Көпжан Айжан

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛАРДЫҢ ОТБАСЫЛЫҚ ӨМІР ТУРАЛЫ ЖЕКЕ ТҮСІНІКТЕРІНІҢ ОТБАСЫЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ.

Отбасы – қоғамның ең негізгі институты және адам тұлғасының қалыптасуында шешуші рөл атқаратын шағын әлеуметтік топ. Отбасылық қатынастардың сапасы, беріктігі мен үйлесімділігі, бірінші кезекте, ерлі-зайыптылардың отбасылық өмір, неке және отбасылық міндеттер туралы жеке түсініктерінің (субъективті тұжырымдамаларының) қаншалықты сәйкес келуіне және іске асуына тікелей байланысты. Бұл түсініктер – жеке тұлғаның бала кезден қалыптасқан, әлеуметтік орта, мәдениет, діни сенімдер және жеке тәжірибе арқылы сіңірілген отбасы моделі.

Қазіргі қоғамда отбасы институты күрделі өзгерістерді бастан кешуде. Урбанизация, әйелдердің экономикалық рөлінің өсуі, гендерлік рөлдердің бұлыңғырлануы және жеке тұлғаға бағдарланған құндылықтардың басым болуы дәстүрлі отбасылық модельдерді өзгертуде.

1. Ажырасу деңгейінің өсуі: Ресми статистика бойынша, тіркелген некелердің жартысына жуығы бұзылады. Көп жағдайда бұған ерлі-зайыптылардың міндеттерді бөлу, қаржыны басқару, бала тәрбиесі және өзара қарым-қатынас туралы күткендері мен шындыққа жанаспайтын түсініктерінің сәйкессіздігі себеп болады.[1]

2. Отбасылық міндеттердің қайта бөлінуі: Дәстүрлі патриархалдық үлгіден эгалитарлық (тең құқықты) немесе демократиялық үлгіге өту кезінде, ерлі-зайыптылардың әрқайсысының "кім не істеу керек" деген түсінігі жанжал туғызады.

3. Отбасылық мифтердің әсері: В. Сатир сияқты ғалымдар атап өткендей, "бақытты жұп ешқашан сөз таластырмайды" немесе "баланың дүниеге келуі барлық мәселені шешеді" сияқты мәдени мифтер, ерлі-зайыптылардың шындықтан алшақ түсініктерін қалыптастырып, көңіл қалуға және қатынастардың бұзылуына әкеледі.[2]

Осы тұрғыдан алғанда, отбасылық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін ерлі-зайыптылардың жеке түсініктерін зерттеу, оларды диагностикалау және үйлестіру мәселесі психологиялық-педагогикалық ғылым үшін аса өзекті.

Зерттеу Тарихы (Классикалық Кезең). Отбасы психологиясы мен социологиясы XIX-XX ғасырларда дами бастады.

1.Функционализм: А.Б. Харчев сияқты социологтар отбасыны қоғамның маңызды буыны ретінде қарастырып, оның функцияларына (репродуктивті, тәрбиелік, шаруашылық) баса назар аударды.

2. Психоанализ: З. Фрейд және оның ізбасарлары отбасылық қатынастарды тұлғаның балалық шақтағы тәжірибесімен (ата-анамен қарым-қатынас үлгісімен) байланыстырды, яғни жеке түсініктердің негізі осы жерден қаланатынын көрсетті.

3. Рөлдер теориясы: Т. Парсонс және оның мектебі отбасы мүшелерінің әлеуметтік рөлдеріне (мысалы, әке – табыс табушы, ана – ошақ сақтаушы) және осы рөлдер туралы күтулерге назар аударды.

Қазіргі зерттеулер ерлі-зайыптылардың жеке түсініктері мен күтулерінің сәйкестігіне (консенсус) және балансына (тепе-теңдік) бағытталған.

-В. Сатир (V. Satir): Отбасылық терапияның негізін қалаушы. Ол отбасылық қатынастардағы коммуникация (қарым-қатынас) мәселелерін және әр мүшенің өзіндік "отбасылық ережелері" мен "мифтерін" зерттеді. Оның пікірінше, жеке түсініктердегі айырмашылықтар ашық қарым-қатынас арқылы шешілуі керек.

-Д. Боуэн (M. Bowen): Жүйелік отбасылық терапияның өкілі. Ол жеке тұлғаның "дифференциация" (жекелену) деңгейі мен отбасылық өмір туралы түсінігінің қалыптасуы арасындағы байланысты зерттеді. Түсініктердің жеткіліксіз дифференциациялануы қақтығыстарға әкеледі.

-Р. Адамек (R. Adamek): Гендерлік рөлдер мен отбасылық күтулерді зерттей отырып, жұбайлардың жеке құндылықтары мен мінез-құлық үлгілерінің әртүрлілігін көрсетеді.[3]

-А.Я. Варга, Э.Г. Эйдемиллер: Олар отбасылық жүйедегі психологиялық мәселелерді зерттеп, ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген күтулерінің сәйкессіздігі некелік дисфункцияның негізгі себебі екенін дәлелдеді. Олар "отбасылық рөлдік күтулердің сәйкессіздігі" ұғымын енгізді.

-Т.В. Андреева, М.Ю. Арутюнян: Отбасылық құндылықтар, міндеттер мен рөлдер туралы жеке түсініктердің отбасының өмірлік цикліне (жас отбасы, балалы отбасы, орта жастағы отбасы) байланысты өзгеруін қарастырды.

Қазақстандық ғалымдардың зерттеулерінде, әсіресе, ұлттық құндылықтар мен дәстүрлердің отбасылық түсініктерге әсеріне баса назар аударылады.

Психология және әлеуметтану саласында: Ж.Ж. Намазбаева, Қ.Б. Жақыпов, М.М. Мұқанов сынды ғалымдардың еңбектерінде қазақстандық отбасылардың дәстүрлі (патриархалдық) және қазіргі (эгалитарлық) құндылықтар арасындағы тепе-теңдік мәселесі қарастырылады.

Қазіргі зерттеулер (ҚҚДИ): Қазақстандық Қоғамдық Даму Институтының 2024 жылғы зерттеулері көрсеткендей, қазақстандықтардың басым көпшілігі отбасы әл-ауқатын өзара сүйіспеншілік пен құрметпен (88%), өзара түсіністікпен (86%) өлшейді. Алайда, іс жүзінде бала тәрбиесі (31,2%), үй шаруасы (75% астам) әлі де аналарға жүктеледі. Бұл деректер ерлі-зайыптылардың декларативті (айтылатын) және іс жүзіндегі түсініктері арасындағы алшақтықты айқын көрсетеді. [4]

Ерлі-зайыптылардың отбасылық өмір туралы жеке түсініктері отбасылық қатынастардың қалыптасуындағы шешуші ішкі фактор болып табылады. Зерттеулер осы түсініктердің сәйкессіздігі мен шындыққа жанаспайтын күтулердің жанжалдар мен ажырасуға әкелетінін дәлелдейді. Болашақ зерттеулер қазақстандық қоғамдағы дәстүрлі түсініктер (қызметтерді бөлудегі гендерлік теңсіздік) мен заманауи құндылықтар (өзара түсіністік пен құрмет) арасындағы үйлесімділікті іздеуге және жастарды некеге және отбасылық өмірге дайындау бағдарламаларын әзірлеуге бағытталуы тиіс. Бұл ерлі-зайыптылардың өз түсініктерін саналы түрде талдауына және оларды серіктесінің түсінігімен үйлестіруге үйретуге мүмкіндік береді.

Қолданылған әдебиеттер:

1. Клиникалық Психология (Э.Г. Эйдемиллер, А.Я. Варга – "рөлдік күтулердің сәйкессіздігі")

2. Отбасылық Терапия (В. Сатир – Peoplemaking еңбегі)

3. Отбасылық Зерттеулер (Р. Адамек немесе осы бағыттағы басқа ғалымдар)

4. ҚР Қоғамдық Даму Институтының Ресми Есебі (2024 ж.)

5. Эйдемиллер Э. Г., Юстицкис В. Отбасы психологиясы және психотерапиясы. – Санкт-Петербург: Питер, 2008. (Отбасылық жүйедегі рөлдер мен күтулер сәйкессіздігі туралы).

6. Варга А. Я. Системная семейная психотерапия: Краткий лекционный курс. – Санкт-Петербург: Речь, 2001. (Жұбайлардың күтулері мен мәселелері туралы жүйелік көзқарас).