Тіл
бұзылыстары бар балалар әр-түрлі болады.
Тіл бұзылуы қорқыныштан, тұқым
қуалаушылықтан,жұқпалы аурулармен көп
ауырған балаларда болады. Көбінесе
балалардың қорқынышынан туады. Тіл
кемістігі бар балалар тұйық, өздеріне
сенімсіздіктеріне байланысты олар
өздерін кем санап сөйлегісі келмиді.
Тіл бұзылуы әр-түрлі бағытқа бөлінеді.
Сөйлеу
тілі демалып дем шығаруға байланысты,
сөз дем шығару кезінде пайда болады.
Адам сөйлеген кезде дем алуы, дем шығаруы
өзгеше болады. Дем шығару бөлігі көмнйден
тұрады. Жоғары тыныс алу жолдары мұрын
куысы, жұтқыншақ, көмей. Ер адамдамдардың
көмейі әйелдерге карағанда ірі. Ал дыбыс
перделері ұзын және жуан болады. Әйел
адамдардың дауыс пердесі-18-20 мм, ер
адамдарда 20-24мм болады. Балалардың
көмейі кішкентай және әр түрлі дамиды.
Оның дамуы қыздарда 12-13 жаста, ұлдарда
13-15 жаста. Дауысты және үнді дыбыстарды
айтқан кезде дауыс перделері жабық, ал
дауыссыз дыбыстарды айтқан кезде ашық
болады.
Дислалия
бұл қазіргі кезде ең көп тараған тіл
ауытқушылығы. Дислалия дегеніміз ол
балалардың 4 жасқамдейін тілі толық
даму тиіс. Дислалия бұл дауысты, дауыссыз
әріптердің бұзылуын айтамыз. Дислалия
3 бағытқа бөлінеді. Олар акустикалық –
фонематикалық, артикулоторлық
–фонематикалық, артикуляторлық
–фонетикалық болып бөлінеді. Осы
бұзылыстың
ең
негізгісі
- сөйлеу
тіліндегі
дыбыстардың
айтылуының
бұзылуы.
«Дислалия»
деген
терминді
Еуропада
ең
бірінші
болып
Вильнюс
университетінің
профессоры,
дәрігер
И.Франк
еңгізген
деп
саналады.
Акустикалық
– фонематикалық дислалия дегеніміз
дыбысты айту ауытқушылығы және оның
акустикалық сипаты бойынша
қалыптастыру.Бұзылу негізінде
фонематикалық естудің жеткіліксіз
қалыптасуы. Ауытқушылық физиологиялық
естуі сақталған баладағы кейбір
дыбыстарды есту арқылы ажырату қызметі
таңдаулы түрде қалптаспайды. Жақын
дабыстармен ауыстыруды білдіреді.
Артикулоторлық
– фонематикалық дислалия - сөзді өндіруші
маторлы бөлімнің артикулторлыауытқушылығы.Балалардығы
дыбсты шығару үшін керек барлық
артикуаторлы ұстанымы игеріледі. Кейбір
жағдайда дыбыс дұрыс айтылады, кейде
бұрып айтылады. Артикулациясы ұқсас
дыбыстар алмастырылып, шатастырылып
айтылады.
Артикуляторлық
– фонетикалық дислалия - позизиялары
дұрыс қалыптаспауының салдарнан болған
бұзылызтар.
Дислалияда
тек қана дауыссыз дыбыстардың айтылуы
бұзылады. Дыбыстардың бұзылуының 4 түрі
кездеседі.
Дыбысты
мүлдем айтпауы
Дыбысты
алмастырып айтуы
Дыбысты
бұзып айтуы
Дыбысты
шатастырып айтуы
Дислалия
логопедиялық жұмыстың негізгі мақсаты
тіл дыбыстарын дұрыс айту дағдыларын
қалыптастыру болып табылады. Логопедиялық
сабақтар жүйелі түрде аптасына 3 рет
өтеізіледі. Тапсырмаларды ата- аналарының
қатысуы мен орындау қажет. Оларды еүні
бойы 2-3 рет ,10-15 минутка дейін жаттығулар
өткізеді.Артикулацияны дұрыс қалыптастыру
үшін арнайы жаттығулар қолданылады.
Мысалы: “күрекше", “ инеше",
“төбешік", “түтікше", “ ожау",
“сағат", “саңырауқұлақ", “тәтті
тосап", “сылақшы", “тоқылдақ",
“ат шауып келеді", жаттығулары 15-20
рет қайталау керек.Аталған жаттығулардан
тек әр түрлі дыбысқа келтіру жаттығулары.
Дыбыстарды
қою кезінеңі. Тиісті дыбыстарды айтуға
еліктеу арқылы қол жетреген жағдайда
әуелі оның жеке элементерін қалыптастыруға
күш салу керек. Мысалы:Р фонемасының
айтылуын түзеткенде, тілдің дұрыс
формасы мен позициясы игерілетін
жаттырғулар жасап, садан кейін ғана
оның тәрбиесін қалыптастыру болып
табылады. Сөйлеу мүшелерінің қимының
баяулығы немесе қатар басқарылу
қиындықтары кейде дайындық жаттыруларының
тұтас жүйесін пайдалануға, арнай
артикулатциялық гимнастикаға сүйенуге
мәжбүр етеді.
Қортакеле:
дыбыс айтудың бұзылуы сөйлеу тілінің
бұзылуының сөйлеу тілінің бұзылуының
ерекше түрі. Бұл бұзылуының функционалды
және органикалық болды. К.П.Беккер және
М.Совак дыбыстық, буындық және сөздік
дислалияны ажыратады. Бірақ, Л.С.Волкова
дислалияны бойынша бөлген жөн деп
санайды. Өйткені, ауытқудың әр түрінде
дағдыларың қалыптасуының денгейі
жайында айтылады. Жоғарыда аталған
дислалияның әр түрінде дағдыларының
қалыптасуының әр түрлі деңгейі байқалауы
мүнкін.