ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН ДАМЫТУДА ДЕФЕКТОЛОГ МАМАННЫҢ РӨЛІ

ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН ДАМЫТУДА ДЕФЕКТОЛОГ МАМАННЫҢ РӨЛІ

Автор: Омарова Арайлым Нүрпейісқызы
Лауазымы: педагог-дефектолог
Мекеме: «Жетісу облысы білім басқармасының Талдықорған қаласы бойынша білім бөлімі» ММ №7 бөбекжай-бақшасы» МКҚК

Аңдатпа

Мақалада мектепке дейінгі жастағы ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың танымдық қабілеттерін дамытудағы педагог-дефектолог маманның рөлі қарастырылады. Балалардың зейінін, есте сақтауын, қабылдауын, ойлауын, сөйлеуін және қоршаған орта туралы түсініктерін қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдері сипатталады. Сонымен қатар түзету-дамыту жұмыстарының маңыздылығы, жеке ерекшеліктерді ескеру және ойын технологияларын қолдану жолдары ұсынылады.

Түйін сөздер: педагог-дефектолог, ерекше білім беру қажеттіліктері, танымдық қабілет, түзету-дамыту жұмыстары, мектепке дейінгі тәрбие, ойын технологиялары, инклюзивті білім беру.

Кіріспе

Қазіргі таңда мектепке дейінгі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – әр баланың жеке ерекшелігін ескере отырып, оның жан-жақты дамуына қолайлы жағдай жасау. Әрбір бала қайталанбас тұлға болғандықтан, оның қабілетін ашу, қызығушылығын арттыру және қоршаған ортаны тануына мүмкіндік беру педагогтердің басты міндеттерінің бірі болып табылады.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс жүргізуде педагог-дефектолог маманның орны ерекше. Дефектолог баланың даму ерекшеліктерін ескере отырып, оның танымдық белсенділігін арттыруға, қарапайым дағдыларын қалыптастыруға, өз бетінше әрекет етуіне және әлеуметтік ортаға бейімделуіне көмектеседі.

Танымдық даму – баланың қоршаған әлемді қабылдауы, ақпаратты түсінуі, есте сақтауы, салыстыруы, талдауы және қорытынды жасауы арқылы жүзеге асатын күрделі үдеріс. Сондықтан танымдық қабілеттерді дамыту жұмыстары жүйелі, мақсатты және баланың жеке мүмкіндіктеріне сәйкес ұйымдастырылуы қажет.

Негізгі бөлім

1. Танымдық қабілеттерді дамытудың маңызы

Танымдық қабілеттер баланың күнделікті өмірде бағдарлануына, жаңа білімді меңгеруіне және қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауына негіз болады. Мектепке дейінгі кезеңде зейін, есте сақтау, қабылдау, ойлау және сөйлеу дағдыларын дамытуға ерекше көңіл бөлінеді.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларда аталған үдерістердің қалыптасу қарқыны мен ерекшеліктері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір балалар тапсырмаға назар аударуда, заттардың белгілерін ажыратуда, нұсқауды түсінуде немесе әрекетті жоспарлауда қиындықтарға кездеседі. Мұндай жағдайда баланың мүмкіндігін ескеріп, тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай ұсыну маңызды.

Педагог-дефектологтың міндеті – баланың қиындықтарын ғана анықтау емес, оның күшті жақтарын қолдау, әлеуетін ашу және даму мүмкіндіктерін кеңейту.

2. Дефектолог маманның негізгі міндеттері

Түзету-дамыту жұмыстары бірнеше өзара байланысты бағытты қамтиды:

• баланың жеке даму ерекшеліктерін педагогикалық бақылау арқылы анықтау;

• зейіннің тұрақтылығын және шоғырлануын дамыту;

• көру, есту және сипап сезу арқылы қабылдау дағдыларын жетілдіру;

• есте сақтау көлемін және ақпаратты қайта жаңғырту қабілетін дамыту;

• логикалық ойлау, салыстыру, топтастыру және жалпылау дағдыларын қалыптастыру;

• кеңістіктік бағдарлау мен қарапайым математикалық түсініктерді дамыту;

• сөйлеуді түсінуін және қарым-қатынас жасауға қажетті дағдыларын қолдау;

• өзіне-өзі қызмет көрсету және дербес әрекет ету дағдыларын қалыптастыру;

• ата-аналармен және басқа мамандармен бірлескен жұмысты ұйымдастыру.

Бұл міндеттер баланың жасына, даму ерекшеліктеріне, жеке қажеттіліктеріне және педагогикалық бақылау нәтижелеріне сәйкес жүзеге асырылады.

3. Танымдық қабілеттерді дамыту әдіс-тәсілдері

Педагог-дефектологтың тәжірибесінде көрнекілікке, ойынға және практикалық әрекетке негізделген әдістердің маңызы зор.

Көрнекілік әдісі. Түрлі түсті суреттер, заттық бейнелер, пішіндер, көлемді ойыншықтар және табиғи материалдар баланың қабылдауын белсендіреді. Мысалы, «Түстерді ажырат», «Пішінді тап», «Артығын көрсет» тапсырмалары арқылы балалар заттардың белгілерін ажыратып үйренеді.

Дидактикалық ойындар. Ойын баланың қызығушылығын арттырып, тапсырманы еркін орындауына мүмкіндік береді. «Не өзгерді?», «Жұбын тап», «Сиқырлы қапшық», «Қайсысы артық?» ойындары зейінді, есте сақтауды және ойлауды дамытуға бағытталған.

Практикалық әрекет әдісі. Құрастыру, бөлшектерді біріктіру, заттарды көлеміне қарай орналастыру, суреттерді ретімен қою сияқты тапсырмалар баланың қол қимылын, кеңістіктік түсінігін және логикалық ойлауын жетілдіреді.

Сенсорлық дамыту әдісі. Түрлі фактурадағы заттарды сипап сезу, дыбыстарды ажырату, түстерді салыстыру және заттардың көлемін анықтау арқылы баланың сенсорлық тәжірибесі байытылады.

Қайталау және кезеңдік көмек көрсету. Кейбір балалар тапсырманы бірден меңгере алмауы мүмкін. Сондықтан нұсқауды қысқа әрі түсінікті беру, үлгі көрсету, әрекетті бірге орындау және көмекті біртіндеп азайту тиімді.

4. Түзету-дамыту сабағын ұйымдастыру ерекшеліктері

Тиімді сабақ баланың қызығушылығын оятудан басталып, негізгі тапсырмалар мен қорытындылаудан тұрады. Сабақ барысында әрекет түрлерін алмастырып, баланың шаршауын және назарын ескеру қажет.

Мысалы, «Түстер әлемі» тақырыбындағы сабақта балалар алдымен түрлі түсті заттарды бақылайды, кейін түстерді ажыратады, бірдей түстерді топтастырады және сәйкес суреттерді таңдайды. Сабақ соңында балаға орындаған тапсырмасы үшін жағымды кері байланыс беріледі.

Тапсырмалар баланың мүмкіндігіне қарай бейімделеді. Бір бала заттарды үлгі бойынша сәйкестендірсе, екінші бала олардың түсі мен пішінін атап, үшінші бала заттарды бірнеше белгісі бойынша топтастыра алады. Осылайша әр баланың жеке даму қарқыны ескеріледі.

Түзету сабағында баланы басқа балалармен салыстыруға болмайды. Негізгі көрсеткіш – баланың өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстырғандағы жетістігі.

5. Ойын арқылы танымдық белсенділікті арттыру

Ойын – мектепке дейінгі жастағы балалардың жетекші әрекеті. Ойын барысында бала қоршаған ортаны танып, жаңа ақпаратты меңгереді, тапсырманы орындауға қызығушылық танытады.

Мысалы:

• «Не жетіспейді?» ойыны – көрнекі есте сақтауды дамытуға;

• «Дыбысты таны» ойыны – есту арқылы қабылдауды жетілдіруге;

• «Заттарды топтастыр» ойыны – логикалық ойлауды қалыптастыруға;

• «Кім қайда тұрады?» ойыны – кеңістіктік түсініктерді дамытуға;

• «Суреттерді ретімен орналастыр» тапсырмасы – оқиғалардың реттілігін түсінуге және байланыстырып сөйлеуге бағытталады.

Ойындарды ұйымдастыру кезінде тапсырманың мақсаты нақты болуы керек. Қажет болған жағдайда көрнекілік, ишара, сөздік нұсқау немесе үлгі қолданылады.

6. Ата-анамен бірлескен жұмыстың маңызы

Баланың дамуында отбасының қолдауы маңызды рөл атқарады. Дефектолог ата-аналарға үй жағдайында орындауға болатын қарапайым жаттығуларды ұсынып, баланың жетістіктері мен қиындықтары туралы жүйелі түрде ақпарат беріп отыруы қажет.

Үйде заттарды түсіне қарай сұрыптау, суретті кітаптарды бірге қарау, қарапайым құрастыру ойындарын ойнау, күнделікті әрекеттерді сөзбен сипаттау сияқты жұмыстарды ұйымдастыруға болады.

Ата-аналарға баланың орнына тапсырманы орындап бермей, өздігінен әрекет етуіне мүмкіндік жасау ұсынылады. Сонымен бірге баланың кішкентай жетістіктерін байқап, оны қолдау және ынталандыру маңызды.

Дефектолог тәрбиешімен, педагог-психологпен, логопедпен және басқа да мамандармен өзара байланыста жұмыс істегенде, баланы қолдау шараларының сабақтастығы қамтамасыз етіледі.

Қорытынды

Қорытындылай келе, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың танымдық қабілеттерін дамыту – жүйелі, шыдамдылықты және кәсіби шеберлікті талап ететін маңызды педагогикалық үдеріс. Бұл жұмыста педагог-дефектолог баланың жеке ерекшеліктерін ескеріп, оның мүмкіндіктерін ашуға және жаңа дағдыларды меңгеруіне жағдай жасайды.

Танымдық қабілеттерді дамытуға бағытталған ойындар, көрнекі құралдар, практикалық тапсырмалар және жеке қолдау әдістері баланың оқу әрекетіне қызығушылығын арттыруға ықпал етеді. Ал ата-аналармен және педагогикалық ұжыммен бірлескен жұмыс түзету-дамыту жұмыстарының нәтижелілігін күшейтеді.

Әр баланың даму жолы әртүрлі. Сондықтан дефектолог маманның басты ұстанымы – баланы түсіну, оның мүмкіндігіне сену, жетістігін бағалау және алға қарай дамуына қолдау көрсету. Балаға жасалған әрбір дұрыс қадам оның болашақтағы дербестігі мен қоғамға бейімделуіне негіз болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

3. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

4. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау жөніндегі әдістемелік материалдар.

5. Мектепке дейінгі педагогика және арнайы педагогика бойынша оқу-әдістемелік әдебиеттер.