Эстетикалық тәрбие берудегі көркем мәдениеттің рөлі

Бүгінгі таңда жас ұрпақтың рухани-эстетикалық дамуын қамтамасыз ету негізінен, көркем өнер түрлері, яғни әдебиет, музыка, бейнелеу т.б. арқылы білім мен тәрбие беру жүйесінде жүзеге асырылады.

Әр халықтың ұлттық мәдениеті ертеден келе жатқан өзіне тән өнері, әдеп-ғұрпы, салт-дәстүрлері негізінде жетілетіні белгілі. Олай болса ғасырлар сынынан еленіп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан халықтың дәстүрлі көркем мәдениетінің түрлерін жинақтап зерделеудің, оның тәлім-тәрбиелік мол тәжірибесі негізінде жас өспірімдерді тәрбиелеудің қажеттігі мол.

Осындай қажеттіліктің бірі-қазақтың дәстүрлі көркем мәдениетінің тәрбиелік мүмкіндіктерін жас ұрпақтың эстетикалық тәрбиесінде тиімді пайдалана білу болып табылады. Халықтың бай тарихын, мәдени құбылыстарының сан қилы ерекшеліктерін білмей, бүгінгі тәрбие жүйесін қалыптастыру мүмкін емес. Бүгінгі білім жүйесіндегі өнердің басты мақсаты-ол адам баласының барлық іс-әрекетіндегі сергек сезімталдықты, әдемілік пен әсемдікті тәрбиелеу.

Адамзат дамуының философиялық, эстетикалық зандылықтарына сүйенсек, жеке тұлғаның рухани дамуына көркем өнер мен мәдениеттің ықпалы туралы мағлұматтар сонау ерте заманнан бастау алады. Жалпы, қазақтың халық педагогикасын, ұлттық мәдениетін қалауда зор үлесін қосқан халық ағартушы-педагогтары болашақ ұрпақтың имандылық, адалдық, эстетикалық, ақыл-ой сияқты қасиеттерін тәрбиелеуге талпынған және халық даналығын жоғары бағалаған.

Қандай да болсын өнер түрі қоршаған шындық болмысының құбылыстарын бейнелейтін, өзіне тән көркемдік құралдары арқылы баланың санасына әсер ете отырып,оның сұлулық туралы алғашқы түсінігін, қоршаған өмір шындығына эмоциялық қатынасыныңқалыптасуын сапалы дәрежеге жеткізетін танымдық мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Бұл мәселеге байланысты М.Х.Балтабаевтың "Білім беру жүйесіндегі қазақтың дәстүрлі көркем мәдениеті" монографиялық еңбегінде оқушы жастарға музыкалық-эстетикалықтәрбие берудің негізін ғылыми-теориялықтұрғыда тұжырымдап, оның педагогикалықмүмкіндіктерін дәйекті түрде жан-жақтыдәлелдеген зерттеудің маңызы зор.

Ал, С.А.Ұзақбаеваның "Өміршең өнер өрісі", "Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрлері" атты еңбектерінің ролі ерекше.

Бұл педагогикалық әдебиеттер мен ғылымизерттеу еңбектерде жас ұрпақты өнертүрлеріне баулудың, оның өсіп-жетілуіне қарайғы әр кезеңіне тән педагогикалық ой-пікір мен теориялық тұжырым, әдістемелік тәжірибе жинақталған. Бұлар көркем мәдениет пен эстетикалық тәрбие беру жүйесін құруға мол мүмкіндік ашатын методологиялық негіз бола алады.

Қай халық болсын өзінің көркем мәдениеті мен ұлттық өнерін, дәстүрін аса бір ыждағаттылықпен дамытуға тырысады, оны жаңа дәуір, жаңа заман әкелген жаңалықтармен сабақтастыра отырып байытады. Бұл халықтың тарихи даму сатыларының әр кезеңінде қалыптасқан бай өнерін болашақ ұрпақтың азамат болып жетілуі ретінде құдіретті тәрбие құралы ретінде пайдаланғаны белгілі.

Ендеше халықтың көркем мәдениетінің тілі арқылы оқушы бойында ізгілік қалыптастыру-қазіргі міндетіміз.

Қазақтың дәстүрлі көркем мәдениеті өзінің дүниетанымдық, тәрбиелік, талғамының тазалығы, ізгілігі тұрғысынан алғанда басқаның бәрінен бұрын мектепте оқытылуға лайық.

Олай болса, оқу-тәрбие-процесінде дәстүрлі мәдениетті, оның өзіндік әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерін ұрпақ тәрбиелеуде тиімді пайдалана білу, жеке тұлғаның жан-жақты өсіп дамуына, рухани адамгершілік мәдениеттің қалыптасуына мүмкіндік береді. Және бала зердесіне қазақтың көркем мәдениетін сіңірудің өзіндік ерекшелігі, оны жүзеге асырудағы әдіс-тәсілдері мен амал-жолдары бүгінгі күнде мектептің музыка сабағында кең көлемде қамтылуы қажет.

Адамдардың эстетикалық сезімдері олардың өмірінде зор рөл атқарады. Әсемдікті көре, түсіне, жасай білу адамның рухани өмірін байытады, қызғылықты етеді, оған ең жоғары рухани ләззаттануға мүмкіндік береді.

Эстетикалық тәрбие беру дегеніміз-оларды әдемілік, әсемдік әлемін түсінуге, сезінуге баулу. Эстетикалық тәрбиенің негізгі құралдарының бірі- әдебиет. Ол зор идеялық тәрбиелік рөл атқарады. Әдебиет адамдарды қуанышқа бөлейді, жігерлендіреді, олардың идеялық жағынан баюына игі әсер етеді. Әдебиет адам санасына белгілі көзқарастарды әр түрлі құралдар (проза, поэзия) арқылы енгізеді.

Эстетикалық тәрбиенің бағалану деңгейі жақсы мен жаманды ажыратудан басталып, көркем шығармаларға баға беруіне дейінгі аралықта өтеді. Деңгей баланың іс-әрекетімен бағаланады.