ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

«КӨПСАЛАЛЫ ИНДУСТРИАЛДЫ – ТЕХНИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖ» МКҚК

БАЯНДАМА

Тақырыбы: «Электр энергиясын тарату жүйелері»

Дайындаған: Өндірістік оқыту шебері Амирханова Д.Ж.

ТҮРКІСТАН 2024Ж.

ЖОСПАРЫ:

I КІРІСПЕ

1. Электр энергиясы туралы жалпы түсінік

II НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Электр энергиясын тарату жолдары

2. Жылу Электр Орталықтары (ЖЭО)

III ҚОРЫТЫНДЫ

IV ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ

Электр энергиясын тарату жүйелері

Мақсаты:

• Электр энергиясымен жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік техникасы ережелері

• Электр энергиясын өндіру, тарату және оны қалай тұтынатыны туралы түсінік беру

Міндеті:

• электр энергетикалық жүйелердің элементтері мен жұмыс режимдерін, электр желілерінің белгіленген режимдерін схемалар мен есептеулерін зерттеу

Электр энергетикасы — энергетиканың басты құрастырушысы, оның басты міндеті — электр энергиясының тұтынушыларын электрлік энергиямен жабдықтау үшін электр энергиясын тиімді жолмен өндіру, тарату және үлестіру.

Бұл сала кез келген елдің әлеуметтік және эконономикалық дамуының маңызды бөлігі, себебі электр энергиясының энергияның басқа тасымалдаушыларынан көрі бірқатар ерекшеліктері бар: үлкен қашықтыққа таратудың, тұтынушылар арасында үлестірудің және энергияның басқа түрлеріне (механикалық, жылулық, химиялық, жарықтық және басқа да…) түрлендірудің салыстырмалы жеңілдігі.

Электрлік энергияның маңызды өзгешілігі — оны бір уақытта өндіріп, сол уақытта тұтынуға болаты.

Энергияның басқа түрлерімен салыстырғанда, электр энергиясының артықшылығы сөзсіз. Оны сым арқылы өте алыс жерлерге аз шығынмен жеткізу, тұтынушыларға таратып беру ыңғайлы. Ең бастысы, өте қарапайым құрылғылардың көмегімен бұл энергия: механикалық, ішкі, жарық энергияларына т.с.с. энергияның кез келген басқа түрлеріне оңай айналдырылады.

Тұрақты токқа қарағанда айнымалы токтың артықшылығы кернеу мен ток күшін, энергия шығыны болмайтындай дерлік өте кең ауқымда түрлендіруге болады.

Электр тогы генераторларда - энергияның қандай да бір түрін электр энергиясына түрлендіретін құрылғыларда өндіріледі. Генераторларға жататындар: гальвани элементтері, электростатикалық машиналар, термобатареялар және күн батареялары т.с.с.

Егер энергияны шығынсыз дерлік түрлендіру мүмкін болмаса, онда электр тогы еш уақытта да дәл осындай кең қолданыс таппаған болар еді. Электр станцияларындағы қуатты генераторлардың ЭҚК - і, әдетте едәуір үлкен. Ал бірақ іс жүзінде көбінесе онша үлкен емес кернеулер керек.

Айнымалы токты, кернеуді бірнеше есе арттырып немесе кемітіп, ал қуатты іс жүзінде шығындатпай түрлендіру трансформатордың көмегімен іске асырылады. Электр энергиясын үлкенді - кішілі электр станцияларында негізінде электромеханикалық индукциялық генератор арқылы өндіріледі. Электр станциясының негізгі екі түрі бар: жылу және гидроэлектпр станциялары. Бұл электр станцияларының бір-бірінен айырмашылығы генератордың роторын айналдыратын қозғалтқыштардың әр түрлілігінде.

Жылу электр станцияларында энергия көзі ретінде мынадай отындар пайдаланылады: көмір, газ, мұнай, мазут, жанғыш сланец. Электр генераторларының роторын бу және газ турбиналары не іштен жану қозғалтқышы айналдырады. Ең үнемділері жылулық бу турбиналы ірі электр станциялары.

Жылу электр орталығы

Электр энергиясының тұтынылатын орны көп. Ал оның өндірілетін орындары көп емес, отын және гидроресурс көзіне жақын орындар. Электр энергиясын жинап сақтау қолдан келмейді. Оны шығарып алысымен бірден тұтынып, іске жарату керек. Сондықтан электр энергиясын алысқа жеткізу қажеттігі туады.

     Көптеген жағдайда бiр ток көзiнен әртүрлi кернеуге арналған құралдарды қоректендiру қажет болады. Мысалы, теледидарды 220 В-тық ток көзiне қосқан кезде оның iшiндегi қыздыру шамдарына 6,3 В, транзисторларға 1-2 В, ал электронды-сәулелендiру түтiкшесiне 15000 В кернеу беру қажет. Кернеудi осылай қажетiмiзше көтерiп, немесе төмендету үшiн трансформаторлар деп аталатын құралдар пайдаланылады.

     Қуаттың тұрақты дерлік мәнінде айнымалы ток кернеуінің ток күшімен қатар өзгеруін айнымалы токтың трансформациясы дейді.

Орталық станцияларда өндірілетін электр энергиясын алыс қашықтықтарға жеткізу кезінде жеткізу желілерінде жылудың бөлінуі салдарынан энергия шығындалады. Берілген тұрақты қуат кезінде осы шығынды, кернеуді жоғарылату және токты төмендету арқылы кемітуге болады. Айнымалы токтың трансформациясын жүзеге асыратын құрал трансформатор деп аталады. Ол электромагниттік индукция құбылысына негізделген.

     Трансформаторды алғаш рет 1878 жылы орыс ғалымы П.Н.Яблочков ойлап тапқан, кейін оны 1882 жылы И.Ф. Усагин жетілдірді.

Трансформатор тұйық болат өзектен тұрады, оған сым орамнан тұратын екі катушка кигізіледі. Орамалардың біреуі (бірінші реттік орама) айнымалы кернеу көзіне тіркеледі. Екінші реттік орама (жүктеме) электр энергиясын тұтынатын аспаптар мен құрылғыларға қосылады. Трансформатордың орамаларындағы кернеулерінің қатынасы

 U1/U2=k. Мұндағы к- коэффициенті трансформация коэффициенті деп аталады. Егер к(1 болса, трансформатор төмендеткіш, ал к(1 болғанда трансформатор жоғарылатқыш болады.

     Трансформатордың жұмыс iстеу принципi электромагниттiк индукция құбылысына негiзделген. Бiрiншi реттi орамдар арқылы айнымалы ток өткен кезде ферромагниттiк өзекшеде айнымалы магнит ағыны пайда болады. Бұл магнит ағыны өз кезегiнде екiншi реттi орамдарды да тесiп өтетiн болғандықтан осы орамдарда индукциялық ЭҚК-iн туғызады. Егер екiншi реттi орамдар тұтынушыларға қосылған болса, онда бұл тiзбектен де айнымалы ток өтедi. Ал бұл айнымалы ток өзекшеде қайтадан өзiнiң айнымалы магнит ағынын туғызады. Екiншi орамдардың туғызған магнит ағыны өзекшедегi толық магнит ағынын кемiтедi, бұл өз кезегiнде бiрiншi реттi орамдардағы өздiк индукция ЭҚК-iнiң кемуiне алып келедi. Өздiк индукция ЭҚК-iнiң кемуiнен бiрiншi реттi тiзбекте ток арта бастайды да, қоректендiрушi кернеудiң мәнi өздiк индукция ЭҚК-iне теңескенде жүйеде тепе-теңдiк орнайды.

     Трансформатордың пайдалы әсер коэффициентi (ПӘК)

n=P2/P1

Бүгiнгi күннiң технологиялары ПӘК-i 97-98% болатын трансформаторлар жасауға мүмкiндiк бередi.

     Трансформаторлардың электр энергиясын тасымалдаудағы ролi ерекше. Электр энергиясын қашық аралықтарға тасымалдау күрделi ғылыми-техникалық мәселе болып табылады. Бұл жердегi негiзгi мәселе энергия шығынымен байланысты. Өткiзгiштердiң қызуынан болатын энергия шығыны Джоуль-Ленц заңына сәйкес тiзбектегi ток күшiнiң квадратына пропорционал, яғни Q=I2Rt. Олай болса, тасымалдау кезiндегi бос шығынды азайту үшiн тасымалданатын қуатты кемiтпестен, ток күшiн мүмкiндiгiнше азайту қажет. Оның бiрден-бiр жолы кернеудiң шамасын аса жоғары, жүздеген мың вольтқа көтеру. Жоғарғы вольтты электр тасымалдау жүйелерiнiң болуы осымен байланысты. Электр энергиясын өндiретiн жерде кернеудi трансформаторлардың көмегiмен 400-500 мың вольтқа дейiн жоғарылатады да, тасымалдап жеткiзген соң энергияны тұтынатын жерде керiсiнше өндiрiстiк 220 вольтқа дейiн кемiтедi.

Қазіргі уақытта трансформаторларда энергияның жиынтық шығыны 2-3(-тен аспайды.

  Электр энергиясын үлкенді-кішілі электр станцияларында негізінде электромеханикалық индукциялық генератор арқылы өндіріледі.

Электр энергиясының тұтынылатын орны көп. Ал оның өндірілетін орындары көп емес, отын және гидроресурс көзіне жақын орындар. Электр энергиясын жинап сақтау қолдан келмейді. Оны шығарып алысымен бірден тұтынып, іске жарату керек. Сондықтан электр энергиясын алысқа жеткізу қажеттігі туады. Орталық станцияларда өндірілетін электр энергиясын алыс қашықтықтарға жеткізу кезінде жеткізу желілерінде жылудың бөлінуі салдарынан энергия шығындалады. Берілген тұрақты қуат кезінде осы шығынды, кернеуді жоғарылату және токты төмендету арқылы кемітуге болады. Айнымалы токтың трансформациясын жүзеге асыратын құрал трансформатор деп аталады.

Электр энергиясы электр станцияларында өндірілетінін бәріміз білеміз. Бұл туралы көп айтылмайтын нәрсе электр энергиясын тасымалдау. Электр көлігі зауыттар өндіретін энергияны тұтыну орталықтарына тасымалдауға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бұл электр энергиясын өндіруден таратуға дейінгі жол.

Әуе желілері арқылы электр энергиясын тарату желілері

Электр энергиясы қосалқы станциялармен бірге электр жеткізу желісін құрайтын жоғары вольтты электр беру желілері арқылы беріледі. Электр энергиясын мүмкіндігінше аз энергия шығынымен тасымалдау үшін, оның кернеу деңгейін көтеру қажет. Электр беру желілері немесе жоғары вольтты желілер өткізгіш элементтерден (мыс немесе алюминий) және тірек элементтерінен (жоғары вольтты тіректер) тұрады. Бұлар тарату желілеріндегі кернеуі төмендегеннен кейін электр тогын ұзақ қашықтыққа өткізеді.

Тасымалдау желісі торлы, яғни барлық нүктелер бір-бірімен байланысты, егер бір жерде апат болса, энергия басқа желіден келуі мүмкін болғандықтан, энергиямен қамтамасыз етілуіне кепілдік беріледі. Сонымен қатар, тарату желісі қашықтан басқарылады, яғни ақауларды анықтауға және басқару орталығынан оқшаулауға болады.

Жоғары вольтты қондырғы (АТ) станциядан қосалқы станцияға электр энергиясын тасымалдауға жауапты. Қауіпсіздік мақсатында жоғары вольтты кабельдер көмілген немесе қала орталықтарының шетіндегі электр бағандарына орналастырылған.

Нұсқаулар 1 кВ-тан асатын кез келген кернеу АТ болып есептелетінін белгілейді, бірақ электр компаниялары басқа айырмашылықтарды немесе номиналдарды белгіледі:

• Көлік құралдары (арнайы санат): кернеуі 220 кВ-тан жоғары немесе оған тең және электр беру желісінің бөлігі болып табылатын төмен кернеулі қондырғылар (мысалы, аралдарда 66 кВ желісін беру ретінде қарастырыңыз).

• Жоғары вольтты тарату желілері (1 және 2 санаттар): 220 кВ-тан аз және 30 кВ-тан жоғары

• Орташа кернеулі тарату желісі (3-санат): 30 кВ пен 1 ​​кВ аралығында.

Электр энергиясын тар