Берденқұлова Мөлдір Берекетқызы,

Алматы облысы білім басқармасының

Еңбекшіқазақ ауданы бойынша

Бөлім бөлімі мемлекеттік мекемесінің

«Қ. Сатпаев атындағы орта мектеп» КММ

Педагог-психологы

“Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға психологиялық қолдау көрсету: тиімді әдістерді ұсыну”

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар (ЕББҚ) балалардың психологиялық дамуы жалпы құрдастарына қарағанда өзіндік ерекшеліктерімен сипатталады. Бұл ерекшеліктер баланың диагнозына, оның интеллектуалдық, эмоциялық, әлеуметтік және моторлық даму деңгейіне байланысты өзгереді. Сондықтан мұндай балаларға арнайы психологиялық қолдау көрсету маңызды.

ЕББҚ балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, оларды қолдау үшін келесі әдістер қолданылады:

• Эмоциялық тұрақтылықты арттыру – қауіпсіз орта құру, баланың жетістіктерін мадақтау.

• Әлеуметтік дағдыларды дамыту – рөлдік ойындар, коммуникативтік жаттығулар өткізу.

• Қарым-қатынас құралдарын бейімдеу – ым-ишара, визуалды карталар, альтернативті коммуникация құралдарын қолдану.

• Сенсорлық реттеу әдістері – баланың сезім мүшелеріне түсетін жүктемені реттеу (жарық, дыбыс, текстуралар).

• Индивидуалды оқыту бағдарламаларын әзірлеу – әр баланың ерекшелігіне сай оқыту тәсілдерін бейімдеу.

ЕББҚ балаларға жан-жақты психологиялық қолдау көрсету олардың мектепте және күнделікті өмірде өздерін еркін сезінуіне, әлеуметтенуіне және өзін-өзі дамытуына ықпал етеді.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар (ЕББҚ) балаларды оқытуда индивидуалды әдіс-тәсілдерді қолдану өте маңызды. Әр баланың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқу процесін тиімді ұйымдастыруға болады.

1. Дифференциалды оқыту әдісі

Баланың қабілеті мен мүмкіндіктеріне қарай тапсырмаларды бейімдеу.

Мысал: Егер бала мәтінді оқуда қиындық көрсе, оған қысқа, жеңілдетілген мәтін беру немесе аудиожазба арқылы тыңдату.

2. Визуалды қолдау әдісі

Баланың түсінуін жеңілдету үшін суреттер, схемалар, пиктограммалар қолдану.

Мысал: Оқушыға күн тәртібін немесе сабақтың ретін суреттер арқылы көрсету (мысалы, алдымен оқу, содан кейін жазу, үзіліс т.б.).

3. Көпсезімділік (мультимодальды) оқыту

Оқушының түрлі сезім мүшелерін қатыстыра отырып оқыту (көру, есту, сезіну).

Мысал: Әріптерді тактильді карточкалармен үйрету (құмды қағазға жазылған әріптерді саусақпен сипау).

4. Шағын қадамдар әдісі

Оқу материалын жеңілдетіп, бөліктерге бөлу арқылы түсіндіру.

Мысал: Мәтінді түгел оқудың орнына, алдымен сөйлемдерді жеке-жеке талдау, содан кейін қысқа абзацтарды оқу.

5. Позитивті қолдау әдісі

Баланың жетістіктерін үнемі мадақтап, ынталандыру.

Мысал: “Жарайсың!”, “Керемет!” сияқты сөздермен қолдау көрсету немесе жетондар, стикерлер беру.

6. Тірек сигналдары мен құрылымдалған оқыту

Тапсырманы орындауға бағыт-бағдар беретін белгілер мен жоспарлар жасау.

Мысал: Сабақтың әр кезеңін белгілеп, балаға тізім беру (1-қадам: тапсырманы оқу, 2-қадам: қажет материалды дайындау, 3-қадам: орындау, 4-қадам: тексеру).

ЕББҚ балаларға арналған топтық жұмыс әдіс-тәсілдері

Топтық жұмыс ЕББҚ балалардың қарым-қатынас дағдыларын дамытуға, өзара қолдау көрсетуіне және әлеуметтік ортаға бейімделуіне көмектеседі. Мұнда олардың ерекшеліктерін ескеріп, әдістерді дұрыс таңдау маңызды.

1. «Жұппен жұмыс» әдісі

Балаларды қабілетіне қарай жұптастырып, тапсырманы бірге орындауға мүмкіндік беру.

Мысал:

• Бір оқушы мәтінді оқиды, екіншісі негізгі ойын айтуға көмектеседі.

• Біреуі суретті бояса, екіншісі оны сипаттап айтады.

Пайдасы: Өзін сенімді сезінбейтін бала досынан қолдау алады, әрі өзара көмек қалыптасады.

2. «Бірге ойлаймыз» әдісі

Оқушыларды шағын топтарға бөліп, әр топқа ортақ тапсырма беру.

Мысал:

• Суретке қарап, бірлесіп әңгіме құрастыру.

• Әр оқушы бір сөйлем қосып, ортақ ертегі құрастыру.

Пайдасы: Оқушылар бір-бірімен пікір алмасып, өз ойларын ортаға салады.

3. «Рөлдік ойын» әдісі

Оқушыларға белгілі бір жағдайды сахналау немесе кейіпкерлердің рөлін ойнау ұсынылады.

Мысал:

• Дүкенде сатушы мен сатып алушы рөлінде сөйлесу.

• «Дәрігер мен науқас», «Мұғалім мен оқушы» диалогтарын ойнау.

Пайдасы: Әлеуметтік дағдыларын дамытады, сөйлеу қабілетін жақсартады.

Арт-терапия әдістері

«Саусақпен сурет салу»

Мақсаты: Сенсорлық қабілеттерді дамыту, стрессті төмендету.

Қалай орындалады?

Балалар бояумен саусақтарын малып, еркін түрде сурет салады.

Пайдасы: Ерікті шығармашылықты дамытады, тактильдік сезімталдықты жақсартады.

«Құм терапиясы»

Мақсаты: Балаға релаксация жасау, тактильдік сезімталдықты арттыру.

Қалай орындалады?

Бала құмның үстінде саусақпен түрлі пішіндер салады.

Оған өз суретін сипаттау ұсынылады.

Пайдасы: Ішкі қобалжуды басады, қиялын дамытады.

«Менің көңіл-күйім» әдісі

Мақсаты: Баланың эмоциясын сурет арқылы білдіруіне көмектесу.

Қалай орындалады?

Балаларға ақ қағаз бен түрлі-түсті бояулар беріледі.

Олар өз көңіл-күйін қалаған түспен және пішінмен бейнелейді.

Пайдасы: Эмоциясын ашық көрсетуге үйретеді, күйзелісті жеңілдетеді.

«Коллаж жасау»

Мақсаты: Ұжымда жұмыс жасау дағдысын дамыту.

Қалай орындалады?

Топтық жұмыс ретінде бір тақырыпта (мысалы, «Менің арманым», «Менің отбасым») түрлі суреттер қиып, жапсырып, ортақ жұмыс жасайды.

Пайдасы: Ұжымда жұмыс істеуді үйретеді, өз ойын шығармашылық түрде білдіруге көмектеседі.Бұл әдістер баланың эмоционалдық және сенсорлық дамуын қолдайды, өз ойын білдіруге көмектеседі.

ОҚУЛЫҚТАР ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛДАР

? Жалпы білім беру және инклюзия бойынша кітаптар

1. «Инклюзивті білім беру: теория және практика» – Ә. Құралбекова

• Инклюзивті оқытудың негізгі қағидалары мен әдістері баяндалады.

2. «Инклюзивті білім берудің әдіс-тәсілдері» – А. Жұмабаева

• Мұғалімдерге арналған практикалық құрал.

3. «Ерекше қажеттіліктері бар балалармен жұмыс жасау әдістері» – Г. Жұбанова

? Психологиялық қолдау және түзету әдістері

1. «ЕББҚ балаларға психологиялық қолдау көрсету» – Т. Әбенова

2. «Түзету педагогикасы негіздері» – А. Мұхамбетова