жатқан жоқ. Ресми қҧжаттарда кӛрініс тапқан бҧдан
ӛзге де мәселелер баршылық. Олардың қатарында мҧғалімдерді даярлаудың ӛте
тӛмен сапасын, білікті педагогтардың жетіспеушілігін, студенттердің
педагогикалық ЖОО-лардағы «мектепке дейінгі білім» мамандықтарына ӛте аз
баруын, сондай-ақ мектепке дейінгі білім беру жҥйесіндегі инклюзивтік білім
берудің баяу дамуын (айрықша мҧқтаждықтары бар балалардың ҥштен біріне
жетер-жетпесі ғана мектепке дейінгі біліммен қамтылған), ҥштілділік
бағдарламасын жҥзеге асыру бойынша қолдаудың жоқтығы мен ҥштілділікті
жҥзеге асыруға арналған оқытушылық, тәлімгерлік бағдарламалардың
тапшылығын айтуға болады [2].
Баланы оқыту мен тәрбиелеуде мектепке дейінгі мекемелер мен бастауыш
буынның алар орны ерекше. Оқыту мен оқу әрекетінің тығыз байланыста
болып, баланың ақыл ойының дамуында зор рол атқаратындығы белгілі. Ал
оқыту барысында ақыл – ойдың дамуы, бҥгінгі кҥннің басты талабы. Мектеп
жасына дейінгі балалардың логикалық ойлау қабілеттерін дамыту оқу
материалының мазмҧны арқылы, балалардың оқу іс-әрекетін ҧйымдастыру
қҧралы мен тәсілдері арқылы жҥзеге асырылады.
Логикалық ойлау – ойлаудың негізінде қалыптасады, ауқымы кеңірек
мәселелерді шешуге, ғылыми білімдерді меңгеруге мҥмкіндік береді.
Логикалық ойлау дегеніміз – логика заңдылықтарын пайдалана отырып,
ҧғымдарды ой – пікірлерді, тҧжырымдарды қолдануға негізделген ойлаудың бір
тҥрі. Мектеп жасына дейінгі жастардың логикалық ойлау қабілетін дамытуда
оқу материалдарын талдау кӛрнекі қҧрал әсер ету жоспарында басым болады.
Балалардың логикалық ойын дамыту балабақшада оқытылатын білімдерді
және олардың ғылыми мазмҧнын меңгеру ҥдерісінде жҥзеге асырылады.
А.Байтҧрсынов ҧғымдарды қалыптастыру ҥшін ойлау заңдарын,
ережелерін дҧрыс пайдалану керектігін айтады. Қ. Жарықбаевтың еңбектерінде
«Баланың логикалық ойлауын дамыту, ҧғымдарын ӛсіру – науқандық жҧмыс
емес. Ол әрбір сабақ ҥстінде, мектептегі барлық тәлім-тәрбие ҥдерісінің
барысында ҧдайы жҥргізілетін жҧмыс. Мҧнда оқушылардың жас ерекшелігі де
қатты ескеріледі» – делінген. М. Жҧмабаев та ӛзінің «Педагогика» атты
шығармасында оқу ағарту ісінің келелі мәселелерін қарастыра келе логикалық
ойлауға тоқталған. Ҧлы ғалымдар, педагогтар Я.А. Коменский, И.Г.
Песталоцци, Ж-Ж. Руссо, И.Ф. Гербарт, А. Дистервег, К.Д. Ушинскийдің оқыту
6

арқылы балалардың ақыл-ой қабілеттерін дамытуға баса назар аударғаны тегін
емес [3].
Дидактикалық ойындар арқылы балалардың ойлау қабілеттері дамиды,
сабаққа деген қызығушылықтары артады. Ойын барысында балалар педагогпен
бірлесіп ереже бойынша қызықты тапсырмалар орындап, жағымды қарым қатынас жасауы балалардың эмоционалды кӛңіл кҥйлерін кӛтереді, сондықтан
да дидактикалық ойынға қажетті қҧрал жабдықтар, атрибуттар айшықты,
мазмҧнды безендірілуі де ӛте маңызды. Балалардың интеллектуалдық дамуына
әсер ететін жаңа ойын технологиялары да біздің балаларға танымал. Мектеп
жасына дейінгі бала кҥн сайын жаңа қҧбылыстармен заттармен кезігеді,
айналадағы ӛмірді бақылап, ӛздігінен тҥсініп, қорытынды жасағысы келеді.
Бірақ тәрбиешінің басшылығынсыз, ӛздігінен игерген білімі мен тҥсініктері
жҥйесіз, кейде таяз, қате болады. Сол себептен тәрбиешінің міндеті баланың
білім қорының бірізді молаюына, бірте- бірте, ретпен, жҥйелі жинақталуына
кӛмектесу болып табылады [4].
Зерттеу
жұмысының
мақсаты:
Мектеп
жасына
дейінгі
балалардың дидактикалық ойын арқылы логикалық
ойлау
қабілеттерін
дамытудың маңызын ғылыми-теориялық тҧрғыдан негіздей отырып,
тәжірибеде тиімді пайдаланудың әдіс-тәсілдерін айқындау.
Зерттеу объектісі – Мектеп жасына дейінгі балалар.
Зерттеу пәні – Мектеп жасына дейінгі топта дидактикалық ойындар
арқылы балалардың танымдық қабілеттерін дамыту.
Зерттеудің міндеттері:
- Мектепке дейінгі балалардың логикалық ойлауының ерекшеліктері мен
педагогикалық шарттарын кӛрсету;
- Мектепке дейінгі балалардың логикалық ойлауын деңгейін зерттеу мен
дамыту жолдарын негізге алу;
- Мектеп жасына дейінгі балалардың дидактикалық ойындар арқылы
логикалық ойлауын дамыту және логикалық ойлауды дамытуға арналған
дидактикалық ойындарды қарастыру.
- Мектеп жасына дейінгі балалармен дидактикалық ойындар арқылы
логикалық ойлаудың әдістерін қалыптастыру бойынша эксперименттік іздену
жҧмыстарын жҥргізу.
Зерттеудің жаңалығы: Мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық
ойлау жҥйесінің қалыптасу ерекшеліктері кӛрсетілді. Педагогикалық істәжірибеде балалардың логикалық ойлауын дамыту жолдарын негізге ала
отырып, логикалық ойлауды дамытуға арналған дидактикалық ойындары
қарастырылды.
Зерттеу нәтижесінің тәжірибелік мәнділігі: зерттеу жҧмысындағы
еңбектерді мектепке дейінгі мекемедегі тәрбиешілерге және осы мамандық
бойынша білім алатын студенттерге пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы: диплом жҧмысы кіріспеден, екі
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және
қосымшадан тҧрады.
7

1 Мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлау жҥйесінің
қалыптасуы
1.1 Мектепке дейінгі балалардың логикалық ойлауының ерекшеліктері
Білім беру жҥйесінің басты мақсаты – жас ҧрпақты ҥнемі ӛзгеріп жатқан
қоғамда, белсенді ӛмір сҥруге дайындау. Қазіргі заманғы қоғамның дамуы
қарқынды, сондықтан білім беру процесінің басты міндеті – балаларға терең
білім беру және замандағы болып жатырған ӛзгерістерге тез бейімделуге
мҥмкіндік беретін қасиеттерді тәрбиелеу.
Логикалық амалдарының қалыптасуы баланың ойлау жҥйесінің дамуына
әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Кӛптеген психологиялық
зерттеулер баланың логикалық ойлау жҥйесінің дамуының шарттары мен
амалдарын зерттеуге бағытталған және олар бҧл ҥрдіске әдістеме жасау мҥмкін
ғана емес, сондай-ақ жоғары тиімділікке ие деген ойды ҧстанады, яғни
логикалық ойлау жҥйесін
қалыптастырудың
арнайы жҧмыстарын
ҧйымдастыруда баланың алғашқы ойлау жҥйесіне қарамастан нәтиженің
жоғарылағаны байқалады.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың логикалық ойлауын дамытудың
тиімді дидактикалық қҧралдарын іздестіру осы міндеттің ажырамас бӛлігі
болып табылады. Ойлау – бағдарлау, зерттеу, танымдық және
трансформациялық сипатта болатын әрекеттер мен операциялардың жҥйесін
ҧсынатын теориялық және тәжірибелік қызметтің ерекше тҥрі. Баланың ойӛрісін дамыту сенсорлы танымға, тілге, практикаға қатысты зерттелуі керек.
Бала объектілерді қолданып, заттарды қабылдау арқылы ойлайды.
Мектепке дейінгі білім беру мекемелерінің басты міндеті – баланың жеке
басының дамуын жан-жақты жоғары деңгейде қамтамасыз ету. Ӛйткені, осы
кезеңде баланың бҧдан кейінгі бҥкіл ӛміріне негіз болатын жеке тҧлғаның
қасиеттері, психикалық ӛзіндік ерекшеліктері қалыптасады. Мектепке дейінгі
балаларда ойлау қабілетін дамыту мәселесі жалпы білім беру саласында
маңызды орынға ие болатын мәселелердің бірі болып табылады, себебі, ойлау
қабілетінің даму деңгейі баланың келешекте мектепте оқытудың нәтижелілігіне
ықпалын тигізеді. Мектепке дейінгі балаларда ӛз ӛмір тіршілігі мен кҥнделікті
іс-әрекетінде әр алуан мәселелерді шешіп отыруына тура келеді. Осындай
мәселелер мен кҥрделі істерді шешу жолында кездесіп отыратын
қиыншылықтар қоршаған ортамызда бізге әлі де беймәлім қҧбылыстар мен
сыры ашылмаған нәрселердің кӛп екендігін кӛрсетеді.
Баланың ақыл ой дамуының тарихын зерттеу, әрине, ҥлкен теориялық
және практикалық қызығу туғызады. Ол ойлаудың табиғатын және оның
дамуының заңдылықтарын тереңтануға апаратын негізгі жолдардың бірі.
Айналадағы дҥниедегі заттар мен қҧбылыстар еш уақытта жеке-дара
ҧшырамайды. Олар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста, байланыста болып
8

отырады, бірақ осы байланыс, қарым-қатынастың барлығы бірдей әр уақытта
адам санасында сәулелене бермейді. Ойлау – сыртқы дҥние заттары мен
қҧбылыстарының байланыс қатынастарының адам миында жалпылай және
жанама тҥрде сӛз арқылы бейнеленуі. Бір сӛзбен айтқанда, ойлау – сыртқы
дҥниедегі болмыстың жалпы жанама жолмен біздің санамыздагы ең биік
сатыдағы бейнесі. Ойлау адамның ӛмір тәжірибесі мен практикалық ісәрекеттері нәтижесінде пайда болып, тікелей сезім ҥрдісінің шеңберінен
әлдеқайда асып тҥседі. Ойлау дегеніміз – әлеуметгік жағдаймен ҧштасқан,
тілімен тығыз байланысты психикалық ҥрдіс, сол арқылы болмыстың,
дҥниедегі нәрселердің жалпы және жанама бейнеленуі. Бҧл бейнелену адам
ойының талдау және біріктіру әрекеттері арқылы танылады. Ал мектепке
дейінгі балаларда қабылдауы дҥниедегі жеке-жеке нақты заттарды ғана
қабылдайтын болса ойлауда кісі олардың арасыңдағы қатынас, байланыстарды
танып-білуі керек.
А.Н.Леонтьев «Логикалық ойлау» ҧғымына нақты анықтама берген.
Логикалық ойлау дегеніміз – логика заңдылықтарын пайдалана отырып, ойпікірлерді, тҧжырымдарды қолдануға негізделген ойлаудың бір тҥрі. Баланың
логикасын дамыту ҧғымдарын ӛсіру, оқу-тәрбие ҥрдісіндегі ҧдайы жҥргізілетін
жҧмыс.
Мектепке дейінгі балалардың ойлау ҥрдісіне тоқталсақ, ойлау – тіл дамуы
және ғылыми ҧғымдарды меңгеру бірлігінде дамиды. Баланың сау
психикасының ерекшелігі – танымдық белсенділігі.
Ақыл-ой жағынан бала қаншалықты пәрменді болса, ол сонша кӛп
сҧрақтар қояды және оның сҧрақтары соншалықты алуан тҥрлі болады. Бала
заттың бейнесін ғана емес, оның қимыл-қозғалыстары туралы да ойлайды.
Бейнелі ойлау – 6 жасар бала ойлауының негізгі тҥрі. Әрине, ол жекелеген
жағдайларға логикалық ойлауды да орындай алады, бірақ та бҧл жаста
кӛрнекілікке сҥйенген оқыту басымырақ болады. Ойлауды тупкілікті зерттеу
оның әр турлі процестерін, жақтарын, кезеңдерін яғни абстракциялар және
жалпылаулар, тҥсініктер және ҧғымдар, пайымдау және ой қорытындыларын
арнайы талдауды, бӛліп алуда талап етеді. Алайда ойлаудың шынайы процесі
осы барлық жақтар мен кезеңдердің бірлігі мен ӛзара байланысын қосады.
Ойлаудың дамуының нақты тарихы, әсіресе оның алғашқы қадамдары, оның
пайда болуын, - ол қалай болуы керектігін, мҥмкін әлі жазылмаған шығарадамда ойшылдық қалай дамиды, кішкентай бала қалай ойлаушы тірі жанға
айналады деген тарихтың маңызды заңдылықтары ашылуы керек.
В.А. Сухамлинскийдің еңбектерінде мектеп жасына дейінгі балалардың
логикалық ойлауын дамытудың негізгі жолы абстракциялық ойлауды
ҧйымдастыруға кӛп кӛңіл бӛлген. Ӛйткені абстракциялық ойлау заттардың
ерекшелігін, ҧқсастықтарын және себептерін тҥсіндіреді, – дейді.
Жан Пиаже ойлау психологиясында беделі мойындалған тҧлға болып
табылады. Пиаже ойлауды зерттеудің жаңа әдісін ойлау дамуының
заңдылықтарын және қызмет етуін зерттеуге бағытталған клиникалық
әңгімелесу әдісін ҧсынады. Психологтың ойынша әңгімелесу баланың ойлауын
9

зерттеуге мҥмкіндік береді, ӛйткені ересектің сҧрақтарына баланың берген
жауаптары зерттеушіге ойлаудың тірі ҥдерісін ашады. Ж. Пиаженің ойынша
әңгімелесу әдісі келесі талаптар бойынша жҥзеге асырылуы тиіс:
 ересектің сҧрақтары баланың тәжірибесінен бӛлек болуы тиіс.
 білімдерге, дағдыларға, іскерліктерге қатысты сҧрақтарды қоюға
болмайды;
 әңгімелесу эксперимент ретінде ҧйымдастырылуы тиіс.
Зерттеуші балаға сҧрақ қойғанда ойлаудың факторларымен себептері
жайында қайсы бір болжамын тексереді, ал жауабын алғанда ол сол болжамды
дәлелдейді не жоққа шығарады. Сол себепті клиникалық әңгімелесу әдісінде
сҧрақ қоюдың қатаң, стандартты реті болмайды. Олар баланың жауаптарына
байланысты және зерттеушімен верификацияланатын болжамның тҥрленуіне
сәйкес икемді ӛзгеріп отырады.
Ж.Пиаженің ойынша, бала ойлауының дамуы - бҧл эгоцентризмнен
децентрацияға ҧласатын ой операцияларының алмасуы. Зерттеуші ол ҥдерістің
ҥш кезеңін кӛрсетеді:
 субъекті мен объектінің теңдестірілуі, ӛзін және қоршаған әлемді
ажырата алмаушылық;
 эгоцентризм - дербес ҧстанымы бойынша әлемді тану, пәнге қатысты
әртҥрлі кӛзқарастарды реттей алмаушылық;
 децентрация - дербес кӛзқарасын объектіге қатысты басқа да ықтималды
кӛзқарастармен реттеу.
Пиаженің бала ойлауының эгоцентрлігі жайлы феноменді ашуы оның ең
ҥлкен жаңалығы болды. Эгоцентризм – бҧл қҧбылыстар мен объектілер тек
дербес кӛзқарасының тҧрғысында қарастырылатын, қоршаған әлемге қатысты
иеленген субъектінің ерекше танымдық ҧстанымы. Бала ойлауының дамуы
ӛзара байланысқан ҥш бағытта жҥзеге асады. Біріншісі - әлемнің объективті
және субъективті қабылдау тҥріне ажыратылуы. Екіншісі - субъектінің ақыл-ой
ҧстанымының шексізденуінен ықтималды ҧстанымдардың қатарын реттеуге
дейін ақыл-ой ҧстанымының дамуы. Ҥшінші бағыт ойлаудың дамуын жеке
заттарды қабылдаудан олардың арасындағы байланыстарды қабылдауға
қозғалыс ретінде сипаттайды.
Ж.Пиаженің зерттеулері баланың сӛйлеуі мен ойлауы туралы және оның
логикасы мен дҥниетануы туралы ілімнің дамуында тҧтас дәуірді қҧрайды.
Олардың тарихи мәні ӛте зор. Ж. Пиаже ӛңдеп ғылымға енгізген баланың
сӛйлеуі мен ойлауын клиникалық зерттеу әдісінің кӛмегімен балалар
логикасының ерекшеліктерін әдеттен тыс батылдықпен, тереңдікпен және кең
тҧрғыда жҥйелі зерттеуді тҧңғыш рет мҥлдем жаңа сипатта жҥргізді. Л. С.
Выготский ересек адам ойымен салыстырғанда, бала ойлауының сапалы
ӛзінділігінің жинағын қҧрастырып, тҧратын басқа ерекшеліктерімен
байланыстағы бала ойлауының эгоцентристік сипатына кӛңіл бӛлген.
Қ.Жарықбаев, Ӛ.Озғанбаев «Жантану негіздері» оқулығында: «Ойлау»,
«Ойлану» ҧғымдары - әрқайсысымыз жиі айтатын «ақыл» деген сӛздің
10

синонимі.... Ақыл – ойлау процесіндегі ҧғымдылық пен тапқырлыққа
байланысты кӛрінетін қасиет, ойлану ҥшін білім керек, бірақ, білімі бардың
бәрі бірдей ақылды боп келе бермейді. Ақылдылық білімді тәжірибе жҥзінде
дҧрыс пайдалана білумен байланысты», - деп ойлауда дамытуды білімнің
маңыздылығын айқындап береді.
Қазіргі уақытта мектепке дейінгі балалардың психологиялық және
физиологиялық даму ерекшеліктері баланы мектепке дайындау, белгілі бір
дағдыларды игеруге бейімдеу тҧрғысынан заманымыздың кӛкейкесті
мәселелерінің бірі болып отыр. Мектепке дейінгілердің ӛз-ӛзіне қызмет ету
дағдыларын меңгеруі - ӛнегелі, жігерлі, дербестік, және табандылық сияқты
қасиеттерін тәрбиелеудің тиімді жолы.
Мектепке дейінгі балалардың ойлану әрекеті тікелей сезімдік таным
ҥрдістерімен ғана емес тілмен де, сӛйлеумен де тығыз байланысты. Осындай
ерекшелік адам психикасының жануарлар психикасынан сапалық ӛзгешелігін
кӛрсетеді. Жануарлардың қарапайым ойы нақтылы әрекетке байланысты, ол
жанама, абстракты ой бола алмайды.
Мектепке дейінгі балалар сӛйлеу, дыбысты тіл нәтижесінде нәрселер мен
қҧбылыстардың мәнді, тҥрақты белгілерін ой арқылы бейнелей алады. Бҧл
ретте тіл - адам ойының заттық қабыршағы болып табылады. Адамның ойы
әрбір нәрсенің сипаты мен қасиеттерін сӛз арқылы ажыратып кӛрсете алады.
Сӛйтіп заттар мен қҧбылыстарды әртарапты танып білуге мҥмкіндік туады.
Тәрбиеші мектепке дейінгі балаларға білім беру, ой-ӛрісін кеңейту, тілін
жетілдіру арқылы ойлауын да дамытады. Бірақ әзірше жасы кіші кезінен
бастап-ақ балаларды, оқу материалын тҥсініп және игеріп қана қоймай,
қызықтыратын мәселелеріне ӛздері жауап табуға ҥйрету керек. Мҧны балалар
алғаш тәрбиеші кӛмегімен, содан кейін ӛз бетімен істейтін болады. Тәрбиеші
алғашқы кҥннен бастап балаларды ойлай білуге ҥйретіп, материалды
тҥсіндіруге асықпай, баланың ӛзінің ойлауына мҥмкіндік берген жӛн. Ал бірақ
баланың ӛзі тҥсіне алмаған, басы ашылмаған бірде-бір сҧрақ қалмауы қажет.
Материалдың бірте-бірте қиындай тҥсуін сақтай білудің маңызы орасан зор [5].
Бала ойлану дегенді білмей дҥниеге келеді. Ойлану ҥшін есте сақтау
арқылы сезілетін және практикалық тәжірибе қажет. Ӛмірдің бірінші жылының
аяғында балада қарапайым ойлаудың кӛріністері байқалуы мҥмкін.
Ерте балалық шақта бала қоршаған заттардың қасиеттерін бӛлектей
бастайды, олардың арасындағы ең қарапайым байланыстарды ҧстап, осы
байланыстарды ӛзінің манипуляцияларында қолдана бастайды. Бҧл объективті
іс-әрекетті және сӛйлеуді игеруге байланысты туындаған әрі қарайғы
психикалық дамудың алғышарттарын жасайды.
Ерте балалық шақтағы психикалық дамудың негізін балада қалыптасатын
қабылдау мен психикалық іс-әрекеттің жаңа тҥрлері қҧрайды, яғни қабылдау
баланың іс-әрекетінің барлық жақтарымен қызмет ететіндей кӛрінеді,
сондықтан ешқандай функция қабылдаудың функциясы сияқты ерте жаста
осындай керемет гҥлденуді бастан кешірмейді.
11

Қабылдау баланың танымдық сферасының дамуында орталық орын
алатын жетекші функцияға айналады.
Ерте балалық шақта бала алдымен ойлау процесінің белгілері деп санауға
болатын әрекеттерді бастайды - мақсатқа жету ҥшін заттар арасындағы
байланысты қолданады (мысалы, оған жету ҥшін сағат жатқан жастықты
тарту). Бірақ мҧндай әрекеттер объектілер бір-бірімен бҧрыннан байланысқан
(сағаттар жастықта тҧрған) қарапайым жағдайларда ғана мҥмкін болады және
тек осы дайын байланысты пайдалану ғана қалады. Балалық шақтың бҥкіл
кезеңінде бала осы дайын байланыстарды қолдана бастайды. Ол арбаны ӛзіне
байланған арқанмен ӛзіне тартып алады, мҥгедектер арбасын ӛзіне бекітілген
таяқты алдына итеріп алып жҥреді және басқа да осыған ҧқсас әрекеттерді
орындайды.
Әр уақытта ажыратылған объектілерді қайта қосу қажет болатын
әрекеттерді орындауды ҥйренуі әлдеқайда маңызды - бҧл корреляциялық және
аспаптық әрекеттер. Бҧл әрекеттердің ассимиляциясы ӛздігінен ойлау жҧмысын
қажет етпейді: балаға мәселені ӛз бетімен шешуге тура келмейді; оны ересектер
жасайды, олар іс-әрекеттің мысалдарын келтіреді, қҧралдарды қолдану
тәсілдерін кӛрсетеді . Бірақ, осы әрекеттерді орындауды ҥйрене отырып, бала
объектілер арасындағы байланысқа, атап айтқанда, қҧрал мен зат арасындағы
байланысқа назар аудара бастайды, содан кейін жаңа мәселелерді шешкен кезде
жаңа байланыстарда осындай байланыстар орнатуға кіріседі.
Ересектер кӛрсеткен дайын байланыстарды немесе байланыстарды
қолданудан оларды орнатуға кӛшу балалардың ойлауын дамытудағы маңызды
қадам болып табылады. Алдымен жаңа байланыстарды орнату практикалық
сынақтар арқылы жҥреді, ал кездейсоқтық кӛбіне балаға кӛмектеседі.
Сыртқы бағдарлау әрекеттерінің кӛмегімен жҥзеге асырылатын баланың
ойлауы визуалды-тиімді деп аталады. Балалар қоршаған әлемде кездесетін
кӛптеген байланыстарды зерттеу ҥшін визуалды-әрекеттік ойлауды қолданады.
Сыртқы бағдарлау әрекеттері, біз білетіндей, ішкі, ақыл-ой әрекеттерін
қалыптастырудың бастапқы нҥктесі ретінде қызмет етеді.Ерте балалық шақтың
ӛзінде-ақ балада ақыл-ой әрекеттері сыртқы сынақсыз жҥзеге асырылады.
Сонымен, жеке затты алу ҥшін таяқшаны қолдануды біле отырып, бала
диванның астына домалап тҧрған допты жҧлып алу ҥшін оны қолдануды
болжайды. Бҧл болжамның негізінде психикалық сынақ жатыр. Бҧл процесте
оның баласы нақты заттармен емес, бейнелермен, заттар туралы идеялармен
және оларды пайдалану тәсілдерімен әрекет етті.
Мәселенің шешімі бейнелермен ішкі әрекеттер нәтижесінде пайда болатын
баланың ойлауы визуалды-бейнелі деп аталады. Ерте балалық шақта бала
визуалды-бейнелі тҥрде шешім қабылдау қабілетін қарапайым міндеттердің
шектеулі шеңберін ғана игереді. Неғҧрлым кҥрделі тапсырмаларды ол мҥлдем
шешпейді, немесе олар визуалды және тиімді жоспармен шешіледі. Кішкентай
балалардың ойлауын дамытудағы маңызды орынды жалпылаудың қалыптасуы
алады - жалпы белгілері бар заттардың немесе әрекеттердің психикалық
ҥйлесімі. Жалпылаудың негізі сӛйлеуді ассимиляциялау арқылы жасалады,
12

ӛйткені ересектер балаға тҥсіну мен қолдануды ҥйрететін сӛздердің
мағыналары әрдайым жалпылауды қамтиды.
Бірақ балалар сӛздердің жалпы қабылданған мағынасын бірден игермейді.
Алғашқы қарапайым қорытылатын сӛздерді қолдану олардың мағынасы ӛте
айқын емес және ӛзгермелі екендігін кӛрсетеді. Бала кӛбіне бір сӛзбен мҥлдем
басқа заттарды атайды, оны кездейсоқ белгілері бойынша ҧқсастық негізінде
бір объектіден екіншісіне ауыстырады және бҧл белгілер әрдайым ӛзгеруі
мҥмкін.
Бірақ сӛздердің мҧндай ауысуы ересектердің қолдауымен кездеспейді, ал
бала олардың әсерінен сӛз бен зат арасындағы неғҧрлым нақты байланысты
біледі. Бҧл жағдайда заттың атауы кӛбінесе ӛз атына айналады: бала «мен»
(доп) сӛзін тек ӛзінің атымен атайды, қызыл-кӛк доп, басқа шарлар бҧл атауды
алмайды [6].
Ересектердің нҧсқаулары, олардың сӛздерді қолдану мысалдары заттардың атаулары - баланы ҥнемі жалпы атау бірдей функциясы, мақсаты бар
заттарды біріктіретініне итермелейді. Сонымен, бірдей функциясы бар
объектілердің сыртқы қасиеттері жағынан әр тҥрлі екендігі анықталды, оларда
жиі кездесетін нәрсені бӛліп кӛрсету ӛте қиын. Егер бҧл объектіге байланысты
іс-әрекеттерді игеру, заттарды олардың мақсатына сәйкес пайдалануды игеру
кӛмекке келмесе, бҧл балаға мҥлдем қол жетімді болмас еді.
Заттарды ӛз функцияларына сәйкес жалпылау бастапқыда іс-әрекетте
туындайды, содан кейін сӛзде бекітіледі. Жалпылаудың алғашқы
тасымалдаушылары - бҧл қҧрал-саймандар. Бір немесе басқа қҧралдың (таяқ,
қасық, қарындаш) кӛмегімен әрекет ету әдісін игере отырып, бала бҧл қҧралды
әртҥрлі жағдайларда қолдануға тырысады, оның белгілі бір мәселелерді
шешуге арналған жалпыланған мағынасын бӛліп кӛрсетеді. Сонымен қатар,
оны қолдану ҥшін маңызды сипаттамалар қҧралда ерекшеленеді, қалғандары
фонға кетеді. Ӛзіне таяқпен заттарды жылжытуды ҥйреніп, бала кез келген
ҧзартылған затты (сызғыш, қолшатыр, қасық) сол мақсатта қолданады. Мҧның
бәрі бала ҥйренген сӛздердің мағынасын ӛзгертеді. Олар объектінің
функционалдығын кӛбірек бейнелей бастайды. Жалпылаудың пайда болуы
ҥшін іс-әрекеттегі жалпылаудың бір сӛзбен мағынасы, егер жағдайларды
салыстырсақ, айқын ашылады,
Кішкентай балаларда зат атауы кейде оның қызметімен ӛте қатты
байланысты. Сондықтан, ересектер таныс сӛз деп атайтын жаңа объектімен
кездескенде, бала кез-келген жағдайда осы затты орынды қолдануға тырыса
алады.
Ерте балалық шақта баланың ойлау қабілетінің негізі қаланады. Ойлаудың
визуалды-тиімді формасы негізінде кӛрнекі-бейнелі ойлау формасы қалыптаса
бастайды. Балалар алғашқы жалпылауға ӛздерінің практикалық мақсаттық ісәрекеттерінің тәжірибесіне сҥйене отырып және сӛзбен бекітілген қабілетті
болады.
Мектепке дейінгі балалық шақта балаға заттар, қҧбылыстар, әрекеттер
арасындағы байланыстар мен қатынастарды оқшаулау мен пайдалануды қажет
13

ететін кҥрделі және әр тҥрлі мәселелерді шешуге тура келеді. Ойын, сурет салу,
жобалау кезінде, оқу және жҧмыс тапсырмаларын орындау кезінде ол
жатталған әрекеттерді қолданып қана қоймай, оларды ҥнемі ӛзгертеді, жаңа
нәтижелерге қол жеткізеді. Балалар саздың ылғалдылығы мен оның қалыптау
кезіндегі икемділігі арасындағы, қҧрылым пішіні мен оның тҧрақтылығы
арасындағы, допқа әсер ету кҥші мен еденге соғылған кезде секіретін биіктігі
арасындағы байланысты анықтайды және пайдаланады. Ойлауды дамыту
балаларға іс-әрекеттерінің нәтижелерін алдын-ала болжауға, оларды
жоспарлауға мҥмкіндік береді.
Қызығушылықты, танымдық қызығушылықты дамыта отырып, ойлауды
балалар қоршаған әлемді игеру ҥшін кӛбірек қолданады, бҧл ӛздерінің
практикалық іс-әрекеттері алға қойған міндеттер шеңберінен шығады.
Мотивациялық жоспардағы қиыншылықтан ӛту ҥшін балаларға қызықты
оқу сабақтарын жҥргізу, яғни арнайы оқу-дидактикалық тҥрде, дамушы
ойындар арқылы, болған сабақ арқылы баланың оқуға деген
қызығушылығының тууы және баланың шеберлігі кӛзделген.
Тәрбиелеудің және оқытудың басты тҥрі ойын болып табылады, яғни бҧл
баланың шынайы қалпы. Мысалы, қабылдауды дамытуға арналған ойындар –
«Кілем дҥкені», «Ӛзін ақтару», «Сиқырлы бояу езетін тақтайша», елестетуді
дамыту ҥшін – «Сиқырлы жҧмыртқа», «Болады-болмайды», «Сиқырлы орман»,
«Жазу (сурет салу)?», зейінді дамыту ҥшін – «Ҥздіксіз іздеу», «Тҥйме» және
т.б. Оқу-дидактикалық ойынға бірінші талап, балалармен ӛткізілген, олар
танымдық қызығушылығын дамыту ҥшін қолданылған. Осы кӛзқараспен балаға
ойынның аса пайдалы, келесі талаптармен жауап қайтарады:
- баладағы қызығушылықтың ӛз бетімен қабілетінің тууы;
- ӛзінің қабілетін кӛрсету ҥшін балаға мҥмкіндік беру;
- жарыстарға баланы еліктіру;
- дағды мен икемін қалыптастыру және ӛздігінен білімді іздестіруге жағдай
жасау;
- ойын арқылы жаңа білім қайнар кӛзі мен икем және дағдыны бала ҥшін
қол жетерлік болуы;
- жетістік ҥшін еңбегі сіңген мақтау қағазын алу, онда сен қанша рет
ойынды жеңгені туралы емес, онда қанша дағды, икем және жаңа білім алғаны
туралы деманстрация.
Балаларға ең алдымен мынандай ойындар керек, онда олар ӛздеріне жаңа
білім алу ҥшін ашады, елесі, зейіні, ойлауы және баланың сӛйлеуі,
шығармашылық қабілетін дамытуға кӛмектеседі.
Негізгі дамытқыш ойындарда келесі қағидалары бар:
Баланың қызметін ойын элементтерімен сәйкестендіріп және ойыннан
оқуға ӛту, ойын-тапсырма арқылы ізденіс қызметі.
- Ойынның шартын және тапсырмаларын ақырындап кҥрделендіру (біртебірте).
- Баланың ішкі және сыртқы қызметімен байланысы және ойдың әрі қарай
дамуына енуі.
14

- Оқу мен тәрбие жҧмысының бірізділігі.
- Барлық баланың шығармашылығының дамуы, әр бала ӛз алдына жеке
дарын иесі, оны табиғатына байланысты анықтау.
Осы дағдыларды қалыптастыру арнайы орталықтарда, осы қасиеттерді
дамытады,
онда
білім
беру
салалары
анықталады:
«Таным»,
«Коммуникативтілік», «Шығармашылық», «Әлеумет», «Денсаулық».
- баланың қабылдау жҥйесін дамыту
- есте сақтау қабілетін дамыту (кӛру, есту, сипап-сезу, т.б.).
- арнайы және арнайы емес назар
- ойлау қабілетін арттыру (ӛз еркімен ойлау қабілеті, ӛз шығармашылық
қасиетін кӛрсету, қиындықтарды оңай жеңу, салыстыру, жалпылап және талдай
білу қасиеті).
Қиялдау қабілетін дамыту: ертегі жаза білу, жҧмбақтарды шеше және
таңғажайып бейнелерді ойлап таба білу.
Қолдың және саусақтардың бҧлшық етін және денсаулықты дамыту.
Ойын арқылы қызығушылықпен танымдылықты ояту.
Еңбек қорлыққа тәрбиелеу.
Ӛзін-ӛзі бағалау және ҧстамдылық қасиеттерін қалыптастыру.
Тәжірибелік маңыздылық баланы дамытудан тҧрады:
- қоршаған ортаны тандап ӛткізу.
- қиялдан әртҥрлі образдарды қалыптастыру.
- тапсырмаларды шығармашылық жолмен шешу.
Технологиялық карта бес бӛлікті қамтиды, ойынды жаттығулар мен
тапсырмаларды қосу; есте сақтау мен зейінді дамыту, мәдени ойлауды
жоғарлату, шығармашылық қиялды жетілдіру, психогимнастика және сӛздік
қорды дамыту.
Дамытушы ойын – бҧл бала ҥшін ой иелігінен ӛткен қҧбылыс, оған бала ӛз
еркімен ойынға қатысып, даңа тәжірибе алмасып, одан алған білімі оның жеке
байлығы болады, сондықтан оны басқа жағдайларда қолдана алады. Алған
тәжірибесі балаға ӛз ойында қолдануға мҥмкіншілік беріп, оның
шығармашылық ҧсынысының дамуы.
Адамның әрекеті екі тҥрлі болуы мҥмкін: іске асыру және репродуктивтік,
кіріктірілген және шығармашылық. Репродуктивтік тҥр біздің есте сақтау
қабілетімен тығыз байланысты. Оның тҥпкі мағынасы бала бҧрынғы білімін
қайталап, еске тҥсіреді, сол арқылы бҧрынғы білімін қайталап еске тҥсіреді, сол
арқылы бҧрынғы мәселелерін шеше алады. Бҧл тҥр ешқандай жаңа тҥр
болмайды. Оның негізгі бҧрынғы білгенін толық және толық емес қайталау
болып табылады. Бҧндай тәжірибе бала ҥшін маңызы бар, ол қоршаған ортаға
дағдылануды жеңілдетеді, кҥнделікті дағдыларды пайда болдыра отыра оны
біркелкі жағдайларда қайталап отырады. Органикалық жадтың негізгі,
репродуктивтік қабілеті ӛзгереді, бҧрынғы ӛзгерістерді сақтайды. Олардың
арақатынасындағы байланысты нығайта тҥседі. Баланың қиялы мен
кіріктірілген жадқа қарсы болмайды, сондай-ақ жаңа сәйкестіктерді іздейді.
15

Бірақ адам жеке жағдайға бейімделе алмаса ол тек бар тәжірибесі мен ӛмір
сҥрсе, онда ол қоршаған ортаға да бейімделе алмайды.
Бала ӛзі байқаған қҧбылыстарға тҥсініктеме іздей отырып, ӛзіне танымдық
міндеттер қоя бастайды. Мектеп жасына дейінгі балалар ӛздерін қызықтыратын
сҧрақтарды нақтылау, қҧбылыстарды бақылау, олар туралы пікір айту және
қорытынды жасау ҥшін эксперименттердің тҥріне жҥгінеді. Балалардың
пікірлері әрдайым қисынды бола бермейді. Бҧл ҥшін оларға білім мен тәжірибе
жетіспейді. Кӛбінесе, мектеп жасына дейінгі балалар ересектерді кҥтпеген
салыстырулар мен қорытындылармен қызықтырады.
Себеп-салдарлық байланыстар орнату. Мектепке дейінгі жастағы балалар
заттардың ең қарапайым, мӛлдір, байланыстарын және байланыстарын білуден
бастап біртіндеп анағҧрлым кҥрделі және жасырын тәуелділіктерді тҥсінуге
кӛшеді. Мҧндай тәуелділіктің маңызды тҥрлерінің бірі - себеп-салдар
байланысы. Зерттеулер кӛрсеткендей, ҥш жастағы балалар объектіге кез-келген
сыртқы әсерден тҧратын себептерді ғана анықтай алады (кесте итерілді - ол
қҧлады). Бірақ тӛрт жасында мектеп жасына дейінгі балалар қҧбылыстардың
себептері объектілердің қасиеттерінде де болуы мҥмкін екенін тҥсіне бастайды
(кесте бір аяғы болғандықтан қҧлап тҥсті). Ересек мектеп жасына дейінгі
балалар қҧбылыстардың пайда болу себептері ретінде объектілердің бірден
кӛзге тҥсетін ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар олардың аз байқалатын,
бірақ тҧрақты қасиеттерін де кӛрсете бастайды (кесте қҧлап кетті, «ӛйткені ол
бір аяқта болды,
Белгілі бір қҧбылыстарды байқау, заттармен ӛзіндік іс-әрекет тәжірибесі
мектеп жасына дейінгі жастағы балаларға қҧбылыстардың себептері туралы
ойларын нақтылауға, оларды дҧрыс тҥсінуге ой жҥгірту арқылы келуге
мҥмкіндік береді. Бір экспериментте балаларға кезек-кезек әр тҥрлі заттарды
кӛрсетіп, егер зат суға тҥсірілсе, жҥзіп кете ме, батып кете ме деп сҧрады.
Мектепке дейінгі жастың соңына қарай балалар кейбір кҥрделі мәселелерді
шеше бастайды, олар кейбір физикалық және басқа байланыстар мен
қатынастарды тҥсінуді, осы байланыстар мен қатынастар туралы білімді жаңа
жағдайда қолдана білуді талап етеді.
Ойлауды дамыту ҥшін білімді игерудің қҧндылығы. Баланың ойлауы ҥшін
қол жетімді міндеттер ауқымын кеңейту жаңа білімдерді кӛбірек игерумен
байланысты. Білімді меңгеру - балалардың ойлау қабілетін дамытудың
алғышарты. Шындығында, білімді игеру ойлау нәтижесінде пайда болады, бҧл
психикалық мәселелерді шешу. Бала ересектердің тҥсіндірулерін тҥсінбейді,
егер ол ересектер оған сілтеме жасайтын және оның қызметінің жетістігі
байланысты болатын байланыстар мен қатынастарды бӛліп кӛрсетуге
бағытталған ақыл-ой әрекеттерін орындай алмаса, ӛз тәжірибесінен ешқандай
сабақ алмайды. Жаңа білімді игерген кезде, ол ойлауды одан әрі дамытуға
кіреді және баланың ақыл-ой әрекетінде кейінгі мәселелерді шешуде
қолданыл