Модуль/пән атауы

Экономиканың базалық білімін және кәсіпкерлік негіздерін қолдану

Сабақтың тақырыбы

Экономикалық теорияның қалыптасуы мен тарихи даму кезеңдері

Педагог

Еркебекова Ж

Курс

Топ

Сабақтың өткізілетін күні

Сабақтың түрі

Теориялық сабағы

Сабақтың мақсаты немесе оқыту нәтижелері

Экономикалық ғылымның ұзақ және аса бай тарихы бар. Экономикалық ілімдерді жүйелеу алғашқы белгілі талпыныс тары бірінші Аристотель (б.з.д. 364-322) мен Платон (б.з.д. 428-348) сияқты ежелгі грек ойшылдары мен байланысты. Олар өз зерттеулерінде экономикалық өмірдің негізгі мәселелерін қарастырған. Аристотель экономиканы байлық туралы ғылым ретінд еанықтап, құн, баға және ақша теориясына өте көп үлес қосты.

Бағалау критерийлері

Тақырыпты меңгеріп, білім қоржындарынаэкономикалық теорияның қалыптасуы мен тарихи даму кезеңдерін түсіндіру

Оқу - әдістемелік құралдар, әдебиеттер

1. Қазіргі заман экономикасы - Молдахметова А.Б.

2. Экономикалық теориялар негіздері - Аубакиров

3. Кәсіпорын экономикасы -Үмбеталиев

Техникалық құралдар, материалдар

Интерактивті тақта, слайдтар, үйлестірмелі карточкалар, оқулықтар мен видео роликтер.

Сабақ барысы

Сабақ кезеңдері

1.Ұйымдастыру кезеңі:

(5 минут)

Студенттермен сәлемдесу. Сабаққа дайындығын тексеру. Жағымды психологиялық ахуал туғызу.

«Өзін таныстыру» арқылы білім алушылар арасында бір брімен танысу арқылы жылы орта қалыптастыру

2.Үй тапсырамасын тексеру кезеңі

20. инут)

«Өзгертулерді тап!» арқылы үйтапсырмасын сұрау

3. Жаңа материалды түсіндіруге дайындық кезеңі (жаңа тақырыпты болжау) / Практикалық, зертханалық жұмысқа дайындық кезеңі

( 5 минут)

Жоғарыда атап өткеніміздей, «экономика» термині ежелгі грек сөзі, оны алғаш рет грек жазушысы және тарихшы Ксенофонт (б.з.д. 430-355) қолданған. Шын мәнінде, бастапқы мағынасында «экономия» сөзі орын алған, ол үй шаруашылығын жүргізудің өнері туралы ғылым ретінде сипатталды. Алайда, уақыттың өзгеруіне байланысты экономикада жаңа ұғымдар пайда бола бастады. Мемлекеттер қалыптасып, қоғамдық еңбек бөлінісі мен айырбас қатынастары дами бастады. Осыған орай, біртұтас мемлекеттің халық шаруашылығын басқару қажеттілігі туындады. Осы кезде француз экономисі Антуан де Монкретьен (1575-1621) 1615 жылы «Саяси экономия трактаты» атты еңбегін жариялайды. Онда ол сауда қатынастарын жан-жақты дамыту арқылы экономикалық саясатты жүргізуді ұсынады. Сөйтіп, экономия сөзі саяси экономия деп аталатын сөз тіркесіне айналды. «Саяси экономия» - бұл кең мағынасында, халық шаруашылығын мемлекет тұрғысынан басқару туралы ғылым. Сол уақыттағы осы ғылым тұрғысында экономистер мемлекеттің ұлттық табысын арттыратын шешімдерді және шаруашылық жүргізудің негізгі мәселелерін алға тартты.

МЕРКАНТИЛИЗМ. Экономикалықтеориядағыалғашқымектеп – меркантилизм болыптабылады. Бұлбағытұлттықтабыстыңнегізгікөзідепбайлықретіндесаналатын алтын мен күмістіжинаумәселесінқарастырды. Бұларбайлықтыңкөзі тек саудададептүсінді, яғнисырттанбағалыметаллдардыарзанғасатыпалыпелгежинау беру жәнеолардыбасқаелдергеқымбатқасату. Меркантилизмніңбастыөкілдеріболыпжоғарыдааталған А. Монкретьен, ағылшынэкономисі Томас Мэн (1571-1641), Уильям Стаффорд (1554-1612), француз экономисі Жан Батист Кольбер (1619-1683), орысэкономисі Иван Посошков (1652-1726) табылады. Меркантилистерэкономикалықтеорияныңғылымболыпқалыптасуынаайтарлықтайөзүлестерінқосты. Сонымен, меркантилизм – бұлбайлықтыңсыртқысауданәтижесіндежасалатынынтүсіндіретінжәнеайналысаясынзерттейтінэкономикалықтеорияныңбірбағыты.

ФИЗИОКРАТТАР. БұлмектептіңнегізінсалушыларболыпфранцузғалымдарыФрансуаКенэ (1694-1774) менАннТюрго (1727-1781) болды. Физиократтарэкономикалықғылымдаайтарлықтайбетбұрысжасады. Оларбіріншіболыпөндірісаясынакөңілбөлді. Олардыңойынша, байлықтыңкөзісаудаемес, өндірісте. Өндірісретіндеоларауылшаруашылығысаласынғанажақтады, яғниауылшаруашылығындағыжұмысшылардыңеңбегіарқылыұлттықтабысжасалады, алжертабиғаттыңбергенсыйы, олайболса, жерденалынғанөнімғанақосымшапайданыарттырааладыдепдәріптеді. Бұлжердеауылшаруашылығынанбасқаэкономиканыңсалалары (өнеркәсіп, сауда, т.б.) «өнімсіз» депсаналды. Физиократтардыңжеткенжетістігіболыполардыңалғашретұлттықэкономикашеңберінде (әсіресе, КенэніңФранцияныңұлттықшаруашылығынзерттеуі) ұдайыөндірісүдерістерінзерттеуітабылады. Сонымен, физиократизм – бұлпайдатабудыңжолыеңалдымен, ауылшаруашылығысаласындақалыптасатынынжәнеөндірісаясынзерттейтінэкономикалықтеорияныңбірбағыты.

КЛАССИКАЛЫҚ САЯСИ ЭКОНОМИЯ. СаясиэкономияныңқалыптасуымендамуынасүбеліүлестіағылшынэкономистеріУильямПетти (1623-1687), Адам Смит (1723-1790), ДавидРикардо (1772-1823), ДжонСтюартМилль (1806-1873), французэкономисіЖанБатистСэй (1762-1832) қосты. Классиктер (бұларға «классиктер» дегенатақбергенКарлМаркседі) физиократтардысынайотырып, байлықтыңқайнаркөзітекауылшаруашылығыныңеңбегіарқылығанаемес, барлықөндіріссалаларындағыеңбекпеналынатынындығынқадапайтты. Бұлбағытшеңберіндееңбекқұныныңтеориясыжасалып, барлықсаладағыжәнебүкілхалықтыңеңбегіөндірісүдерісінеқатысаотырыпеңтиімдінарықтықайырбаснысандарынжүзегеасырадыдегенойлардамыды. Классикалықсаясиэкономияныңөкілдеріеңалдымен, экономикалықеркіндіктіжәнебәсекелестіктіқолдады, мемлекеттіңэкономикағаараласуынжақта-мады, яғни, бұлар «экономикалықадам» ұғымынқалыптастырды. Классикалықсаясиэкономияуақытындаэкономикалықғылымөздамуыныңшарықтаушегінежетті. Бұлбағыттыәріқарайжалғастыру-шымектептерпайдаболды. Сонымен, классикалықсаясиэкономия – бұлеңбектібарлықтауарларменқызметтердіңсоңғықұныдепсанайтынжәнееңбекқұныныңтұжырымдамасыарқылықоғамныңбарлықтоптарыныңтабыскөздерінанықтаудықарастыра-тынэкономикалықтеорияныңеңбастыбағыттарыныңбірі.

МАРКСИЗМ. Бастыөкілдерінемісэкономистері Карл Маркс (1818-1883) пен ФридрихЭнгельс (1820-1895) еңбекқұныныңтеориясынегізіндеклассиктердіңтұжырымдамаларынжалғастырыпнарықтышаруашылықтытереңірекзерттеді. Маркс «капитализм» ұғымынқалыптастырды. Бұлардыңойынша, текжалдамалыжұмысшылардыңеңбегіғанақоғамныңбайлығынжасайды. Алкапиталистердіңпайдасыжұмысшылартабыныңтөленбегенеңбегінбілдереді. К. Марксэкономикалықтеорияғамынадайжаңалықтардыалыпкелді: қоғамдық-экономикалықформация, ұдайыөндіріс, экономиканыңциклдікдамуы, жалдамалыжұмысшылардыңеңбегі, рентатеориясы, социализм, тауарғасіңгенеңбектіңекіжақтылығы, т.б. Кейіннен, марксизмтеориясын В. Ленин мен Г. Плехановдамытты.

НЕОКЛАССИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ. ХІХ-ғасырдыңекіншіжартысындаэкономикадағыбарлықзерттеулержекелегеннарықтықсубъектілердіңнақтықарым-қатынастарынқарастыруғабағытталады. Ғалым-экономистершектеуліресурстардытиімдіпайдаланумәселелерінзерттеугеталпынысжасайбастайды. Осығанбайланыстыэкономикалықғылымныңатыөзгерді: «саясиэкономия» термині «экономикс» ұғымыменалмастырылады. ЭкономикалықғылымөзініңжаңаатауынағылшынэкономисіАльфредМаршаллдың 1890 жылышыққан «Экономикспринциптері» еңбегінебайланыстыөзгертті. Олайболса, бұлбағыттыңнегізінсалушыларағылшынэкономисі Альфред Маршалл (1842-1924) менАртурПигу (1877-1959) болды. Бұлбағытнегізіндеэкономикалықтеорияшектеуліресурстардытиімдіпайдалануғылымыретіндеқарастырылады. Маршаллдыңбастыназарындатұтынушыларменөндірушілерөздерініңәл-ауқаттылықдәрежелерінқалайшаарттыратындығытуралымәселелердіталдаужағдайытұрды. Оныңойынша, әл-ауқаттылықтымаксималдаутекеркінбәсекелестікжағдайындағанаболуымүмкінжәнеосытұрғыдағананарықтепе-теңдіккекелеалады.

Неоклассиктердіңжасағаннегізгіталдауқұралдары, бүгіндеәлемдікэкономикалықғылымның «алтынқорына» жатады. Олталдауқұралдарымыналарболыптабылады: шектіталдау, сұранысикемділігі, нарықтардыңөзаратәуелділігі, уақытфакторынескеруарқылықысқажәнеұзақмерзімдерарасындағыайырмашылықтыкөрсету, фирматеориясындағыөндірісауқымытиімділігінталдау, т.б. Неоклассиктердіңеркінбәсекелестіктіжақтауыжәнемемлекеттіңрөлінбағаламауы (олтек «түнгікүзетші» қызметінатқарады) тұрғысынанэкономикалықтеория ХХ-ғасырдыңсоңынадейінбірнешеонжылдықтарбойымикроэкономикалықталдаушеңберіндедамыпкелді.

МАРЖИНАЛИЗМ. Маржинализмтеориясыарқылыэкономикалықтеорияныңмикроэкономикалықнегіздеріәріқарайдамитүсті. Бұлбағыттыңнегізінқалаушылар: КарлМенгер (1840-1921), ЕвгенийБем-Баверк (1851-1914), ФридрихВизер (1851-1926), ЛеонВальрас (1834-1910), ВильфредоПарето (1848-1923), АвгустФридрихфонХайек (1899-1992), ЛюдвигфонМизес (1891-1973) болды. Осығалымдардыңеңбектерінде «шектіпайдалылық» теориясыныңнегізгіқағидаларықалыптасты. Бұларқұндылық, баға, айырбас, шығын, сұранысжәнеұсыныстуралыкөзқарастарыарқылыэкономикалықғылымғатөңкерісалыпкелді. Маржиналистерэкономикалықталдаудыңнегізінеэкономикалықсубъектілердіңшаруашылыққатынастарынзерттеудесубъективтікбағалаулардыңтеориясыненгізді.

Неоклассиктерменмаржиналистерәрдайымнарықтықэкономиканыңөзін-өзіреттеушіліксипатынамәнбереотырып, еркінбәсекелестіктіңбұзылғантепе-теңдіктіавтоматтытүрдеқалпынакелтіреалумүмкіндігінеиеекендігінжәнеосыарқылытеңгерімдіқарқынды, дағдарыссыздамудықамтамасызетеалатындығынқолдады. Ғалымдармемлекеттіңэкономикағаараласуынақарсыболды, шаруашылықтышектентысреттеудіңқауіп-қатерібарекендігінескертті.

4.Жаңа материалды түсіндіру кезеңі (Практикалық, зертханалық жұмысты орындау кезеңі)

(30 минут)

Дегенменде, ХХ-ғасырдың бірінші жартысында батыс елдерінде өрши түскен дағдарыстық құбылыстар әлемдік экономикалық тоқырауға алып келді, ол тарихта 1929-1933 жылдары АҚШ-та орын «Ұлы депрессия» деген атпен белгілі болды. Бұл жерде шаруашылықтың дағдарысқа ұшырауымен қатар неоклассикалық бағыттың микроэкономикалық теориясы мен талдауы да күйзеліске ұшырады, яғни олар экономикалық дағдарыстың шығу себептерін және одан шығудың жолдарын түсіндіре алмады. Бұл жерде нарықтың өзін-өзі реттеушілік тетігі мен мемлекеттің экономикаға араласпауы туралы көзқарастар экономикалық теорияның осы тұстағы жаңа бір бағыты – кейнсиандық теориямен қатты сынға алынды. Енді осы бағытқа кеңірек тоқталамыз.

КЕЙНСИАНДЫҚ ТЕОРИЯ. Бұл бағыттың негізін қалаушы, ағылшынның көрнекті ғалым-экономисі Джон Мейнард Кейнс (1883-1946) болды. Кейнс өзінің 1936 жылы шыққан «Жұмыспен қамтудың, ақшаның және пайыздың жалпы теориясы» деген басты еңбегінде экономикалық мәселелерді реттеудің макроэкономикалық негіздерін жасай отырып, микроэкономикалық талдау шеңберінде шешіле алмайтын көптеген сұрақтарға жауап бере алды. Осы теория негізінде экономикалық екінші құрамдас бөлігі – макроэкономика қалыптасты. Кейнстің бұл еңбегі оны және оның теориясын әйгілі етті.

Кейнс неоклассикалық ілімнің негізгі қағидаларынан бас тарта отырып нарық өзін-өзін реттей алмайтын тетік екенін дәлелдеді. Мұндағы Кейнстің басты идеясы болып экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігі табылады. Өйткені, таза нарық жағдайында экономиканың күрделі мәселелері, атап айтсақ, жұмыссыздық, инфляция, экономиканың кезеңдік ауытқуы, әлеуметтік қамсыздандыру, халықтың әл-ауқаттылығын жақсарту сияқты күрделі мәселелер өздігінен шешілуі мүмкін емес, осыларды реттеу үшін мемлекет нарыққа міндетті түрде араласады. Кейнс ең алдымен, экономиканың қозғаушы күші деп ұсынысты емес, сұранысты бірінші орынға қояды, олай болса, ол жиынтық сұранысты көтеру және қолдау үшін мемлекеттің бюджет-салық және ақша-несие саясаттарын жүргізуді ұсынды. Кейнстің макроэкономикалық теориясын Элвин Хансен, Пол Самуэльсон, Джон Хикс, Евсей Домар және Рой Харрод сияқты ғалымдар әріқарай дамытып неокейнстік бағыттың негізін қалады.

МОНЕТАРИЗМ. Экономикалық ой-пікірдің бұл ағымы жаңа көзқараспен екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өмірге келді. Монетаризмнің негізін қалаушы, американ экономисі, Нобель сыйлығының лауреаты Милтон Фридмен (1912-2006) болып табылады. Бұл бағытта макроэкономикалық саясаттың ортасында ақша мәселесі орын алады. Экономиканы мемлекеттік реттеудің басты бағыты ретінде ақша-несие саясатын жүргізудің негізі қарастырылады. Мемлекеттің бұл жердегі міндеті болып инфляциямен және басқа да мәселелермен күресу үшін банктік несие пайызын және ақша массасын бақылап отыруы табылады. Фридменнің монетаризм саласындағы жеткен жетістіктері Кейнстік талдауды сынға алумен байланысты, оның ойынша, шаруашылық өмірдегі күрделі өзгерістер ең алдымен, ақша массасымен және ақша импульстерімен тығыз байланысты болып табылады.

ОҢТАЙЛЫ КҮТІМДЕР ТЕОРИЯСЫ. Бұл басқаша, жаңа классикалық макроэкономикалық теория деген атпен белгілі болып 1970-жылдары қалыптасты. Бұлар макроэкономика саласына микроэкономикалық талдаудың құралдарын қолдануды ұсынды. Жаңа классиктер оңтайлы күтімдер гипотезасын алға тартты, оның авторы болып американ экономисі, Нобель сыйлығының лауреаты Роберт Лукас (1937 жылы туылған) саналады. Осы гипотезаға сәйкес, болашақ баға күтулері барлық экономикалық субъектілер үшін мінез-құлық танытудың ең маңызды себептері болып табылады. Осыған байланысты, үнемі өзгеріп отыратын экономикалық жағдайларға байланысты және қолдағы бар нақты ақпараттарға сүйене отырып олар алдағы болашақ уақытқа қарап шешімдер қабылдап отырулары тиіс.

ҰСЫНЫС ЭКОНОМИКАСЫ ТЕОРИЯСЫ. 1970-1980-жылдары танымал болған бұл бағыттың негізін салған болып американ экономисі Артур Лаффер (1941 жылы туылған) табылады. Бұл теория 1970-жылдары орын алған энергетикалық дағдарыстан кейнстік талдау әдістері негізінде нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеудің айтарлықтай әлсіреуіне байланысты орын алды. Неоклассикалық батыстық бағыт экономиканы сауықтырудың жаңа әдістерін іздестірумен болды. Лаффердің және оның жақтастарының көзқарастары тұрғысынан, экономикалық дамудың факторы деп сұранысты емес, ұсынысты қолдау және кәсіпкерлердің инвестициялық қызметін ынталандыру керек дейді. Негізгі қағидасы болып мемлекеттің экономикаға араласуын барынша төмендете отырып жеке кәсіпкерлікке көмек беру табылады. Мемлекеттік қаржылар басты құрал ретінде қарастырылады, яғни салық мөлшерлемелерін төмендету жолымен кәсіпкерлікті дамытуға маңызды түрде көңіл бөлінеді. Лаффердің теориясы және оның тәжірибелік қорытындылары сол кездегі АҚШ Президенті Рональд Рейганның «Рейганомика» атты мемлекеттік саясатында көрініс тапты.

ИНСТИТУЦИОНАЛИЗМ. «Институционализм» термині «заң негізінде орнатылған тәртіп немесе дәстүр» дегенді білдіреді. Институционалдық-әлеуметтік бағыт қазіргі экономикалық теорияда маңызды орын алады. Бұл теорияның негізгі өкілдері: американдық экономистер Торстейн Веблен (1857-1929), Джон Коммонс (1862-1938), Уэсли Митчелл (1874-1948), Джон Гэлбрейт (1908 жылы туылған). Бұлар экономикалық мәселелерді дәстүрлі емес әдістер арқылы зерттейді. Неоклассиктердің «экономикалық адам» мәселесін «әлеуметтік адам» ретінде қарастырды. Бұл жағдай олардың пікірінше, институттар арқылы реттеледі, яғни ол институттарға мемлекет, отбасы, адамгершіліктік және құқықтық нормалар, корпорациялар, кәсіподақтар, басқа да экономикалық құбылыстар мен тетіктер жатады. Сонымен қатар, институттар адамдар сақтайтын заң нормаларының жиынтығы ретінде өзіне қоғамдық пікір, сән-салтанат, жоғары білім, еркін бәсекелестік, жеке меншік, несие сияқты құбылыстарды да жатқызады. Сонымен, институционализм – бұл адамдардың экономикалықтан басқа, әлеуметтік, мәдени, саяси, адамгершіліктік, құқықтық құндылықтарын зерттейтін ерекше бағыт.

Институционализмтеориясынаннегізгіекібағыттарайды: неоинституционализмжәнеқоғамдықтаңдаутеориясы.

Неоинституционализмбағытыменшікқұқығының экономика-лықтеориясыдепаталады. Негізінсалушыболыпамерикандық экономист, Нобель сыйлығының лауреаты Рональд Коуз (1911 жылытуылған) табылады. Бұлбағыттрансакциондықшығындартеориясына аса мәнбереотырып, нарықтыққатынастардыдамытудағыменшікқұқығыныңжаңарөлінқалыптастырдыжәнеөндірістінарықтықтұрғыдантиімдіүйлестірудіңшығындарынанықтаудыалғатартты.

Қоғамдықтаңдаутеориясыэкономикалықжәнесаясиқұбылыстардыңөзарабайланысынзерттейді. Американдықэкономистер, Нобель сыйлығыныңлауреаттары Джеймс Бьюкенен (1919 жылытуылған) мен КэннетЭрроу (1921 жылытуылған) осы теорияныңнегізінқалаушыларболыптабылады. Қоғамдықтаңдаутеориясысаясатқызметінэкономикалықталдаудыұсынады. Саясатсаласыерекшенарыққарастырылады, бұлжердесаясатбасындағықоғамдықлауазымдытұлғаларжекеиндивидтер мен фирмаларсияқтыөздерініңжекепайдасынбасшылыққа ала отырыпмаңыздышешімдерқабылдайды. Соныменқатар, атқарушыжәнезаңшығарушыбилікоргандарыбасқарушешімдерінқабылдайотырыпәл-ауқаттылықтыарттыруғатырысады.

Соңында, экономикалықғылымныңәртүрлібағыттары мен ілімдерінежәнеолардыңерекшеліктерінеқарайотырып, бізқазіргіэкономикалықтеорияныңжайғаназаңдар мен нормалардыңқалыптасқанжиыныемесекенін, оныңәртүрліэкономикалықжүйелердізерттеудетуындайтынсұрақтарғажауапбереалатынтаныпбілудіңикемдіжәнеүнеміжетілдіріліпотыратынқұралыретіндетүсінеаламыз.

5.Жаңа материалды бекіту кезеңі. (Практикалық, зертханалық жұмысты тапсыру кезеңі)

(20 минут)

Арқылы білім алушылар бүгінгі тақырыпты «SMS – хабарлама» арқылы жеткізетін болады.

6.Үй тапсырмасы туралы ақпараттандыру кезеңі минут)(5 минут)

«Экономикалық теорияның қалыптасуы мен тарихи даму кезеңдері» атты тақырыпқы толық реферат жазу.

7.Сабақты қорытындылау және рефлексия (5 минут)

Бүгінгі тақырыпты және үй тапсырмасын орындау тісілін «Смайликтер» тақтаға жабыстыру арқылы білдіреді.