ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРДЫ ҚОЛДАУДА ДЕФЕКТОЛОГТЫҢ РӨЛІ

Жамбыл облысы Тараз қаласы

“Жамбыл облыстық мүгедектігі бар

балаларға арналған оңалту орталығы”

КММ дефектолог мұғалімі

Есіркепова Гүлноза Салауатқызы

ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРДЫ ҚОЛДАУДА ДЕФЕКТОЛОГТЫҢ РӨЛІ

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі – әрбір баланың білім алуға деген құқығын қамтамасыз ету және оның жеке мүмкіндіктерін дамытуға қолайлы жағдай қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға сапалы психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету ерекше маңызға ие.

Әр баланың даму қарқыны, қабылдауы, зейіні, есте сақтауы, ойлауы, сөйлеуі және оқу әрекетін меңгеруі әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір оқушыларға оқу материалын түсіну үшін қосымша уақыт, көрнекілік, арнайы тапсырмалар немесе жеке педагогикалық қолдау қажет болады. Мұндай жағдайда дефектолог маманның кәсіби көмегі баланың білім беру үдерісіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді.

Дефектологтың негізгі мақсаты – баланың мүмкіндігін шектеу емес, керісінше оның сақталған қабілеттеріне сүйене отырып, даму әлеуетін ашу. Сондықтан арнайы педагог жұмысы баланың кемшілігіне ғана емес, оның күшті жақтарына, қызығушылығына және жеке қажеттілігіне бағытталуы тиіс.

Дефектолог жұмысының негізгі мақсаты мен міндеттері

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар баламен жұмыс жүргізу алдымен оның жеке ерекшеліктерін жан-жақты зерделеуден басталады. Дефектолог баланың оқу әрекетін, танымдық процестерін, сөйлеу ерекшеліктерін, тапсырманы орындау тәсілін және әлеуметтік ортаға бейімделу деңгейін бақылайды.

Дефектологтың негізгі міндеттеріне мыналар жатады:

* баланың даму ерекшеліктерін анықтау және педагогикалық тұрғыдан зерделеу;

* ерекше білім беру қажеттіліктерін айқындауға қатысу;

* баланың жеке мүмкіндігіне сәйкес түзете-дамыту бағдарламасын ұйымдастыру;

* танымдық процестерді дамыту;

* сөйлеу және коммуникативтік дағдыларды жетілдіруге ықпал ету;

* оқу дағдыларын қалыптастыруға қолдау көрсету;

* ұсақ және жалпы моториканы дамыту;

* баланың өзіне деген сенімділігін арттыру;

* әлеуметтік ортаға бейімделуіне жағдай жасау;

* ата-аналар мен педагогтерге әдістемелік кеңес беру;

* баланың даму динамикасын жүйелі түрде бақылау.

Дефектолог жұмысының маңызды ерекшелігі – әр балаға бірдей талап қою емес, оның жеке мүмкіндігіне сәйкес қолдау көрсету. Бір балаға көрнекілік тиімді болса, екінші балаға қимыл-қозғалыс арқылы орындалатын тапсырмалар, ал үшінші балаға қайталау мен кезең-кезеңімен түсіндіру қажет болуы мүмкін.

Түзете-дамыту жұмысындағы тиімді әдістер

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жүргізілетін сабақтар жүйелі, түсінікті және баланың жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылғаны дұрыс.

1. Ойын технологиясы

Ойын – баланың табиғи әрекеті. Сондықтан түзете-дамыту сабақтарында дидактикалық және қимылды ойындарды пайдалану баланың сабаққа қызығушылығын арттырады.

Мысалы, түстерді ажырату, заттарды топтастыру, суреттерді сәйкестендіру, артық затты табу, ретімен орналастыру сияқты ойындар арқылы баланың зейінін, есте сақтауын және логикалық ойлауын дамытуға болады.

2. Көрнекілік әдісі

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылар үшін ақпаратты көрнекі түрде ұсыну маңызды. Сурет, сызба, үлгі, карточка, пиктограмма және түрлі заттық көрнекіліктер тапсырманың мазмұнын түсінуге көмектеседі.

Көрнекілік баланың ақпаратты қабылдауын жеңілдетіп қана қоймай, оның өздігінен әрекет етуіне де мүмкіндік береді.

3. Ұсақ моториканы дамыту

Ұсақ моториканың дамуы баланың күнделікті және оқу әрекеттерін орындауына оң ықпал етеді. Осы бағытта мүсіндеу, бояу, қиып-жапсыру, моншақтарды реттеу, саусақ жаттығулары, құрастыру жұмыстары сияқты тапсырмаларды қолдануға болады.

Мұндай жұмыстар баланың қол қимылын жетілдірумен қатар, зейінін тұрақтандыруға, нұсқауды орындауға және тапсырманы соңына дейін жеткізуге ықпал етеді.

4. Қадамдық оқыту

Күрделі тапсырманы бірден ұсыну кейбір балалар үшін қиындық туғызуы мүмкін. Сондықтан дефектолог тапсырманы бірнеше шағын кезеңге бөліп түсіндіреді.

Мысалы:

тыңдау → түсіну → үлгі бойынша орындау → өздігінен орындау → нәтижені тексеру.

Бұл тәсіл баланың тапсырманы орындаудағы сенімділігін арттырып, оқу әрекетін біртіндеп қалыптастыруға мүмкіндік береді.

5. Қайталау және бекіту

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға жаңа ақпаратты бірнеше рет қайталап, әртүрлі тәсіл арқылы бекіту қажет болуы мүмкін. Бір тақырыпты ойын, сурет, ауызша сұрақ және практикалық тапсырма арқылы бекіту баланың білімді жақсы меңгеруіне жағдай жасайды.

Дефектологтың педагогтермен және ата-анамен бірлескен жұмысы

Ерекше баланы қолдау тек дефектологтың жеке жұмысы арқылы жүзеге аспайды. Бұл үдеріске сынып жетекшісі, пән мұғалімдері, психолог, әлеуметтік педагог, ата-ана және басқа да мамандардың бірлескен әрекеті қажет.

Педагогтермен бірлескен жұмыста дефектолог баланың оқу ерекшеліктері туралы әдістемелік ұсыныстар береді. Мысалы, тапсырманы қысқа әрі нақты беру, күрделі тапсырманы бірнеше бөлікке бөлу, қосымша уақыт ұсыну, көрнекілікті пайдалану және баланың жетістігін мадақтау сияқты тәсілдер оқу үдерісін жеңілдетеді.

Ата-анамен жұмыс та маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Дефектолог ата-анаға баланың даму ерекшеліктерін түсіндіреді, үй жағдайында орындауға болатын қарапайым жаттығулар мен ойындарды ұсынады.

Ата-анамен қарым-қатынаста баланың қиындықтарын ғана атап көрсету жеткіліксіз. Оның қолынан келетін әрекеттерін, жетістіктерін және оң динамикасын көрсету ата-ананың балаға деген қолдауын күшейтеді.

Баланың әлеуметтенуіндегі дефектологтың рөлі

Дефектологтың қызметі тек оқу үлгерімін жақсартумен шектелмейді. Баланың өз ойын жеткізуі, құрдастарымен қарым-қатынас жасауы, қарапайым әлеуметтік ережелерді түсінуі және өзіне қызмет ету дағдыларын қалыптастыруы да маңызды.

Сабақ барысында баланы жұптық және топтық жұмыстарға қатыстыру, кезек күту, көмек сұрау, тапсырманы бірге орындау, өз пікірін айту сияқты әрекеттерге үйрету оның әлеуметтік бейімделуіне ықпал етеді.

Баланың әрбір шағын жетістігін байқап, қолдау көрсету – оның өз күшіне деген сенімін қалыптастырудың маңызды шарты.

Дефектолог жұмысындағы заманауи тәсілдер

Қазіргі таңда арнайы педагогикалық қолдауда дәстүрлі әдістермен қатар цифрлық және интерактивті ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік бар. Интерактивті тапсырмалар, электронды көрнекіліктер, дыбыстық және бейнелік материалдар баланың сабаққа қызығушылығын арттыра алады.

Дегенмен технология баламен тікелей қарым-қатынасты алмастырмауы керек. Оның негізгі міндеті – дефектологтың жұмысын толықтыру және оқу материалын баланың қабылдауына ыңғайлы түрде ұсыну.

Сондықтан заманауи дефектологтың кәсіби құзыреттілігі арнайы педагогикалық біліммен қатар, баланың жеке қажеттілігіне сәйкес тиімді технологияны таңдай білуімен де сипатталады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды қолдауда дефектологтың орны ерекше. Дефектолог баланың даму ерекшеліктерін анықтап қана қоймай, оның жеке мүмкіндіктеріне сүйене отырып, түзете-дамыту жұмыстарын жүйелі түрде ұйымдастырады.

Тиімді ұйымдастырылған дефектологиялық қолдау баланың танымдық қабілеттерін, сөйлеу және коммуникативтік дағдыларын, оқу әрекетін және әлеуметтік бейімделуін дамытуға ықпал етеді.

Ең бастысы – әр баланың мүмкіндігіне сену және оның жеке даму қарқынын құрметтеу. Дефектологтың кәсіби шеберлігі баланың әлсіз тұстарын ғана түзетумен емес, оның күшті жақтарын анықтап, сол қабілеттерін одан әрі дамытуымен бағаланады.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаға көрсетілетін қолдау неғұрлым ерте, жүйелі және кешенді ұйымдастырылса, оның білім беру ортасына бейімделу мүмкіндігі де соғұрлым арта түседі. Осы ретте дефектолог, педагог, психолог, әлеуметтік педагог және ата-ананың өзара ынтымақтастығы – баланың толыққанды дамуына негіз болатын маңызды фактор.