машиналар, құрылғылар және басқа да техникалық құрылғылардың барлық түрлерін жобалап, жасайды.

Техникалық қабілеттердің негізгі құрамдас бөлігі басқа компоненттерге қатысты реттеуші, біріктіруші функцияны орындайтын техникалық ойлау болып табылады. Техникалық ойлауды қалыптастыруға және дамытуға болады. Техникалық ойлау политехникалық білім берудің және кәсіптік бағдар берудің маңызды құралы ретінде мектеп оқушыларының технологияға деген тұрақты қызығушылығын қалыптастыруға, ұтымдылық пен өнертапқыштық тенденцияларды дамытуға ықпал етеді [1].

Физиканы оқыту процесінде білім алушылардың танымында ғылыми ұғымдарды қалыптастыруда техникалық қабілетін дамыту үшін ең қолайлы шарттарды беретін оқыту пәні болып табылады. Қазіргі ғылыми-техниканың көрсетеді. Физика сабақтарында әртүрлі эксперименттерді жүргізу арқылы оқушылардың техникалық қабілетін дамытуға қол жеткізетініміз белгілі.

Экспериментті жүргізудің дидактикалық құрылымы мынадай болуы мүмкін: демонстрациялық тәжірибелер, фронтальды зертханалық жұмыстар, физикалық практикум, үй жағдайындағы тәжірибелер. Мұғалімнің үйге эксперименттік тапсырмалар беруі сирек кездеседі. Дегенмен де оқу процесінде осы тәсілді қолданудың ерекше маңыздылығы – үй жұмысының формасын түрлендіреді, оқушының алдына өздігінен эксперименттік тәжірибе жасау арқылы ғана шешілетін мәселені қояды. Үй тапсырмасына берілетін эксперименттік тапсырмалар оқушының интеллектуалдық, пәндік, ұйымдастыру-танымдық, еңбек ету сияқты қабілеттерін және шеберліктерін дамытады. Физикадан эксперименттік тапсырмаларды үйге беру осы пәнге ерекше қызығушылықты тудырады. Өйткені мұнда жергілікті табиғи және тұрмыстық жағдайлар ескеріледі.

Физика – эксперименттік ғылым. Сондықтан, физикадан өтілетін оқу эксперименті білім алушылардың физика бойынша алатын білімдерінің көзі және физикалық құбылыстарды зерттеудің әдісі, физика сабақтарындағы басты көрнекілік болып табылады. Ал физиканы мектепте оқытудың өте бір бағалы да пайдалы әдісі – есеп шығару. Барлық физикалық есептер классификациялануы бойынша бойынша: текстік, эксперименттік, графиктік, тарихи, политехникалық мазмұнды, шығармашылықты, кешенді және т.б. түрлерге бөлінеді. Эксперимент есептер – белгілі бір тәжірибелер орындау, тиісті бақылаулар жүргізу жасау сияқты тәсілдер арқылы орындалады. Эксперименттік есептер шығару – білім алушының бақылаулар жүргізуде, физикалық аспаптарды пайдалану ережелерін сақтауға, күрделі емес қондырғыларды құрастыруға, шкала бөліктерінің құнын және аспаптың өлшеу шегін т.б. үйретеді. Олар құбылыстың түпкі мазмұнын өте терең ұғынып, жасаған тәжірибелерінен белгілі бір гипотеза жасап, немесе ой қорытып, оны практикада тексеруге машықтанады, физикалық теория мен практиканың байланысын терең түсінеді; айналамыздағы физикалық құбылыстардың мән маңызын ұғады; физика және техника туралы

әдебиеттерді оқуға әуестенеді; ол жайындағы кәсіби мамандықтардың ерекшеліктерін түсінеді [2].

Эксперименттік есептер мақсаты мен мазмұнына және шығару кезіндегі эксперименттің алатын орны бойынша келесі топтарға бөлінеді:

1. Экспериментсіз сұраққа жауап беруге болмайтын есептер.

2. Есепті шығаруға жағдай туғызу үшін пайдаланатын эксперимент.

3. Есепте орын алатын құбылысты иллюстрациялау үшін қолданылатын эксперимент.

Эксперименттік есептерді шығару, алдымен мақсат қоюдан (бірнеше нұсқада) басталады, кейін есептің берілгенін қысқаша жазу, гипотезаны құрып, оны тексеру жолын жоспарлау қажет. Соңында алынған жоспар түрлі құралдармен (логикалық, математикалық, эксперименттік) іске асырылады. Алынған нәтиже тәжірибе арқылы тексеріледі. Мысалы:

1. Биік шыны цилиндрге бірнеше тамшы бром құйып, бромның буы сыртқа шықпас үшін, сол мезетте цилиндрдің аузын шыны пластинкамен жабыңдар. Бром лезде буланып, цилиндр ішін қоңыр түске бояйды. Осы құбылысты түсіндіріңдер.

2. Екі электр шамы тізбектей қосылып, 220 вольттық ток көзіне жалғанған. Шамдардың қуаттары 15 Вт және 75 Вт. Егер шамдардың біреуіне кілт жалғасақ және сосын ажыратсақ шамдар қалай жанады? Жауаптарыңды тәжірибе арқылы түсіндіріңдер [3].

Физика пәні – ғылым ретінде бір-бірімен тығыз байланыста болатын, логикалық бірізділікпен дамытылатын физикалық ғылыми ұғымдар жүйесі болып табылады. Физиканы оқытудың басты мақсаты белгілі-бір ұғымдарды қалыптастыру ғана емес, оқушылардың техникалық ойлау қабілеттерін шыңдау болып табылады. Физика курсында өтілетін қандай-да бір бөлімнің не оның түрліше тарауларына тән физикалық ғылыми ұғымдар арасы бірімен-бірі тығыз байланысқан үйлесімді жүйені құрайды [4]. Мысалы, механикалық жұмыс ғылыми ұғымы – күш, орын ауыстыру, үйкеліс ұғымдарын білуді талап етсе, электр тогының қуаты жайлы ұғым – токтың жұмысы, ток күші, кедергі, заряд т.с.с. ұғымдарды білуді талап етеді. Бұлардың біреуінің болмауы өзге ұғымдардың дамуына кедергі жасайды. Ұғым деп физикалық заттар мен физикалық құбылыстарға тән ортақ белгілері бар тиянақталған ой қорытындысын айтамыз. Физикалық ұғымдар жүйесіне барлық құбылыстар, бүкіл физикалық заттардың қасиеттері, тіпті, материяның жеке түрі, мысалы, физикалық өрістердің түрлері, физикалық шамалар, т.б. жатады. Физикалық ұғымдарды меңгермейінше физикалық заңдар мен заңдылықтарды, теорияларды білу мүмкін емес. Сонымен, ұғым дегеніміз – болмыстағы бар заттардың және құбылыстардың физикалық қасиеттерін, олардың арасындағы қарым-қатынастарды анықтау жолында пайда болған таным немесе болмыстың бейнесі.

Эксперименттік есептерді шығару үшін, арнаулы құрал- жабдықтардың көмегімен тәжірибе жасап, нәтижесінде алынған шамалар арқылы есеп шығарылады. Эксперименттік есептерді шығару үрдісінде оқушылардың қызығушылығы артып, бақылағыштығы дамып, құрал-

жабдықтармен жұмыс істеу дағдылары мен икемділіктері жетіледі. Оқушылар физикалық құбылыстар мен заңдылықтарды тереңірек танып біледі және физикалық ұғымдарды терең түсінеді.

№1 есеп. Стол үстінде тік бұрышты қаңылтыр құты, динамометр, сызғыш, суы бар ыдыс, құм орналасқан. Құты жүзгенде вертикаль орналасу үшін, оған біраз құм салынған. Құтының бату тереңдігін анықтаңдар [5].

Шешуі: Есеп шартын қойылған сұрақ жазылған 3-сурет арқылы өрнектеуге болады.

Өлшеулер жүргізу: Құты салмағын динамометр көмегімен анықтаймыз.

c

Есептеу: Өлшулерді өрнекке қойып h-тың мәнін анықтаймыз.

l  5cм, а  2см, S  5см  2см  10см²  10^3 м²

Шешуі: Дұрыс емес пішінді дененің көлемін мензурка көмегімен анықтауға болады. Ол үшін дұрыс емес пішінді денені максималды деңгейге дейін

құйылған сұйықтығы бар ыдысқа саламыз. V – қатты дене көлемі –м³; ?₂ – сұйықтықтағы батырылған дене көлемі; ?₁ − сұйықтық көлемі; Сонда дененің көлеміндей сұйықтық мензуркаға құйылған сұйықтықтың

мензуркада ығысқан бөлігінің көлеміне тең болады:

V = ?₂ − ?₁ = 130 ∗ 10⁻⁶м³ − 70 ∗ 10⁻⁶м³ =60*10⁻⁶м³

Жауабы: V =60*10⁻⁶м³

№3 есеп. Адамның еденге түсірілген қысымын қалай екі есе арттыруға болады? [6]