Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі мақсаты -әлемнің жылдам өзгеріп жатқан жағдайында өмір сүруге қабілетті, сын тұрғысынан ойлайтын, өз бетімен шешім қабылдай алатын, жаңа білімді өздігінен меңгеретін тұлғаны тәрбиелеу. Бұл міндеттерді жүзеге асыруда функционалдық сауаттылық ерекше маңызға ие. Әсіресе бастауыш сынып кезеңі -бұл дағдылардың қалыптасуы мен дамуының негізгі сатысы болып табылады. Осы кезеңде алынған білім мен дағдылар баланың бүкіл өміріне әсер ететін іргетас ретінде қарастырылады. Функционалдық сауаттылық -бұл тек оқу, жазу, санау емес, бұл алған білімді өмірлік жағдаяттарда тиімді пайдалана білу. Яғни, оқушы өзінің білімі мен дағдыларын қолдана отырып, күнделікті өмірде кездесетін түрлі мәселелерді шеше алуы тиіс. Осы мақалада бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың жолдары, әдіс-тәсілдері және оның маңызы туралы жан-жақты баяндалады.

Функционалдық сауаттылық -бұл тұлғаның әлеуметтік, мәдени, кәсіби және саяси өмірге белсенді араласуына мүмкіндік беретін білімді, білікті, дағдыларды өмірлік жағдаятта қолдана алу қабілеті. ЮНЕСКО анықтамасы бойынша, функционалдық сауатты адам -бұл алған білімін күнделікті өмірінде қолдана алатын, мәселелерді шеше білетін, жауапкершілікпен әрекет ететін тұлға. Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде де функционалдық сауаттылықты дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. 2012 жылы қабылданған «Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспары» осы бағыттағы жұмыстардың бастамасы болды. Бұл құжатта бастауыш сыныптан бастап функционалдық сауаттылықты дамыту қажеттілігі атап көрсетілген.

Бастауыш сынып оқушысының танымдық қабілеті мен тұлғалық қасиеттері қарқынды дамиды. Бұл кезеңде баланың ойлауы нақты-бейнелі сипатта болады, сондықтан оқу үдерісін өмірлік жағдаяттармен байланыстыра отырып ұйымдастыру -аса маңызды.

Бастауыш сыныптағы функционалдық сауаттылықтың маңызы:

Өмірлік дағдыларды қалыптастыру;

Шығармашылық ойлауды дамыту;

Тілдік қарым-қатынас мәдениетін жетілдіру;

Әлеуметтік бейімделуге ықпал ету;

Тәуелсіз және жауапты шешім қабылдау қабілетін дамыту.

Бастауыш сыныптарда функционалдық сауаттылықты бірнеше бағытта дамытуға болады:

Оқу сауаттылығы -мәтінді түсіну, талдау, өз ойымен байланыстыра алу қабілеті. Бұл бағытты дамыту үшін:

әртүрлі жанрдағы мәтіндермен жұмыс жасау;

мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру;

негізгі ойды анықтау;

өз ойын жазбаша немесе ауызша жеткізу;

ақпаратты салыстыру, қорытынды жасау жұмыстарын жүргізу қажет.

3.2 Жазу сауаттылығы

Жазу сауаттылығы -ойды жүйелі, түсінікті және нақты жеткізе білу. Оқушыларды әртүрлі мәтін түрлерін (әңгіме, өтініш, күнделік, хабарландыру) жазуға үйрету арқылы олардың тілдік және логикалық қабілеттерін дамытуға болады.

3.3 Математикалық сауаттылық

Математикалық сауаттылық -математикалық білімді күнделікті өмірде қолдана білу. Оқушы есептерді шығарып қана қоймай, олардың шешімін өмірлік жағдаяттармен байланыстыра білуі тиіс. Мысалы, дүкендегі сатып алу, уақытты есептеу, өлшем бірліктерін қолдану, т.б.

3.4 Ақпараттық сауаттылық

Бұл -ақпаратты табу, іріктеу, талдау және қолдану қабілеті. Заманауи цифрлық технологиялармен жұмыс істеу, ақпарат көздерін дұрыс пайдалану, жалған ақпаратты ажырату -бастауыш сыныпта қалыптасуы тиіс дағдылардың бірі.

3.5 Коммуникативтік дағдылар

Оқушы топта жұмыс істеуді, пікір алмасуды, өз ойын еркін білдіруді үйренуі керек. Бұл дағды -функционалдық сауаттылықтың негізгі компоненттерінің бірі.

Мұғалім -функционалдық сауаттылықты дамытудың негізгі ұйымдастырушысы. Оның міндеттері:

әр оқушының ерекшелігін ескере отырып, жекелеген әдіс қолдану;

ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру;

оқушыны тек біліммен емес, өмірлік дағдылармен қаруландыру;

шығармашылық, зерттеушілік тапсырмалар беру;

оқушының ойлау, сұрақ қою, жауап беру дағдыларын дамыту.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда ата-ананың да белсенділігі қажет. Үйде баламен сөйлесу, бірге кітап оқу, өмірлік мәселелерді бірге шешу -осының бәрі оқушыны жан-жақты дамытады. Ата-ана мен мектеп арасындағы тығыз байланыс -баланың дамуына оң әсер етеді. Функционалдық сауаттылық -заман талабы. Әлемнің дамуына ілесе алатын, өз ойын еркін білдіретін, өмірлік мәселелерді шешуге қабілетті тұлғаны қалыптастыру -бүгінгі бастауыш мектептің басты міндеті. Бұл үдеріс мұғалім, оқушы және ата-ана арасындағы тиімді ынтымақтастық арқылы жүзеге асады.

Оқушы алған білімін өмірлік жағдаятта қолдана алса -бұл білімнің шынайы жемісі. Сондықтан бастауыш сыныпта тек білім беру емес, сол білімді қолдануға үйрету -бүгінгі күннің басты қажеттілігі.