Ертегі – фольклордың негізгі жанрларының бірі. Ертегі жанры – халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни фольклорлық көркем проза.

'

[өңдеу] Мақсаты

Оның мақсаты – тыңдаушыға ғибрат ұсынумен бірге эстетикалық ләззат беру. Ертегінің атқаратын қызметі кең: ол әрі тәрбиелік, әрі көркем-эстетик. әдеби қазына. ертегінің бүкіл жанрлық ерекшелігі осы екі сипатынан көрінеді. Сондықтан ертегілік прозаның басты міндеті – сюжетті барынша тартымды етіп, көркемдеп, әрлеп баяндау. Демек ертегі шындыққа бағытталмайды, ал ертекші әңгімесін өмірде болған деп дәлелдеуге тырыспайды.Ертегінің композициясы бас қаhарманды дәріптеуге бағындырылады, сөйтіп, ол белгілі бір сұлба бойынша құрылады. Мұның бәрі ертегіге идеялық, мазмұндық және көркемдік тұтастық береді. Осы тұтастық бұл жанрға басқа да қасиеттер дарытады: композиция мен эстетикалық мұраттың бірлігі әрі тұрақтылығы, көркем шарттылықтың міндеттілігі, ауызекі сөйлеу тіліне сәйкестігі, тұрақты тіркестердің қолданылуы, т.т.

Ертегіде қиял мақсатты түрде пайдаланылады, сондықтан ол әсіреленіп, ғажайыпқа айналады және біршама өзінше дамып отырады. ертегідегі ғажайып қиял адамның күнделікті көріп жүрген заттары мен құбылыстарын саналы түрде басқаша етіп көрсетеді, өйткені бұл жанрда ғажайыптың көркем бейнелеуіш құрал ретінде қолданылады. Өмірдегі шынайы нәрсенің өзін әдейі өзгертіп көрсету – ертегінің өзіндік қасиеті болғандықтан, ертекші де оның мазмұнын барынша әсірелеуге, ғажайыпты етуге күш салады. Сонымен бірге ертегідегі оқиғалар мен іс-әрекеттердің қаншалықты әсерлі болуы ертекшіге ғана емес, сондай-ақ тыңдаушыға да, ертегінің айтылу жағдайына да байланысты. ертегіде қиял мен ғажайып әрі идеялық та мақсатта қолданылады, себебі классик. Ертегі адамның рухани азығы болуымен қатар идеол. та қызмет атқарған. ертегінің көркем баяндалуында сюжеттен де гөрі композицияның рөлі артығырақ.^[1]

[өңдеу] Құрылымы

Ертегінің поэтикасы мен композициясы көркем әрі жүйелі. Композициясы бірнеше бөлшектен тұрады: бастама – эпикалық баяндау – аяқтау. Бастама, әдетте, өлең немесе ұйқасқан проза түрінде бас кейіпкердің ата-анасы, оның дүниеге келуі туралы айтып, тыңдаушыларды бас кейіпкермен таныстырады. Эпикалық баяндау қаhарманның өсуін, үйлену тарихын, оның бастан кешкендерін әңгімелейді. Аяқтауда кейіпкердің сүйгенін алып немесе ойлағанын іске асырып, мұратына жеткені хабарланады. Бастама мен аяқтау, көбінесе тұрақты тіркес болып келеді. Өзінің ұзақ тарихында ертегі жанры әр дәуірдің, әр қоғамның болмысы мен түсініктерінің, нанымдарының әр түрлі іздерін сақтап қалып, біздің заманымызға жеткізген. Қазақ ертегілерінде хандық заманның шындығы, сол шақтағы әдеттер мен нанымдар, салт-дәстүрлер, тұрмыс кейпі көбірек көрініс тапқан.

[өңдеу] Түрлері

Ертегілері жанрлық әрі сюжеттік құрамы жағынан әр алуан. Ол іштей бірнеше жанрға бөлінеді:

1) жануарлар туралы ертегілер;
2) қиял-ғажайып ертегілер, батырлық ертегілер;
3) хикаялық ертегілер, сатиралық ертегілер;
Сюжеттері тек қазақтың өзіне тән ертегілермен қатар, басқа елдермен ортақ сюжетке құрылған ертегілер де бар. Олардың көбі тарихи-типологиялық жағдайда пайда болған, біразы тарихи-генетик., яғни туыс халықтарға ортақ болып табылады, кейбірі тарихи-мәдени байланыс нәтижесінде қазақ жұртына тараған. Сол себепті қазақ ертегілерінде таза ұлттық та, халықар. та, көшпелі сюжеттер де қатар өмір сүрген.
Негізгі кейіпкер мен мазмұны және қияли әдістердің қаншалықты пайдаланылуына қарай бұл салалардың әр қайсысы тағы бірнеше топқа бөлінеді. Бұлардың ішінде: хикая, өсиет, мысқыл, батырлық туралы ертегілер болады.

[өңдеу] Қалыптасу тарихы

Ертегі жанрының пайда болып, қалыптасу тарихы өте ұзақ. Оның түп-төркіні – алғашқы қауымда туған көне мифтер, аңшылық әңгімелер, хикаялар, әр түрлі ырымдар мен аңыздар. Өзінің қалыптасу барысында ертегі осы жанрлардың көптеген белгілерін бойына сіңірген. Бұл жанрлардың кейбірі өз бітімін мүлде жоғалтып, толық ертегіге айналған. Солардың бірі – миф жанры. Мифтің ертегіге айналу процесі бірнеше кезеңнен өткен.
Миф – алғашқы рулық қауымның қасиетті деп саналған құпия әңгімесі мен шежіресі. Оны ол кезде әркімге және әр жерде айта бермеген. Мифте қоршаған ортаның, дүниенің жаратылуы мен аспан әлемі жайында, рудың тотемдік бабасы, ілкі атасы мен жасампаз қаhармандар туралы, олардың іс-әрекеттері жөнінде фантастикалық түрде баяндалған. Алайда ол заманда осының бәрі ақиқат деп қабылданған, мифке жұрт кәміл сенген. Бірақ уақыт өтіп, адам санасы мен мүмкіндігі жетілген сайын миф өзгеріске ұшырап, бірте-бірте «қасиетті» сипатынан айрылған, құпия болудан қалған. Осының нәтижесінде мифке сенушілік те әлсіреген, ондағы оқиғалар мен кейіпкерлер басқа сипат қабылдаған, тіпті мифті айтушы бара-бара өз жанынан да қосатын болған. Соның салдарынан іс-әрекеттердің де нәтижесі баяғы мифтік сипаттан айырылған. Мифтің себеп-салдарлық белгісі жоғалған. Бірте-бірте мифтің бұрынғы масштабы тарылып, әңгіме жеке бір адамның тағдырын баяндайтын жағдайға келеді. Сөйтіп, миф хикаяға, содан соң ертегіге айналады. Ертегінің тағы бір тамыры – алғашқы рулық қауым адамдарының аңшылық әңгімелері мен хикаялары. Алғашында шын болған оқиғалар негізінде айтылған әңгімелер бірте-бірте ел арасына тараған сайын қоспалармен толықтырылып, хикаяға, одан ертегіге айналып кеткен. Осындай аңшы мергендер жайындағы әңгімелер қазақ ертегілерінің құрамында аз емес. Әрине, олар біздің ертегіде сол ежелгі замандағы күйінде емес, көркем фольклорға айналған формада көрінеді. Алғашқы қауымдағы мифтік ұғымдар туғызған небір ғаламат мақұлықтар (жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, албасты, жалмауыз кемпір, т.б.) бұрынғы аңшылар әңгімесіне кірігіп, хикая туғызады. Хикая жанры мифтің өзімен бірге ертегіге де айналады. Оның ертегі құрамында жүретіні де сондықтан. Бірақ мифтің ертегіге айналу жолында хикая мен ертегі қатар өмір сүреді, сол себепті миф, әсіресе, хикая өзінше жеке айтылып, елге жайылады.

[өңдеу] Қазақ ертегілерінің қалыптасуы

Қазақ халқы прозасында осы процесс түгел дерлік із қалдырған. Жалпы ертегілердің пайда болып, қалыптасуының алғашқы кездерінде ел оны қиял деп ойламаған, онда баяндалатын оқиғаға сенген, себебі ол шақта ертегі өз төркінінен алшақ кете қоймаған, сондықтан көркемдік қызмет те атқармаған. Ал көркем фольклорлық жанр болып қалыптасқан классик. Қазақ ертегілерінің жиналуы мен жарияланып, зерттелуі 18 ғ-дың 2-жартысында басталды. Алғашқы жүз жылда, негізінен, Қазақстанға Ресейден келген адамдардың кейбірі қазақ жұртының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы туралы деректер жинап, солардың қатарында фольклор жайында жалпылама мәліметтер жариялап жүрді. Ертегілердің көбірек жиналып, жарық көрген тұсы – 19 ғ-дың 2-жартысы. Бұл кезеңде қазақ ертегілерін ғыл. мақсатта жариялаған жинақтар да болды. Әсіресе, В.В. Радлов, И.Н.Березин, Ы.Алтынсарин, Г.Н.Потанин, А.В.Васильев, А.Е.Алекторов, Ә.Диваев жинақтарында ертегілердің көптеген мәтіндері жарық көріп, олар туралы азды-көпті ғыл. пікір айтылды. Аталған жинаушы-жариялаушылардың ғалымдық деңгейі, ғыл. түсінігі әр түрлі болғандықтан ертегі мәтіндері әр түрлі көзқарас тұрғысынан бағаланды. Соған қарамастан біраз ертегі жарық көрді, ғыл. айналымға енді. Соның арқасында қазақ ертегілері Потаниннің, Радловтың, А.Н.Веселовскийлердің кең масштабты ғыл.- зерттеулеріне ілікті. Бұл шақта ертегілерді қазақ оқығандары да, ақындары да жинастырып, «[[Дала уәлаятының

газеті]]нде» жекелеген мәтіндерді жарыққа шығарды. Әсіресе, Мәшhүр Жүсіп Көпейұлы ертегілерді арнайы түрде жариялап отырды. Ш.Ш.Уәлиханов бастаған зерттеу ісін Алтынсарин, Абай Құнанбаев,Ә.Бөкейхановтар жалғастырды. Ертегілерді ғылыми әрі ағартушылық мақсатта жинап, жария ету, зерттеу жұмысы 20 ғ-да кең жолға қойылды. Бұл ғасырдың 40–50-жылдарына дейін ертегілер, көбінесе оқу-ағарату мәселесі тұрғысынан жарияланып, оқулықтарда, жекелеген мақала мен кітаптарда арнайы қарастырылды. Осы тұста А.Байтұрсыновтың, Х.Досмұхамедовтің, М.О.Әуезовтің, С.Сейфуллиннің оқулық іспетті жарық көрген кітаптары, С.Мұқановтың, Б.Кенжебаевтың, Е.С.Ысмайыловтардың мақалалары қазақ фольклортануы ертегі жанрына да арнайы көңіл бөлгенін айғақтады. Бірақ аталған авторлар ертегіні түсінуде, талдауда әркелкі түсінік көрсетті. Әсіресе, ертегіні таза таптық тұрғыдан бағалау етек алып, оның көптеген нұсқалары талдаудан тыс қалды, тіпті мәтіндерге редакциялық түзетулер де енгізілді. Осы үрдіс 20 ғ-дың 60-жылдарына дейін жалғасып, жарық көрген мәтіндерге таптық сипат берілді, ал зерттеу еңбектер тұрпайы социологиялық бағытта болды. 1960 жылдан бастап ертегі жанрын зерттеу ғыл. негізге түсті. Бұл салада Әуезов пен Ысмайыловтың, В.Сидельниковтың, М.Ғабдуллиннің еңбектері айрықша болды. Олар ертегілердің қазақша үш, орысша үш томын жариялап, бұл жанр туралы жаңаша ой толғап, көлемді мақалалар жазды және мәтіндерге түсініктер берді. Ертегілер 1960 ж. басылып шыққан «Қазақ әдебиетінің тарихына» жеке бөлім болып енді (авторы – Әуезов). Ертегі жанрына Ғабдуллиннің жоғары оқу орнына арналған оқулығында, Н.С.Смирнованың кітабында, орыс тілінде жарық көрген «История казахской литературы» атты 3 томдық еңбектің бірінші томында арнайы тараулар берілді (авторы – Е.Костюхин). ертегіні сала-салаға бөліп, тереңдете, типологиялық тұрғыдан зерттеу ісі 1970 жылдан қолға алынды. С.А.Қасқабасовтың қиял-ғажайып ертегілерге, Е.Д.Тұрсыновтың тұрмыс-салт ертегілерінің шығу тегіне арналған монографиялары 1972–1973 ж. баспадан шықты. 1979 ж. хайуанаттар туралы ертегілердің тұңғыш академиялық басылымы жарық көрді. Ертегі жанры бүкіл халық прозасы жүйесінде «Қазақтың халық прозасы» атты еңбекте зерттеліп, оған 1986 ж. Қазақстан ҒА-ның Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық берілді (авторы – Қасқабасов). Қазақ ертегітануы ұлттық фольклор туралы ғылымының үлкен де маңызды бір саласына айналды.^[2]

тарау. Қазақ халқының ауыз әдебиеті туралы
1.1 Ертегілер туралы жалпы түсінік
Адамзат баласы табиғаттың сыр-сипатын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі болмыстың
Әр елдің, әрбір халықтың өзіне ғана тән фольклоры болады
Образдан ойлау адам санасының өзгеше бір формасы. Ол қоғам
Фольклор туындыларының өзіндік ерекшеліктері болады. Ең алдымен, фольклор -
Өмір тәжірибесімен бірге ой, оның материалдық қабығы - тіл
Қоғам дамуының сәби кезеңдерінде фольклор шығармаларын орындаушылар отбасы, ошақ
Ғылымда халық поәзиясын «фольклор», ал оны зерттейтін ғылым саласын
Халық поәзиясы төңірегінде айтылған Н.Г. Чернышевский, В. Г.Белинский, Н.А.Добролюбов
Фольклор оның мәні туралы Н.П. Андреев, Е. В. Аничков,
Осы сияқты көптеген пікірлерді ескере келгенде, фольклор шығармаларына бір
Фольклор шығармаларының табиғаты туралы М.К. Азадовский, Ю.М. Соколов сияқты
Орыс, совет фольклористикасында туған түрлі ғылыми пікірлерді бұлайша топтастырудың
Фольклор жанрлары туралы В.Я. Пропптың пікірлері де жанды. Ол
Осы айтылғандарға фольклор шығармаларының тағы да бірнеше сипатын қосуға
Халық поәзиясын көпшіліктің өзі тудырғандықтан. Ол елдің тұрмыс-тіршілігімен тығыз
Фольклор шығармаларының айрықша әсерлі болатын себебі - оның образдары
Фольклор шығармаларынан халық тағдыры, оның өмірден көрген қайғы-қасіреттері мен
Қазақ фольклорының ұнамды образдары үнемі халық ортасында, коллективтік рухта
Қазақ фольклорының образдары жанды әрі шынайы болып келеді. Олар
Фольклор шығармалары қоғам дамуының әр түрлі сатысында, негізінен еңбек
Қазақ әпосының қүндылығы мен халықтығының бір белгісі - оның
Ғасырлар бойы түрлі жырау, жыршы, ақын, көркем сөз зергерлерінің
Қазақ фольклорының алғашқы үлгілері сонау бақташылық, бәлки одан да
Көптеген Түркі тілдес халықтар сияқты ертеде қазақ халқының да
Ерте кезеңдерде Орта Азия, Алтай және Қазақстан жерін мекендеген
Қазақ аңыздарында құт басы — еңбек. Осы ретпен ертеде
Академик Ә. Марғүлан өзінің «Халық жырларын туғызудағы мотивтер» деген
Ислам әсері қазақ әпосынан соншалық үлкен орын алмаған. Ол
Кейінгі замандарда туған ертегі,
Грек әпосына қатысты бір сөзінде Карл Маркс «Илиада», «Одиссея»
Совет фольклоры Орта Азияны мекендеген көшпелі халықтарда ғана емес,
Фольклор шығармалары ауыз әдебиетімен сабақтасып, жазба әдебиетке жол салған.
сюжеті мен образдары фольклордан алынған. Мұны фольклор
мен әдебиет арасындағы табиғи-органикалық байланыс дейміз.
Жазба әдебиет сияқты ауыз әдебиетінде де өмір шындығының
сәулесі бар. Фольклор — тарихи оқиғалар ізімен қиялдау, образдау
тәсілі арқылы жасалған көркем сөз байлығының басты бір саласы,
танымдық, тәрбиелік мәні зор мәдени мүра.
Фольклористика тарихы туралы. Фольклор — халық даналығы тудырған сөз
Қазақтың көшпелі өмірден туған мифтік образдары сол елдің өз
Соның бәрі халықтың қиялдау қуатынан туған. Алайда фольклорды
ғылыми тұрғыдан зерттеу дегеніміз күні өтіп

II тарау. Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала
2.1 Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің тәрбиелік мәні
Қазақ халқының патриоттық тәрбие берудегі тиімді құралдарының бірі -
Ерлік тәрбиені қалыптастырудағы өзіндік шыншылдығы мен әлеуметтік мәні жағынан
Негізінен ертегілер оқушылардың ой-өрісін жетілдіріп, Отанын сүюге, халқын қорғауға
Ертегілерде батырлардың түр-тұлғасын "жауырыны қақпақтай, бұлшық еті бұлкілдеп, алысқанды
Ал классикалық батырлар ертегісінде батыр тылсым күштермен емес, елді,
негізгі құрылымдарында туған-туысқанға көмек беру, шынайы ғашықтық, батырдың айнымас
Ал "Керқүла атты Кендебай" ертегісінде Кендебайдың сипаты мен ерлігі
Бұл жерде Қазанбай батырдың айла-тәсілдерінен мағлұмат бере отырып, оның
Орыс педагогі А.В.Сухомлинский: "Ертегі - халық мәдениетінің рухани байлығы,
Халық өзінің ертегілерінде қиял түрінде болса да, қоғам өмірінің
Сондай-ақ бір топ ертегі, аңыздарда жауыздық пен ізгілікті, жалқаулық
2.2 Бала тілін дамытудағы ертегілердің атқаратын ролі
Ертегі - ауыз әдебиетінің ықылым заманынан келе жатқан көне
Ертегілерде халық басынан кешкен, ғасырлар ізі жатыр. Оларда еңбекші
Барлық елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және халықтың
Ертегілер көбінесе, қара сөз ретінде айтылатындықтан, оны халықтың ерте
Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілер де адам баласының
Бертін келе, әкономиканың ілгері дамуы, қоғамдық карым-қатынастардың алға басуы,
Бұл секілді жағдайларды қазақ ертегілері де басынан кешірген деуге
Осыған байланысты тағы бір жайды ескерте кетелік. Қазақ тілінде
Ертегіге бай елдердің бірі - қазақ халқы. Қазақ фольклорындағы
Осы аталған адамдар сол кезде Орынборда, Омбыда, Казаньда, Астрахань
Жоғарыда аталған адамдардың ішінен қазақ ертегілерін жинап бастыруда айтарлықтай
Қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін ел арасынан жинау ісіне белсене
Қазақ ауылдарын көп аралаған, ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, баспа
Октябрь революқнясына дейін қазақ ертегілерін ел арасынан жинап алушылар
Қазақ фольклоры Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, А. БайТұрсынан, сондай-ақ М.Әуезов, С.
Алпысыншы жылдары Қазақ ССР Ғылым
Кейінгі кезеңде қазақ ертегілерін зерттеуге М. Әуезов, Қ. Жұмалиев,
Қазақ ертегілерінің қай түрі болса да замана елегінен өтіп,
Қазақ ертегілерін тақырыбына қарай бірнеше топқа бөлуге болады. Олар:
Қиял - ғажайып ертегілер. Бұл ертегілер тым ерте замандарда,
Патриархат дәуірінде адамды ең басты киелі күш деп ұғыну
Кейбір ертегілерде де ат иемдену, мал асыраудың іздері де
Қазақтың қиял- ғажайып ертегілерінде адамға жамандық ойлап жүретін мифтік
Кенже туған әпостық жырлар мен қазақ ертегілерінде олар жалмауыз
Ер Төстік, Кендебай, Аламан, Желім батырдың өзі ең алдымен
Адам әрекеті күшейген сайын оның достары қүс (самұрық), қүмырсқадан
Өмір ілгері басқан сайын, ит, түлкінің де қызметі жіктеле
Сонымен, мифтік образдар табиғатында адам ойының сәби, жетілмеген кезіндегі
Матриархат пен патриархат арасындағы қайшылықты білдіретін қазақтың мифтік (қиял-ғажайып)
«Алтын сақа» ертегісінен бақташылық өмір суреті көрініс тапқан. Ішінде
Осы сарын «Сырттандар» ертегісінде тіпті айқын. Асылы бұл ертегі
«Желім батыр», «Күн астындағы Күнікей қыз» ертегілерінде тартыс жұбайлы
Жерден шығу ертедегі Тесік тау (Отүкен) аңызын мегзейді. Түрік
Аламан мен Жоламан, Құламергендер ылғи дәу, мыстандармен күреседі. Осы
«¥шар ханның үш баласы» ертегісінде айдаһар тотемінің ізі бар.
Мифологиялық ертегілердің бір жағында жалмауыз кемпірлер, дәулер, түрліше тотемдер,
Мифологиялық ертегілердің бас қаһарманы - мерген балалар. Олар бірде
Осы мазмұндас ертегілерде хандар бейнесі де бар. Олардың өздері
Мифологиялық ертегілердегі жамандық пен жақсылық көбіне табиғат пен адам
Ертегі сюжеттерінің локалдық шеңберде көрінуі арыда емес, қоғам бақташылық
Тылсымдау, сиқырлау, жәділеу, самұрықпен ұшу, теңіз кешу, айдаһармен алысу,
Жан-жануарлар туралы ертегілер. Мифологиялық ертегілерден кенже туған, тақырыбы жан-жануарлар
Қазақтың бақташылық өмірінен туған ғажап ертегілердің бірі -«Бозінген» сюжеті.
Бозінгеннің зары - монолог түрінде берілген. Онысы - жоқтау:
Жаралғанннан жасымнан,
Үстіме кілем жамылдым.
Күйіп, жанып сабылдым.
Көрер күнім бар ма екен.
Тартып беру бала үшін,
Мен ботамды сағындым.
Бұдан әрі өзі жат қолына түскен Бозінген ұшқан құстардан,
Мал күту мен еңбек мәнін биік бағалайтын «Қотыр торғай»,
Ауырып жатқан кемпір-шалға дәрі шөп іздеп шығатын қошқар мен
Қазақ фольклорында жабайы аңдар жөнінде айтылатын ертегілер де көп.
Мал күту мен еңбек мәнін биік бағалайтын «Қотыр торғай»,
Ауырып жатқан кемпір-шалға дәрі шөп іздеп шығатын қошқар мен
Қазақ фольклорында жабайы аңдар жөнінде айтылатын ертегілер де көп.
Хайуанаттар туралы кейбір ертегілерге адам образы қосыла бастайды. «Мақта
Хайуанаттар ертегілерінде сатира сарыны да бар. Мысалы, «Түлкі мен
Арыстан образында хан, патшаларының да сыны бар. Осы ретпен
Халықтың мегзеп отырғаны бір ғана аңдар арасында жайлар емес,
Шыншыл ертегілер. Бұл ертегілер өмір шындығына жақын, ішінде реалдық
Бізге шыншыл-реалистік ертегілердің қазақ өмірінен алынған нүсқалары мәндірек. Мұндай
Қазақтың реалистік ертегілерінің ең марқаларының бірі -«Алпысқа келгеннен ақыл
«Жақсылық пен жамандық», «Үш ауыз сөз» ертегілері мінез, мораль
«Үш ауыз сөз» ертегісінде жас жігіт ақылды қарияға бір
Таңертең қабын арқалап бара жатқан балаға бір кемпір жолығып,
«Екі жетім» ертегісінде өгей шешенің қиянаты, «¥р тоқпақ» ертегісінде
Шыншыл-реалистік ертегілерде ең әділ, ең ақылды адам халық ортасынан<