Экологиялық сана қалыптастырудағы құндылыққа бағытталған білім берудің әдіс-тәсілдері

Аннотация

Мақалада жалпы білім беретін мектепте экологиялық сананы қалыптастырудың құндылыққа бағытталған тәсілдері ғылыми тұрғыда талданады. Қазіргі кезеңде экологиялық дағдарыс жағдайында оқушылардың табиғатқа жауапкершілікпен қарауын дамыту биология пәнінің негізгі міндеттерінің біріне айналып отыр. Авторлық жұмыста биология мұғалімінің жаңашыл әдістері, оқытудағы құндылықтық бағдарлар, интеграциялық тәсілдер және экологиялық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған практикалық әрекеттер кешені қарастырылады. Мақалада экологиялық білімнің эмоционалдық, танымдық және мінез-құлықтық компоненттерінің өзара байланысы көрсетіліп, оқу үдерісінде тиімді нәтижеге қол жеткізу жолдары ғылыми негізделген.

Түйін сөздер:

экологиялық сана, құндылыққа бағытталған білім, биология пәні, экологиялық мәдениет, білім беру технологиялары, оқыту әдістері.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда экологиялық дағдарыс мәселесі жаһандық сипатқа ие болып, қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және экологиялық мәдениетті қалыптастыру мәселесі ерекше маңызға ие болуда. Мектептегі биология пәні – оқушылардың табиғат туралы ғылыми түсінігін ғана қалыптастыратын пән емес, сонымен бірге олардың экологиялық санасын, жауапкершілігін, мінез-құлықтық дағдыларын тәрбиелейтін маңызды тәрбиелік алаң. Экологиялық құндылықтарды қалыптастыру тек ақпараттық біліммен шектелмейді; ол тұрақты қарым-қатынас, саналы әрекет және табиғатқа этикалық көзқарас қалыптастыруды қажет етеді. Сондықтан биология мұғалімінің міндеті – оқушы мен табиғат арасындағы байланысты ғылыми білім, эмоциялық тәжірибе және практикалық әрекет арқылы тереңдету. Осы мақалада құндылыққа бағытталған білім берудің өзектілігі мен педагогикалық тиімділігі ғылыми тұрғыда талданып, мұғалімнің жаңашыл әдістерін қолдану ерекшеліктері жан-жақты сипатталады.

Құндылыққа бағытталған білім берудің басты мақсаты – оқушыны табиғи ортаға сыртқы бақылаушы ретінде емес, экожүйенің толыққанды бір бөлігі ретінде сезінуге жетелеу. Биология пәнінде бұл мақсатқа жету үшін оқыту әдістері оқушының тек танымдық қабілеттерін дамытып қана қоймай, оның табиғатқа деген ішкі құндылықтық ұстанымын қалыптастыруды көздейді. Мұғалімнің жаңашылдығы, ең алдымен, оқыту мазмұнын өмірмен байланыстыра отырып, экологиялық құндылықтарды тәжірибелік әрекет арқылы игертуге бағытталуымен ерекшеленеді. Сабақ құрылымы оқушының эмоциялық қабылдауын, шығармашылық белсенділігін және табиғатты қорғауға деген ынтасын оятуға негізделеді. Мұндай тәсілдегі жаңашылдық ең алдымен дәстүрлі ақпараттық сабақтан бас тартып, оқушыларды нақты экологиялық жағдайларға талдау жасауға, табиғи үдерістерді бақылауға және өзінің жеке экологиялық мінез-құлқын бағалауға бағытталған белсенді әдістерді жүйелі қолданудан көрінеді. Мұғалім зерттеу элементтерін, тәжірибелік бақылауларды, экологиялық ойындар мен модельдеу тапсырмаларын, шағын жобалар мен мектеп ауласындағы экосағаттарды енгізе отырып, оқушылардың табиғатпен тікелей әрекет ету мүмкіндіктерін кеңейтеді. Бұл оқушылардың табиғатты тек теория жүзінде тануына емес, оны сезініп, оның бір бөлігі екенін түйсінуіне жол ашады. Сабақта құндылыққа бағытталған диалог, пікірталас, жағдайлық талдау сияқты әдістер қолданылып, оқушылар өз таңдауы мен іс-әрекетінің экологиялық салдарын түсіндіруге, табиғатқа жанашыр көзқарас қалыптастыруға үйренеді. Әр тапсырма биологиялық білімді тереңдету ғана емес, табиғатқа құрметпен қарау, тіршілікке жанашырлық таныту, ресурстарды үнемдеп пайдалану және жауапты экологиялық мінез-құлық қалыптастыру сияқты құндылықтарды дамытуға бағытталады. Осындай әдістемелік жаңашылдық биология сабағын тек ғылыми ақпарат беретін орта емес, оқушының экологиялық мәдениетін, құндылықтық бағдарларын және өмірлік ұстанымдарын қалыптастыратын тәрбиелік кеңістікке айналдырады.

Экологиялық құндылықтарды қалыптастыруда оқушы тәжірибесін ұйымдастыру ерекше маңызды. Осы мақсатта автор тарапынан қолданылатын инновациялық әдістердің бірі – табиғи ортадағы мини-зерттеулер мен далалық практикалар. Оқушылар өздері зерттеген экожүйенің құрылымын, өсімдіктер мен жануарлар тіршілігін, табиғи тепе-теңдік заңдылықтарын тікелей бақылау арқылы экологиялық құбылыстардың мәнін терең түсінеді. Мұндай әрекеттер олардың табиғатты қорғау қажеттілігін эмоциялық деңгейде сезінуіне мүмкіндік береді. Бұл тәсіл табиғатқа деген эстетикалық бағаны, қызығушылықты және экологиялық жауапкершілікті қатар қалыптастыратындықтан педагогикалық тұрғыдан өте тиімді. Оқушылардың зерттеу әрекетін кешенді ұйымдастыру маңызын одан әрі тереңдету арқылы толықтырылады: далалық жұмыстар барысында оқушылар тек бақылап қана қоймай, топырақтың сапасын анықтау, өсімдіктердің өсу жағдайларын салыстыру, жәндіктердің сандық және сапалық құрамын тіркеу, шағын экожүйелердің өзара байланысын картаға түсіру сияқты қарапайым зертханалық-ізденіс элементтерін орындайды. Бұл әдіс олардың ғылыми ойлауын дамытып, зерттеушілік дәлдікке, жауапкершілікке тәрбиелейді. Сонымен қатар оқушылар табиғат өзгерістеріне қатысты болжам жасап, экожүйе тұрақтылығына қауіп төндіретін факторларды талдайды, яғни олар теориялық білімдерін нақты жағдайларға қолдануды үйренеді. Мұндай әрекеттер жүйелі түрде жүргізілгенде оқушыда тек білім мен дағды ғана емес, табиғатты қорғауға деген тұрақты құндылықтық ұстаным, өзінің экологиялық әрекетіне сындарлы көзқарас қалыптасады.

Құндылыққа бағытталған білім берудің келесі маңызды әдісі – экологиялық мәселелерді шешуге арналған проблемалық жағдаяттар құрастыру. Мұғалім нақты өмірлік жағдайларға негізделген тапсырмалар береді: тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау, су мен энергия ресурстарын тиімді пайдалану, биоалуантүрлілікті сақтау, адам әрекетінің экожүйелерге әсерін бағалау. Мұндай тапсырмалар оқушылардың сыни ойлауын дамытып қана қоймай, олардың экологиялық шешім қабылдау қабілетін жетілдіреді. Проблемалық оқыту арқылы оқушы өз әрекетінің салдарын түсініп, жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Проблемалық жағдаяттар әдісі оқушылардың тек теориялық ақпаратты есте сақтауына емес, оны нақты өмірде қолдану дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім экологиялық дилемма сипатындағы жағдаяттарды моделдеп, оқушыларға түрлі рөлдер ұсынады: экобелсенділер, ауыл тұрғындары, кәсіпорын өкілдері, жергілікті әкімдік қызметкерлері және т.б. Әр рөлдің көзқарасын дәлелдеп, ортақ шешімге келу барысында оқушылар экожүйедегі тепе-теңдікке әсер ететін әлеуметтік, экономикалық және табиғи факторларды жан-жақты талдайды. Бұл әдіс олардың коммуникативтік, зерттеушілік және жауапкершілік дағдыларын дамыта отырып, экологиялық құндылықтарды саналы түрде таңдауға жетелейді. Проблемалық жағдаяттарды бағалау, олар бойынша шешім әзірлеу және ұсыныстар дайындау арқылы оқушыда табиғатты қорғауға бағытталған нақты іс-әрекеттік модель қалыптасады.

Тәжірибе көрсеткендей, экологиялық сананы қалыптастыруда цифрлық технологиялардың да рөлі зор. Авторлық тәжірибеде интерактивті карталар, виртуалды экскурсиялар, экологиялық модельдер және онлайн-симуляциялар кеңінен қолданылады. Бұл құралдар оқушыларға табиғи үдерістерді көрнекі, динамикалық түрде бақылауға мүмкіндік береді. Цифрлық орта арқылы оқушы күрделі экологиялық жүйелердің өзара байланысын терең түсінеді және табиғатты қорғауға қатысты жеке позициясын айқын қалыптастырады. Бұл әдістер сабақтың эмоционалдық әсерін арттырып, оқушылардың зерттеушілік ынтасын күшейтеді. Экологиялық құндылықтарды қалыптастыруда мұғалімнің тәрбиелік ықпалы ерекше орын алады. Сабақтағы әрбір әрекет оқушылардың табиғат алдындағы этикалық жауапкершілігін қалыптастыруға бағытталады. Мұғалім өз үлгісі арқылы экологиялық мәдениет нормаларын көрсетіп, оқушылардың күнделікті өмірде табиғатты қорғау дағдыларын қолдануына жағдай жасайды. Үйде және мектепте экологиялық әдеттерді сақтау бойынша ата-аналармен бірлескен жұмыстар да маңызды орын алады. Бұл – оқушы санасындағы экологиялық құндылықтардың тұрақты қалыптасуына ықпал ететін негізгі фактор. Осылайша, биология сабақтарында құндылыққа бағытталған әдістерді кешенді қолдану оқушылардың экологиялық сауаттылығын ғана емес, табиғатқа деген құндылықтық қатынасын, экологиялық ойлауын және жауапты мінез-құлқын дамытады. Мұғалім жұмысының жаңашылдығы – ғылыми білім, тәжірибелік әрекет және құндылықтық бағытты үйлестіре отырып, табиғатты қорғауға бағытталған саналы тұлға қалыптастыруында

Қорытынды

Экологиялық сананы қалыптастыру қазіргі білім беру жүйесінің маңызды стратегиялық бағыттарының бірі болып табылады. Биология пәні бұл үдерісте ерекше рөл атқарады, себебі ол оқушыларға табиғат заңдылықтарын түсіндірумен қатар, олардың экологиялық мәдениетін дамытуға ықпал етеді. Құндылыққа бағытталған білім беру әдістерін пайдалану арқылы мұғалім оқушылардың экологиялық ойлауын, табиғатқа деген жанашырлық сезімін, жауапкершілік қасиетін және мінез-құлықтық әдеттерін жүйелі түрде қалыптастыра алады. Авторлық тәжірибеде қолданылған инновациялық тәсілдер – далалық зерттеулер, проблемалық жағдаяттар, цифрлық модельдер және эмоционалдық-бағытталған әрекеттер – педагогикалық тұрғыдан жоғары тиімділігін көрсетті. Бұл әдістер оқушылардың экологиялық білімін тереңдетіп қана қоймай, олардың мінез-құлықтық дағдыларын өмірде қолдануға мүмкіндік береді. Демек, биология мұғалімінің құндылыққа бағытталған білім беру саласындағы жаңашылдығы экологиялық мәдениетті қалыптастырудың сапасын арттырып, болашақ ұрпақтың табиғатқа деген жауапкершілігін нығайтуға негізгі үлес қосады.

Пайдаланылған әдебиетте:

1. Әлімқұлова А. Экологиялық білім берудің теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Білім, 2020.

2. Назарбаев Н. Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Астана, 2017.

3. Жұмаділова Г. Экология негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2022.