Электр монтаждау жұмыстарын өңдеу.

Электрмонтаж:

1) Қосалқы стансаларда, электр стансаларының машиналық залдарында, т.б. өндірістік үйлерде электрлік жабдықтарды жинау, қондыру, сондай-ақ кабельдік және аспалы электр желісін жүргізу, құрау жұмыстары.

2) Құрылыс нысанында Э. – тораптарды, блоктарды электрлік жабдықтарды электр жеткізу желісіне қосу, электрлік сымдарды жүргізу, кабельдерді ажырату жұмыстары. Радиотех. аппаратураларды, автоматика мен байланыс техникасының электрлік құрылғыларын монтаждау (жинау, дәнекерлеу, пісіру) жұмыстары да Э. түрі болып есептеледі.

Электр монтаждау жұмыстарының түрлері.

Электр монтаждау жұмыстары әр түрлі электр жабдықтарын монтаждауға орай жіктеледі:

1. бөліп-таратқыш жабдықтар мен қосалқы станцияларды монтаждау;

2. күштік электр жабдықтарын монтаждау;

3. жарықтандыру электр жабдықтарын монтаждау;

4. ішкі электр тартымдарды мен тораптарын монтаждау;

5. ауа электр желілерін монтаждау;

6. сыртқы кабель желілері мен ток өткізгіштерді монтаждау.

Аталған монтаждау жұмыстары технологиялық тізбекті негізгі
монтаждық операциялардан тұрады. Монтаждық операциялардың тізімі жұмыс түрлеріне байланысты анықталады.

1. Бөліп тарататын жабдықтар мен қосалқы станцияларды монтаждау жұмыстары мынадай негізгі операцияларда тұрады: такелаж жұмыстары; белгілеу жұмыстары; тесікше тесу, ою және қажау жұмыстары, электр құрылмалары мен жабдықтарын монтаждау; трансформаторларды, реакторларды, конденсаторлық батареяларды монтаждау; жоғары және төмен кернеулі аппараттарды, яғни, бірінші және екінші коммутацияларды монтаждау; электрмен жабдықтау объектісінің шегінде сымдар мен кабельдерді тарту; қышқылдық және сілтік аккумулятор батареяларын монтаждау; сыртқы жазу, таңбалау, сырлау-бояу жұмыстары.

2. Күштік электр жабдықтарын монтаждау жұмыстары келесі монтаждық операциялардан құралады: такелаждық жұмыстар; тесікше тесу; дюбельдерді атып қағу; электр қозғалтқыштарды монтаждау; ірі электр машиналарын орнату, дұрыстау, дәлдеу; қосқыш-реттегіш аппаратураларды орнату және т.б.с..

3. Жарықтандыру электр жабдықтарын монтаждау жұмыстарының монтаждық операциялары: белгілеу жұмыстары; қалқан мен қалқаншаларды, жарықтандыру арматурасын және орнатылатын бұйымдарды монтаждау; таңба салу және т.б.с..

4. Ішкі электр тарамдары мен тораптарын монтаждау жұмыстарының монтаждық операциялары: сымдардың, кабельдердің және шиналардың шумақтары мен барабандарын тасымалдау; белгілеу және тесікшелер тесу жұмыстары; тіреуіш құрылмаларды орнату және дюбельдерді ату-қағу және т.б.с.

5. Ауа электр желісін монтаждау жұмыстарының монтаждық операциялары: жоларнаны белгілеу, құрама темір-бетон ірге-тастар орнатылатын жерлерді белгілеу; бағаналарды көтеру, дәлдеп орнату және бекіту; сымдарды, арқан сымдарды жалғау және монтаждау; жермен қосу жұмыстарын орындау.

6. Сыртқы кабель желілерін монтаждау жұмыстарының монтаждық операциялары: жоларнаны белгілеу; жер қазу жұмыстары; жоларнадағы әр түрлі кедергілерден өткел жасау; кабельді сынап тексеру, төсеу, жүргізу, сырлау-бояу, таңбалау.

Электр тізбектерін монтаждау.

Өткізгіштерді тізбектей қосу

Практикада қолданылатын электр тізбектерінің құрамында бірнеше электр энергиясын тұтынушы элементтер болуы мүмкін. Бұл элементтер бір-бірімен әрқалай қосылады, мысалы тізбектей немесе параллель.

Элементтерді тізбектей қосқанда, олар тібекке бірінен кейін бірі, тармақталмай қосылады. 41-суреттегі резисторлар осылай қосылған. Жалғаушы сымдарды көрсететін сызықтардың формасы әр түрлі болуы мүмкін, себебі тізбекті жалғаудың бір түріне бірнеше кескін сәйкес келуі мүмкін.

Тізбектің бірінші бөлігіне сәйкес келетін ток күшін — І₁, кернеуді — U₁ және кедергіні — R₁ деп (1-суреттегі бірінші резистор), ал І₂, U₂, R₂ — деп тізбектің екінші бөлігіндегі ток күшін, кернеуді, кедергіні белгілейік (1-суреттегі екінші резистор). Осы екі бөліктің толық кедергісін R, кернеуін U, ал ток көзінің ток күшіне сәйкес келетін толық ток күшін І деп белгілейік. Сонда толық ток күшінің, кернеудің және кедергінің тізбектің әр бөлігіндегі мәндерімен байланысы мынадай қатынастар түрінде өрнектеледі:

I = I₁ = I₂,(1)

U = U ₁ + U ₂,(2)

R = R ₁ + R ₂.(3)

Осы қатынастардың растығына көз ж еткізу үшін сәйкес тізбек құрап, амперметр мен вольтметрдің көмегімен өлшеулер жүргізу керек.

Сонымен, өткізгіштерді тізбектей қосқанда ток күші барлық жерде бірдей, тізбек кернеуі әр бөліктегі кернеулер қосындысына тең, ал толық кедергі жеке кедергілердің қосындысына тең болады. (1) — (3) — қатынастарымен берілген заңдылықтар тізбектей қосылған өткізгіштердің кез-келген саны үшін орынды.

(3) — теңдіктен тізбектей қосылған өткізгіштердің толық кедергісі жекеөткізгіштердің кедергісіне артық болатынын көруге болады. Бұл түсінікті де, себебі өткізгіштерді тізбектей қосып, біз олардың жалпы ұзындығын арттырамыз, ал ұзындық көбейген сайын кедергі де артады.

Бірдей n элементті (резисторлар, шамдар жєне т.б.) тізбектей қосқанда, олардың толық кедергісі R әрбір R₁ кедергіден п есе үлкен болады:

R  = nR₁.Бұл кезде толық кернеу U бірдей n-ге бөлінеді, демек тізбектің әрбір элементіне толық кернеуден n есе кіші U₁ — кернеу тура келеді. Мысалы кернеуі U ═ 220 В ток көзіне бірдей он шамды тізбектей қоссақ, онда оның  әрқайсысында U₁═ U/10 ═ 22 В кернеу болады. Өткізгіштерді тізбектей қосудың ерекшеліктерінің бірі болып, олардың бірі істен шықса, онда олардың бәрінде ток болмайды.

Мысалы, 2-суретте көрсетілген тізбектегі бір шамды бұрап шығарсақ, онда осы сәтте екінші шам да сөніп қалады. Егер жаңа жылдық шыршаны тізбектей жалғанған шамдардан тұратын жарқырауықпен (гирлянда) безендірсеңіздер олардың біреуі күйсе, онда бәрі бірдей сөніп қалады. Сондықтан күйген шамды анықтау үшін барлық шамдарды тексеру керек.

Өткізгіштерді параллель қосу

Өткізгіштерді параллель қосу үшін (резисторлар, шамдар және т.б.) олардың бәрін А және В нүктелер жұбына жалғау керек (3-сурет). Ток күшінің, кернеудің және кедергінің толық мәндерінің тізбек бөліктеріндегі мәндерімен байланысы тізбектей қосу кезіндегіден басқаша болады.

R  =

Енді сәйкес формулалар мына түрде болады: I = I₁ + I₂, U = U ₁ = U ₂,

Осы қатынастардың растығын тексеру үшін, амперметр мен вольтметр қосылған тізбек жинап, өлшеулер жүргізу керек.

Өткізгіштерді параллель қосқанда тізбектің бөліктерінде кернеу бірдей болады, толық ток күші әр өткізгіштен өтетін ток күштерінің қосындысына , ал екі өткізгіштің толық кедергісі олардың көбейтіндісінің әрбір өткізгіш кедергілерінің қосындысына қатынасына тең болады.

Осы заңдылықтардың алғашқы екеуі параллель қосылған өткізгіштердің кез-келген саны үшін дұрыс болса, соңғысы тек қана екі өткізгіш үшін дұрыс.

Егер R₁ = R₂ болса, онда

Б із параллель қосылған бірдей екі өткізгіштің толық кедергісі бір өткізгіштің кедергісінен 2 есе аз болатынын көреміз. Бұл заңдылықтан параллель қосылған бірдей пэлементтің (резисторлар, шамдар және т.б.) толық кедергісі әр кедергіден n есе аз болатыны белгілі. Демек, параллель қосылған өткізгіштердің саны артқан сайын толық кедергісі азая береді. Бұл қызық көрінуі мүмкін. Шын мәнінде таң қаларлық ештеңе жоқ, себебіөткізгіштерді параллель қосқанда олардың көлденең қималарының аудандары қосылып артады, ал өткізгіштің қимасының ауданы көбейген сайын, оның кедергісі кеми береді. Параллель қосылған бірнеше элементтің бірі істен шықса қалғаны жұмыс істей беретіндігі осылай қосудың ерекшелігі болып табылады. Мысалы, 4-суретте көрсетілген тізбектегі шамдардың бірін ажыратқанда, екіншісі жанып тұра береді.

Эл ектр энергиясын тұтынушы элементтер — электрлік қыздырғыш құралдар, тоңазытқыштар, тігін машиналары, магнитофон, теледидар және т.б. желінің 220 В кернеуіне есептелген. Сондықтан олар желіге параллель қосылуы тиіс, тек қана осы жағдайда олардағы кернеу бірдей (220 В) болып, олардың бірін өшіргенде қалғаны жұмыс істей береді.

5-суретте пәтер электр желісінің қарапайым кескіні көрсетілген. Арасындағы кернеу 220 В болатын желі сымдары Ф және О әріптерімен белгіленген. Біріншісі – фазалық, екіншісі – нөлдік сым деп аталады. Нөлдік сым барлық құралдармен тікелей қосылады, ал фазалық сым қосқыштар арқылы жалғанады. Құралдар мен қосқыштарды осылай қосу адам қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Электр материалдары

Электртехникалық материалдар арнайы материалдар болып табылады, олардан электрлік машиналарды, аппараттарды, құралдарды және электрқұралдардың және электроқондырғылардың басқа элементтерін жасайды.

Электртехникалық материалдарды былайша бөледі:

1. Электризоляциялық (диэлектриктер)

2. Өткізгіштер

3. Жартылай өткізгіштер

4. Магнитті материалдар

Рационалды таңдау барысында электртехникалық материалдарды аз габаритті электрқұралдарды жасауға болады.

Шамалар көмегімен материалдардың қасиеттерін бағалауды сипаттамалар (параметрлер ) деп атайды.

Электртехникалық материалдың қасиеттерін толық бағалау үшін мыналарды білу қажет.

1. Механикалық сипаттамалар

2. Жылулық сипаттамалар

3. Физикалық-химиялық сипаттамалар

4. Магнитті материалдарда- магниттік сипаттамалар, ол олардың магниттік қасиеттерін бағалауға мүмкіндік береді.

Материалдың негізгі механикалық сипаттамалары мыналар болып табылады:

1. Созылу барысындағы бұзушы кернеу;

2. Сығылу барысындағы бұзушы кернеу;

3. Статикалық иілу барысындағы бұзушы кернеу;

4. Соққы тұтқырлығы.

Созылу барысындағы бұзушы кернеу. Бұл сипаттаманы алаң қимасы бойынша созылу күшін теңдей таратуды қамтамасыз ететін үлгілермен анықтайды. Созылу күшін үлгінің бөліну кезеңіне дейінгі белгілі жылдамдықпен көбейтеді. Бұл сипаттаманы созылу барысындағы материалдың беріктік шегі деп атайды.

Сығылу барысындағы бұзушы кернеу (сығылу барысындағы беріктік шегі). Бұл сипаттаманы цилиндр немесе текше пішіндегі үлгілерде анықтайды. Үлгіні сыналатын престің болат тақтайшалары арасына орналастырады.

Статикалық иілу барысындағы материалдың бұзушы кернеу (материалдың статикалық иілу барысындағы беріктік шегі). Бұл сипаттаманы тікбұрышты қимадағы қырлы ағашты көрсететін үлгілерде анықтайды. Үлгі өзінің ұштарымен екі болат тіреуіштеріне еркін тіреледі.

Үлгінің ортасына қойылатын иілуші күшті болат ұшы арқылы күшейтеді және мәнге дейін келтіреді, мұның барысында үлгінің бұзылуы жүреді.

Соққы тұтқырлығы

Бұл сипаттаманы қырлы ағаш түріндегі немесе цилиндр түріндегі үлгілерде анықтайды. Материалдың үлгісін сыналатын машиналардың екі болат тіреуіштеріне қояды және оның орталығына маятниктің болатты ұшын жоғарыдан құлайтын соққыға жүргізеді. Мұның барысында соғылу иілісі жүреді.

Соққы тұтқырлығы аз болса, материалдың морттығы соғұрлым жоғары болады.

Электрлік сипаттамалары.

Әрбір электротехникалық материал – өткізгіш, жартылай өткізгіш, диэлектрик- электр тогын өткізеді, диэлектрик-электр тогын өткізеді. Материалдың электрөткізгіштігінің дәрежесін бағалау үшін оның үлесті кедергісі (см.м.) анықталады.

Металды өткізгіштердің үлесті кедергісі өте аз. Жартылай өткізгіш материалдардың үлесті кедергісі, өткізгіштерге қарағанда көп, ал диэлектриктерде одан да көп. Диэлектриктердің жоғары үлесті кедергісі олардың аз электр өткізгіштігін көрсетеді. Диэлектриктерде екі үлесті кедергіні ескеру қажет:

1.Көлемді үлесті кедергі – диэлектриктің электрлі кедергісін оның көлемі арқылы ток өткен кезде анықтауға мүмкіндік береді.

2. Беттік үлесті кедергі – оның бетінен өтетін ток барысындағы электрлік кедергі. Беттік кедергінің сандық мәні барлық кезде көлемі үлесті кедергіден аз.

Өткізгіштерде және жартылай өткізгіштерде тек жалпы үлесті кедергі өлшенеді. Бұл осы материалдың электр өткізгіштігі жоғары екендігімен түсіндіріледі. Электр материалдардың үлесті кедергісі температураға байланысты.

Электр өлшеу құралдары

Электр өлшеудің түрлері және әдістері туралы жалпы түсінік

Жүктеу

ЖИ арқылы жасау

ЖИ арқылы жасау

Бөлісу