"Ерекше бала-ерекше әлем"

Тасмуканова Дана Дастановна

Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті.

6B01901-Логопедия 3 курс

Атырау,Қазақстан

Андатпа

Бұл мақалада аутизм спектрі бұзылысы бар балалардың даму ерекшеліктері, олардың психологиялық, әлеуметтік және танымдық қырлары, сондай-ақ олармен жұмыс жүргізудің тиімді жолдары қарастырылады. Мақалада аутизм спектрі бар балалардың әлеуетін ашу, қабілеттерін дамыту және әлеуметтік бейімдеу жолдары кеңінен сипатталады.

Кілт сөздер: аутизм спектрі бұзылысы, ерекше бала, инклюзивті білім беру, әлеуметтік бейімделу, психологиялық қолдау.

Қоғам дамуының көрсеткіші – оның ерекше білім беруді қажет ететін балаларға деген көзқарасы. Соның ішінде аутизм спектрі бұзылысы бар балалар мәселесі бүгінгі таңда аса өзекті болып отыр. Соңғы жылдары бұл диагнозбен тіркелетін балалар санының артуы қоғамнан, білім беру жүйесінен және ата-аналардан үлкен жауапкершілік талап етеді. Әр баланың тағдыры, мінезі, қабылдауы әртүрлі болғанымен, аутизм спектрі бар балалардың ішкі әлемі ерекше терең әрі нәзік екенін түсінуге болады. Аутизм спектрі бұзылысы – бұл ауру емес, ол баланың нейро-даму ерекшелігі. Яғни, баланың миы ақпаратты қабылдау мен өңдеуде басқаша жұмыс істейді. Мұндай балалардың әлеуметтік қарым-қатынас жасауында, сөйлеу тілінде, мінез-құлқында ерекшеліктер байқалады. Кейбірі көзге тік қарамайды, кейбірі өз ойын сөзбен жеткізе алмайды, енді бірі қайталанатын әрекеттерге бейім келеді. Алайда бұл ерекшеліктер олардың сезімсіз немесе түсінбейтінін білдірмейді. Керісінше, олар әлемді бізден өзгеше қабылдайды. Тәжірибелерде көрсеткендей, ерте анықтау мен ерте араласу – баланың болашағына жасалған ең үлкен инвестиция. Көп ата-ана алғашқы белгілерді байқаса да, уақыт өткізіп алады. «Өзі сөйлеп кетеді», «ер балалар кеш сөйлейді» деген сияқты түсініктер уақыт жоғалтуға әкеледі. Ал ерте басталған түзете-дамыту жұмысы баланың әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға, сөйлеуін дамытуға, мінез-құлқын реттеуге айтарлықтай әсер етеді. Әсіресе 3–5 жас аралығында басталған жүйелі жұмыс мектепке бейімделуді жеңілдетеді.

Аутизм спектрі бар баланың ішкі әлемі – тұтас бір ғалам. Олар кейде сезімін сөзбен жеткізе алмағанымен, бәрін терең сезінеді. Кей тәжірибелерде ұзақ уақыт сөйлемеген бала музыка арқылы өз эмоциясын білдірген жағдай болды. Ол әуенді дәл қайталап орындап, өзінің ішкі күйін музыкамен жеткізген. Тағы бір бала сандарға ерекше қызығушылық танытып, күрделі есептерді жылдам шығарған. Бұл мысалдар әр ерекше баланың бойында ашылмаған әлеует бар екенін дәлелдейді. Біздің міндетіміз – тек әлсіз тұстарын түзету емес, олардың күшті жақтарын анықтап, дамыту. Ерекше бала тәрбиелеп отырған ата-ана үлкен психологиялық сынақтан өтеді. Диагнозды қабылдау кезеңі оңай емес. Кейбір ата-ана өзін кінәлайды, кейбірі шындықты мойындағысы келмейді. Алайда баланы шынайы қабылдау – оның дамуының алғашқы қадамы. Ата-ана мен маман арасындағы тығыз байланыс табыстың басты кепілі болып табылады. Үй жағдайында тұрақты күн тәртібін сақтау, баламен жүйелі жұмыс істеу, кішкентай жетістіктерді бағалау – үлкен нәтижеге апаратын жол. Мен педагог ретінде мен әр баланың жеке ерекшелігін ескеруді басты қағида етемін. Бір балаға тиімді әдіс екінші балаға әсер етпеуі мүмкін. Сондықтан икемділік, шыдамдылық және үздіксіз ізденіс қажет. Құрылымды орта, көрнекілік, нақты нұсқаулар және позитивті қолдау – аутизм спектрі бар балалармен жұмыста маңызды құралдар. Кейде бір ғана дағдыны қалыптастыру үшін бірнеше ай қажет болады. Бірақ бала алғаш рет өздігінен қарым-қатынас жасағанда немесе жаңа дағдыны меңгергенде, барлық еңбек ақталғандай сезіледі.

Инклюзивті білім беру – ерекше балаларды қоғамнан оқшауламай, керісінше, қатарластарының ортасында дамытуға бағытталған жүйе. Инклюзия төзімділікті қалыптастырады, қоғамның қабылдау деңгейін арттырады және ерекше баланың әлеуметтік бейімделуіне ықпал етеді. Дегенмен инклюзия сапалы жүзеге асуы үшін мұғалімдердің арнайы даярлығы, қолдау мамандарының болуы және бейімделген оқу бағдарламасы қажет. Аутизм спектрі бар балалардың сенсорлық ерекшеліктері де ерекше назар аударуды талап етеді. Кейбірі қатты дыбыстан қорқады, кейбірі жарыққа сезімтал, ал кейбіріне киімнің тігісі жайсыздық тудырады. Бұл ерекшеліктер олардың мінез-құлқына әсер етеді. Сондықтан қауіпсіз, тыныш, болжамды орта қалыптастыру маңызды. Мінез-құлық – бұл баланың бізге беретін сигналы. Егер бала агрессия көрсетсе немесе жыласа, бұл оның бір қажеттілігі қанағаттандырылмағанын білдіруі мүмкін. Жазалау мәселені ешқашан шешпейді. Керісінше, біз себепті анықтап, түсінуіміз қажет. Кәсіби тұрғыдан қарағанда, мінез-құлықты түзету емес, оның астарындағы қажеттілікті анықтау маңызды. Қоғамдағы стигма – ерекше балалардың дамуына кедергі келтіретін факторлардың бірі. Ақпараттың жеткіліксіздігі қате түсініктерге әкеледі. Сондықтан ағарту жұмыстары, түсіндіру, дұрыс көзқарас қалыптастыру аса маңызды. Ерекше бала – тәрбиесіз емес, ол жай ғана әлемді басқаша қабылдайды.

Қорытындылай келе, ерекше бала – қоғамға ауыртпалық емес, керісінше, үлкен мүмкіндік. Олар бізге шыдамдылықты, мейірімділікті және шынайылықты үйретеді. Аутизм спектрі бар бала да толыққанды өмір сүруге, білім алуға, армандауға құқылы. Біздің міндетіміз – оларды өзгерту емес, олардың әлеуетін ашуға көмектесу. Әр ерекше баланың артында шексіз мүмкіндік бар. Сол мүмкіндікті көру – кәсіби шеберлік пен адамгершіліктің өлшемі. Инклюзивті білім беру жүйесі ерекше балалардың әлеуметтенуіне, құрдастарымен тең дәрежеде білім алуына мүмкіндік береді. Алайда бұл үдеріс тек нормативтік құжаттармен шектелмеуі тиіс. Ол үшін қоғамда түсіністік, қабылдау мәдениеті және толерантты көзқарас қалыптасуы қажет. Ерекше баланы қолдау – тек отбасының немесе маманның міндеті емес, ол – бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Ерекше бала – ерекше әлем. Оның ішкі дүниесіне үңіле білсек, біз тек бір баланың емес, тұтас адамзаттың мүмкіндігін кеңейтеміз. Әр бала сүйіспеншілікке, құрметке және сенімге лайық. Ал сенім бар жерде даму бар.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана, 2021.

2. Төлеубаева Г.К. Ерекше білім беруді қажет ететін балалар психологиясы. – Алматы, 2020.

3. Айтбаева А.Б., Жұмабекова Ф.Н. Инклюзивті білім беру негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.