«Эко-эмпатия» әдісінің тиімділігі

педагогикалық идея

Алматы облысы Талғар ауданы Алмалық ауылы 18 жалпы білім беретін орта мектеп мектепалды сынып педагогы Мухаметханова Ж.М

Өзектілігі

Қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі – экологиялық сауаттылықты қалыптастыру. XXI ғасырда адамзат өркениеті дамыған сайын табиғи ортаға жасалатын қысым да артып отыр. БҰҰ деректеріне сүйенсек, соңғы 50 жылдың ішінде ормандардың үштен бірі жойылып, әлемдегі тұщы судың қоры айтарлықтай азайған. Әлем ғалымдары адамзат алдында тұрған ең үлкен сын-тегеуріндердің бірі – экологиялық дағдарыс екенін жиі айтады.

Қазақстан жағдайына келсек, біздің елімізде табиғи байлық мол болғанымен, экологиялық мәселелер де жеткілікті: Арал теңізінің тартылуы, Каспийдің ластануы, өндірістік аймақтардағы экологиялық ахуал, тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу мәдениетінің әлсіздігі. Мұның барлығы болашақ ұрпақтың өмір сапасына тікелей әсер етеді.

Мектепке дейінгі білім беру кезеңінде экологиялық сауаттылықты дамыту – стратегиялық маңызы бар міндет. Өйткені 5–7 жас аралығында баланың дүниетанымы қалыптасып, оның табиғатқа деген алғашқы көзқарастары орнығады. Дәл осы жаста алған тәрбиелік тәжірибесі өмір бойы сақталады.

Зерттеулерге сүйенсек:

Американдық ғалым Д.Хоуард (Harvard University) «Егер балаға 7 жасқа дейін табиғатпен дұрыс қарым-қатынас орнатпасаң, кейін оның экологиялық санасын өзгерту өте қиын» деген.

Жапондық «Forest Kindergarten» (Орман балабақшасы) үлгісі балалардың табиғат аясында өсуінің олардың денсаулығы мен жауапкершілік сезіміне оң әсерін дәлелдеген.

Қазақстандық тәжірибеге тоқталсақ, ұлттық мәдениетімізде табиғатқа деген құрмет ежелден жоғары болған. «Жер-ана», «Су – тіршілік көзі», «Атадан мал қалғанша, тал қалсын» деген мақал-мәтелдер соның айғағы. Бірақ урбанизация, технологиялық даму, тұрмыстың өзгеруі балалардың табиғатпен тікелей байланысын әлсіретті. Қазіргі бала көбіне планшет пен телефонға үңіліп өсіп жатыр.

Сондықтан экологиялық тәрбиені дәстүрлі тыйым салу («гүлді жұлма», «қоқысты тастама») деңгейінде емес, терең сезінуге негіздеу қажет. Мұнда эмпатия арқылы табиғатпен сырласу әдісі ерекше маңызды. Бұл әдіс баланың табиғатқа тек сырттай бақылаушы емес, оның жанын түсінетін дос ретінде қарауына жағдай жасайды.

Демек, ұсынылып отырған «Эко-эмпатия» авторлық идеясының өзектілігі:

Баланың экологиялық сауаттылығын ерте жастан қалыптастыруды қамтамасыз етеді;

Дәстүрлі әдістемеден өзгеше – табиғатты жүрекпен сезінуді басты құндылық етеді;

Ұлттық құндылықтар мен әлемдік тәжірибені біріктіреді;

Жаңа ұрпақтың экологиялық мәдениетін дамытып, болашақта табиғатты қорғаушы азамат болып қалыптасуына ықпал етеді.

Әдістемелік негізділігі

Ұсынылып отырған авторлық идея – «Эко-эмпатия» әдістемесі. Оның мәні – мектепалды даярлық тобындағы балаларға табиғатпен тек таныстыру емес, оны сезіндіру, сөйлету, жан дүниесін түсіндіру арқылы экологиялық сауаттылықты қалыптастыру.

Теориялық-ғылыми негіздері

Бұл әдістеме бірнеше педагогикалық және психологиялық тұжырымдарға сүйенеді:

Л.С. Выготскийдің «Жақын даму аймағы» теориясы.

Бала өздігінен меңгере алмайтын әрекеттерді ересектің көмегімен үйренеді. «Эко-эмпатия» әдісінде мұғалім баланы табиғатпен «сөйлестіреді», біртіндеп бала өздігінен табиғатқа жанашырлық қарым-қатынас қалыптастырады.

Ж. Пиаженің когнитивтік даму теориясы.

5–7 жас аралығында балалардың ойлауы көрнекілікке сүйенеді. Сондықтан экологиялық білімді балаға кітаптан оқытудан гөрі – сезіну, көру, ұстау, елестету арқылы беру тиімді.

Эмоционалды интеллект (Д. Гоулман).

Қазіргі педагогикада эмпатия – тұлғаның үйлесімді дамуының кілті саналады. Егер бала табиғатқа эмпатиямен қараса, ол автоматты түрде жауапкершілікке, қамқорлыққа үйренеді.

Ұлттық педагогика.

Қазақ халқында табиғатқа құрмет ерекше орын алған: үлкендер балаларға «суға түкірме», «отпен ойнама», «құмырсқаның илеуін бұзба» деп үйреткен. Бұл – табиғатқа эмпатиялық қатынастың ұлттық нұсқасы.

Әдістемелік тұрғыдан «Эко-эмпатия» әдісінде мынадай тәсілдер қолданылады:

1. Эко-диалог.

Мұғалім табиғат құбылыстарын кейіпкер ретінде сөйлетеді.

Мысалы: «Мен – өзенмін. Сен мені қалай қорғайсың?» немесе «Мен – ағашпын. Сен мені ренжітпеу үшін не істейсің?»

Бала диалогқа түсіп, табиғатты «сезінеді».

2. Эко-сезім ойыны.

Балалар табиғат құбылыстарын эмоция арқылы бейнелейді: жаңбыр – мұңды, күн – қуанышты, жел – ойнақы.

Бұл баланың эмоционалды интеллектісін дамытады.

3. Тәжірибелік әрекет.

Дән егу, суды сүзу, қоқысты сұрыптау сияқты қарапайым тәжірибелер орындалады.

Әр тәжірибеден соң «бұл табиғатқа не береді?» деген сұрақ қойылады.

4. Шығармашылық жұмыс.

Табиғи материалдардан (жапырақ, тастан, бұтақтан) бейнелер жасау.

«Орман ертегісі», «Су әуені» атты шағын қойылымдар ұйымдастыру.

5. Ұлттық ойын элементтері.

«Атадан мал қалғанша, тал қалсын» ойыны: балалар қағаздан жасалған ағаштарды отырғызады.

«Су – тіршілік көзі»: балалар шелекпен су тасып, «құрғақ гүлді» суарады

Әдістеме мектепалды даярлық тобына арналғандықтан, оның формалары баланың жас ерекшелігіне сай бейімделеді:

Топтық жұмыс (балалар бірге экожоба орындайды);

Жеке жұмыс (әр бала табиғатпен «өз диалогын» жүргізеді);

Ойын түріндегі сабақтар (саяхат, ертегі, қойылым);

Ашық ауадағы сабақтар (мектеп ауласында, саябақта тәжірибе жасау).

Педагогтің рөлі

Мұғалім – бағыттаушы, табиғат пен бала арасындағы «көпір». Ол дайын ақпарат бермейді, керісінше, баланы ойлануға, сезінуге жетелейді.

Мысалы:

Дәстүрлі әдісте: «Гүлді жұлма, ол қурап қалады» делінеді.

Эко-эмпатияда: «Егер сен гүлді жұлсаң, ол саған не айтады?» деп сұралады. Бала «гүл ренжиді» немесе «анасына бара алмай қалады» деп жауап береді. Бұл – тереңірек әсер қалдырады.

Жаңашылдығы

Ұсынылып отырған «Эко-эмпатия» әдістемесінің басты ерекшелігі – экологиялық тәрбиені дәстүрлі ақпарат берумен немесе тыйым салумен шектемей, оны эмоционалды-эмпатиялық тәжірибе арқылы беруінде. Бұл – мектепалды даярлық жастағы балалардың жас ерекшелігіне толық сәйкес келетін бірегей педагогикалық шешім.

Дәстүрлі тәсіл мен жаңа тәсілдің айырмашылығы

Қазіргі мектепке дейінгі экологиялық тәрбие көбіне мынадай сипатта өтеді:

«Ағашты сындырма»

«Қоқысты тастама»

«Суды босқа ағызба»

Бұл – тыйым салу әдісіне негізделген тәсіл. Бала бұл әрекеттердің мәнін көбіне сырттай түсінеді, бірақ жүрекпен сезінбейді. Мұндай тәсіл баланың табиғатқа эмоционалды байланысын қалыптастыруда әлсіз.

Ал «Эко-эмпатия» әдісінде:

Табиғат құбылыстары бала үшін тірі бейне ретінде қабылданады;

Әрбір табиғат нысаны (гүл, ағаш, өзен, бұлт) балаға сөйлейді, сыр ашады;

Бала табиғатпен «диалогқа түсіп», оның «жан дүниесін» түсінуге тырысады;

Нәтижесінде бала табиғатты қорғауды міндет емес, ішкі қажеттілік ретінде сезінеді.

Мысал:

Дәстүрлі әдіс: «Құмырсқаның илеуін бұзба, ол жаман».

Эко-эмпатия әдісі: «Егер сен илеуді бұзсаң, құмырсқалар не сезеді?» – бала: «Олар үйсіз қалады, олар жылайды».

Жаңашыл тұжырым – табиғатты «сезіну педагогикасы»

Бұл әдіс – педагогикадағы жаңа бағытты ұсынады: «сезіну педагогикасы».

Бала табиғатты тек бақылаушы емес, оның эмоциясын сезінетін досы ретінде көреді;

Экологиялық білім беру тек дерек айту емес, эмоция арқылы меңгеру түрінде өтеді;

Бұл тәсіл тек экологиялық салада ғана емес, жалпы эмоционалды интеллектіні дамытуға ықпал етеді.

Жаңашылдығының ұлттық қыры

Қазақстандық ерекшелік – ұлттық мәдениетпен ұштастыруы.Қазақ халқы табиғатты әрқашан «тірі жаратылыс» ретінде қабылдаған: «Жер-ана», «Су иесі – Сүлеймен», «От-ана» сияқты ұғымдар табиғатқа эмпатиялық қатынасты көрсетеді.«Эко-эмпатия» әдісі осы халықтық дүниетанымды қазіргі педагогикамен біріктіріп, ұлттық және заманауи тәрбиені бір арнада тоғыстырады.

Баланың жас ерекшелігіне сай жаңашылдығы

5–7 жастағы балалардың басты ерекшелігі – қиялы өте күшті, кез келген затты жандандырып елестете алады. Олар үшін ағаш – сөйлейтін кейіпкер, бұлт – көңіл күйі бар достар, өзен – сырлас серік болуы мүмкін.«Эко-эмпатия» әдісі осы табиғи қабілетті пайдаланып, экологиялық білімді қиялмен, ойынмен, сезіммен ұштастырады.

Шетелдік тәжірибеден айырмашылығы

Жапониядағы «Орман балабақшалары» – табиғатта болуға негізделген, бірақ онда эмпатияға аса көңіл бөлінбейді.АҚШ-тағы Head Start экологиялық бағдарламалары – тәжірибелік әрекетке негізделген, бірақ эмоционалды қабылдау жағы әлсіз.

«Эко-эмпатия» әдісі – тәжірибені де, білімді де, эмоцияны да біртұтас жүйе ретінде қарастырады.

Сонымен «Эко-эмпатия» әдісінің жаңашылдығы мынада:

1. Табиғатты баланың жүрегіне жақындатып, оны тірі бейне ретінде қабылдатуы;

2. Экологиялық сауаттылықты эмпатия арқылы қалыптастыруы;

3. Ұлттық құндылықтар мен әлемдік тәжірибені синтездеп, жаңа педагогикалық бағыт ұсынуы;

4. Баланың эмоционалды интеллектісін дамыта отырып, экологиялық мәдениеттің іргетасын қалауы.

Бұл – дәстүрлі экологиялық тәрбиеден сапалық тұрғыда өзгеше, бірегей педагогикалық шешім.

Практикалық қолданбалығы:

«Эко-эмпатия» әдістемесі тек теорияда ғана емес, нақты оқу-тәрбие процесінде қолдануға ыңғайлы, тиімді және балалардың жас ерекшелігіне толық сәйкес келеді.Бұл әдістемені мектепалды даярлық сыныптарында төрт негізгі бағыт бойынша жүзеге асыруға болады:

1.Эко-диалогтар (табиғатпен сөйлесу)

Мақсаты – баланы табиғат құбылыстарымен эмоционалды қарым-қатынасқа түсіру.

Ұйымдастыру жолдары:

Мұғалім табиғат нысанының рөлін ойнайды (мысалы, өзен, ағаш, жел).

«Мен – ағашпын. Мен сенен не қалаймын?» – деп сұрайды.

Бала жауап береді: «Мен саған су құямын», «Мен сені сындырып тастамаймын».

Нәтижесі:

Бала табиғатты қорғау әрекеттерін өзінің жеке уәдесі ретінде қабылдайды.

Эмпатиялық қарым-қатынас қалыптасады.

2.Эко-сезімдер ойыны

Мақсаты – табиғатты эмоция арқылы бейнелеу, сезіну.

Тәжірибелік үлгі:

Мұғалім: «Жаңбыр қандай көңіл күйде?»

Балалар: «Жаңбыр – мұңды», «Күн – қуанышты», «Жел – ойнақы».

Балалар табиғатты қимыл-қозғалыспен көрсетеді: күн – қолын жайып күледі, жел – жүгіреді, жаңбыр – саусақтарын тырсылдатып бейнелейді.

Нәтижесі:

Табиғатпен эмоционалды байланыс орнайды.

Баланың қиялы, шығармашылығы дамиды.

3.Эко-жобалар (тәжірибелік әрекеттер)

Мақсаты – баланың табиғатты қорғауға нақты әрекет арқылы қатысуы.

Үлгілері:

«Менің бірінші ағашым» жобасы. Балалар топта бір-бір дәнді егіп, оны күтіп-баптайды. Әр бала өз ағашына ат қояды («Айсұлу ағашы», «Жұлдыз ағашы»). Бұл – табиғатпен жеке эмоционалды байланыс орнатады.

«Суды сүзейік» тәжірибесі. Ластанған суды сүзу арқылы бала таза судың құндылығын түсінеді.

«Қоқысты сұрыптайық» ойыны. Балалар пластик, қағаз, әйнекті бөлек қораптарға салады.

Нәтижесі:

Бала экологиялық әрекетті тек теориялық емес, тәжірибеде меңгереді.

Жауапкершілік пен қол еңбегі қалыптасады.

4.Эко-шығармашылық

Мақсаты – табиғатпен шығармашылық байланыс орнату.

Мысалдар:

Табиғи материалдардан (жапырақ, тастар, бұтақтар) сурет, мүсін жасау.

«Орман ертегісі» атты қойылымда балалар ағаш, құс, бұлт рөлін ойнайды.

«Су әуені» ойынында әр бала су дыбыстарын дауысымен, қимылымен бейнелейді.

Нәтижесі:

Табиғатпен эмоционалды- шығармашылық байланыс қалыптасады.

Эстетикалық талғамы дамиды.

5.Ұлттық тәрбиелік элементтерді енгізу

Қазақ халқының табиғатқа байланысты салт-дәстүрлері мен мақал-мәтелдерін ойынға енгізу.

Мысалдар:

«Су – тіршілік көзі» ойынында балалар «құрғақ гүлді» суарады.

«Атадан мал қалғанша, тал қалсын» ойынында балалар қағаздан ағаш отырғызады.

«Жер-анаға тілек» сабағында әр бала табиғатқа арнап өлең шығарады.

6.Ашық ауадағы тәжірибелер

Мектеп ауласында құстарға ұя жасау.

Саябаққа барып, құстардың даусын тыңдап, оны суретпен бейнелеу.

«Табиғаттың жүрегін тыңдау» жаттығуы: балалар көзін жұмып, судың сылдырын, желдің гуілін тыңдайды, кейін сезімін сөзбен жеткізеді.

Сонымен практикада «Эко-эмпатия» әдістемесі:

Баланың сезіміне әсер етіп, экологиялық жауапкершілікті қалыптастырады;

Ұлттық құндылықтар мен әлемдік тәжірибені ұштастырады;

Мектепалды даярлық жастағы балаларға қолжетімді, қызықты, әрі нәтижелі түрде іске асады.

Бұл әдістемені қолданған әрбір сабақ тек экологиялық білім беріп қана қоймай, баланың жүрегіне жол табады.

Тиімділігін бағалау:

«Эко-эмпатия» әдістемесін мектепалды даярлық сыныптарында қолданудың нәтижелілігін анықтау үшін үш негізгі өлшем алынады:

Білімдік көрсеткіш

Балалардың экологиялық түсініктерін бағалау.

Бағалау құралдары:

Сұрақ-жауап: «Ағашты не үшін қорғау керек?», «Су бізге не береді?»

Сурет салу: «Табиғатты қалай елестетесің?»

Тәжірибелік тапсырма:

оқысты дұрыс сұрыптай ала ма, жоқ па.

Күтілетін нәтиже:

Балалар табиғат нысандарының маңызын біледі.

Ластану мен қорғаудың айырмасын ажыратады.

Табиғатты қорғау жолдарын атайды.

Эмоциялық-адамгершілік көрсеткіш

Баланың табиғатқа деген сезімдік қатынасын анықтау.

Бағалау құралдары:

Рөлдік ойындардағы мінез-құлқы (ағашқа қалай қарайды, жануарды қалай қорғайды).

«Табиғатпен сөйлесу» жаттығуындағы жауаптары («Мен гүлді жұлмаймын, себебі ол тірі»).

Эмоциялық реакция (қуанады, аяйды, қуанышпен күтіп-баптайды).

Күтілетін нәтиже:

Балалар табиғатты тірі организм ретінде қабылдайды.

Табиғатқа эмпатиялық көзқарас қалыптасады.

Жауапкершілік пен қамқорлық сезімі артады.

Іс-әрекеттік көрсеткіш

Баланың табиғатты қорғау бойынша нақты әрекеттері.

Бағалау құралдары:

«Өз ағашын күту» жобасындағы белсенділігі.

Қоқысты сұрыптау ойынындағы дағдылары.

Ашық алаңдағы іс-шараларға қатысу деңгейі.

Күтілетін нәтиже:

Балалар табиғатты қорғау ісіне белсенді қатысады.

Жауапкершілік әрекетке айналады (суды үнемдеу, қоқысты жерге тастамау).

Экологиялық мәдениет қалыптасады.

Бағалау тәсілдері

1. Бақылау картасы – мұғалім әр баланың әрекетін, эмоциясын, жауаптарын белгілеп отырады.

2. Сауалнама-әңгіме – балаға жеңіл сұрақтар қойылады («Саған қандай ағаш ұнайды? Неге?»).

3. Шығармашылық жұмыс – сурет, қолөнер арқылы бала табиғатқа қатынасын білдіреді.

4. Қорытынды мониторинг – әдістеме қолданылғанға дейінгі және кейінгі нәтиже салыстырылады.

Жалпы күтілетін тиімділік

Экологиялық сауаттылық деңгейі көтеріледі.

Эмоциялық эмпатия күшейеді.

Табиғатты қорғауға арналған нақты дағдылар қалыптасады.

Баланың жеке тұлғалық дамуына (сезім, қиял, жауапкершілік) оң ықпал етеді.