Етістіктің шақтары

«Шұбарсу» жалпы орта мектебі

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ашық сабақ

Сыныбы: 7 «Б»

Пәні: қазақ тілі

Мерзімі: 14.01.2015ж.

Пән мұғалімі: Айгерим Айтказина

2014-2015 оқу жылы

Сабақ жоспары

Сабақтың тақырыбы: Етістіктің шақтары

Сабақтың мақсаты:

1. Білімділігі: Етістік туралы білімдерін кеңейту. Етістіктің  өткен,осы және келер шақ түрлерімен танысу, жаттығулар арқылы тақырыпты бекіту.

2. Дамытушылығы:   Танымдық  қабілеттерін, қайта жаңғыртып есте сақтау   қабілетін, сөйлеу тілін, сөздік қорын, шығармашылық қабілеттерін   дамыту.

3. Тәрбиелігі: Ұйымшылдыққа, мейрімділікке, кішіпейілдікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі:          Жаңа білімді меңгеру.

 Типі:              Топтық

Сабақтың әдісі:          Сұрақ-жауап, ширатпа сұрақтар, түсіндіру, ой қазғау, өткенті қайталау,топтастыру, постер қорғау.

Сабақ көрнекілігі:        Мәтіндер, парақшалар, семантикалық кесте, АКТ, суреттер.

Пәнаралық байланыс: әдебиет, музыка, халықтық педагогика.

Сабақтың барысы:

1. Ұйымдастыру: оқушылармен сәлемдесу, сыныпты топқа бөлу, топ ережесімен таныстыру, назарларын сабаққа аудару.

2. Үй тапсырмасын сұрау:

2 сөйлемді сөйлем мүшесіне қарай талдап келу берілген. Әр топтан бір-бір оқушы сөйлейді.

3. Жаңа сабаққа кіріспе: «Қайталау – білім анасы»

• Оқушылар, біз сендермен 6-сыныпта өткен тақырыптарымызды еске түсірейік. Етістікке қатысты, яғни қандай етістік категорияларын білеміз? Ол үшін қима қағаздармен жұмыс жасап көрейік. (Тақтада ілулі тұрған плакатта жабысып тұрған қима қағаздарда сұрақтар берілген. Бұл сұрақтарға жауап бере отырып, жаңа сабағымыздың тақырыбы ашылады.)

Сұрақтар:

• Болымды және болымсыз етістік дегеніміз не? (Етістіктер іс-әрекеттің болуын, орындалуы мен жүзеге асырылуын білдіретін мәнге ие болуын – болымды етістік дейміз. Мысалы: мен келемін, ертең барамыз);

Ал қимылдың, іс-әрекеттің болмауын, іске аспауын білдіретін етістікті – болымсыз етістік дейміз. Болымсыз етістік -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе жұрнақтары арқылы және емес, жоқ деген көмекші етістіктер арқылы жасалады. Мысалы, мен келмеймін, ол баратын емес, кеше келген жоқ)

• Тұйық етістік дегеніміз не? (Зат есімдерше түрленіп, қимылдың, іс-әрекеттің атын білдіретін ерекше түрін – тұйық етістік дейміз. Жұрнағы: -у. Мысалы: кел+у, айт+у, бар+у)

• Іс-әрекет пен оны жүзеге асырушы арасындағы қатынасты білдіретін етістіктің түрі (Етіс. Етіс 4 түрге: өздік етіс (-ын, -ін, -н), өзгелік етіс (-дыр, -дір, -тыр, -тір, -ғыз, -гіз, -қыз, -кіз, -т), ырықсыз етіс (-ыл, -іл, -л, -ын, -ін, -н), ортақ етіс (-ыс, -іс, с) бөлінеді.)

• Есімше дегеніміз не? (Есімдерше түрленіп, сөйлемде есімнің де, етістіктің де қызметінде қолданылатын етістің түрін есімше дейміз. Жұрнақтары: -ған, -ген, -қан, -кен, -ар, -ер, -р, -атын, -етін, -йтын, -итін, -с. Мысалы: барған, айтқалы, келетін)

• -ып, -іп, -п ненің жұрнағы? Ережесін айт. Тағы қандай жұрнақтары бар? (Көсемшенің. Негізгі қимыл-амалды және негізгі қимылды айқындайтын , қосымша қимылды білдіретін етістің түрін көсемше дейміз. Одан басқа -а, -е, -й, -ғалы, -гелі, -қалы, -келі деген жұрнақтары бар)

• Сабақты етістік дегеніміз не? (Мағынасы жағынан тура объектіні, табыс септіктегі сөзді қажет етіп тұартын етістікті сабақты етістік дейміз. Мысалы: кітапты оқы, дәптерді ал, т.б.)

• Салт етістік дегеніміз не? (Табыстан басқа барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктеріндегі сөздермен тіркесіп келетін етістіктің түрін салт етістік дейміз. Мысалы: үйге кел, қаламмен жазды, аспанда ұшады, арбадан түсір)

• К

  Болымды, болымсыз етістік

  үрделі етістіктің негізі мәнге ие болмайтын, қосымша мағына үстейтін сыңары? (Көмекші етістік. Оған: е, еді, екен, емес, жазда, де жатады)

Сабақты етістік

Көмекші етістік

Етістік категориялары

Салт етістік

Тұйық етістік

Етіс

Есімше, көсемше

Олай болса, біздің қима қағаздарымыздың астынан етістіңтің келесі категориясы анықталып отыр. Ол, әрине, шақтары екен.

4. Жаңа сабақ.

А

Шақ іс-әрекеттің өту кезеңі сөйлеп тұрған сәтке байланысты айқындалады.

Сөйлеп тұрған сәттегі іс-әрекет – осы шақ

Сөйлеп тұрған сәттен бұрын болған іс-әрекет – өткен шақ.

Алда болатын іс-әрекет – келер шақ.

5. Сергіту сәті: «Сергіп, тыңдап табу».

Ән орындалады. Оқушылар әнді әрі тыңдай отырып, әрі орындалып жатқан әннің ішінен етістіктерді табады.

6. Оқулықпен жұмыс.

124-жаттығу. Мәтінді тұтас оқып шығыңдар. Қарамен жазылған сөздерді талдап, етістіктің қай шақта тұрғанын анықтаңдар.

Көрген – өткен шақ, қашқанда – өткен шақ, бел байлады – өткен шақ, ішетін – өткен шақ, тұтылып қалды – өткен шақ, жолай алмады – өткен шақ, тап болыпты – өткен шақ.

126-жаттығу. Өлең жолдарындағы етістіктерді кесте бойынша жазыңдар.

7. Талдау – табыс кілті.

4 топқа тапсырма:

1-топ: Мен жақында ғана ауылдан келген едім. Сөйлем мүшесіне қарай талда. (құрамына қарай – жай сөйлем; айтылу мақсатына қарай – хабарлы сөйлем; келген едім – не істеген едім? күрделі баяндауыш; мен – кім? дара бастауыш; мен қайдан келген едім? ауылдан – мекен пысықтауыш; \ъ мен ауылдан қашан келген едім? жақында ғана – мезгіл пысықтауыш)

2-топ: Бұл – менің туып-өскен жерім. Сөз құрамына қарай талда. (бұл – сілтеу есімдігі; ме – жіктеу есімдігі, -нің – ілік септігі; ту – етістік, -ып – көсемше; өс – етістік, -кен – есімше; жер – зат есім, -ім – тәуелдіктің І жағы)

3-топ: Екеуіміз де үнсіз, ақырын жүріп келеміз. Сөйлем мүшесіне қарай талда. (құрамына қарай – жай сөйлем; айтылу мақсатына қарай – хабарлы сөйлем; жүріп келеміз - не істеп келеміз? күрделі баяндауыш; екеуіміз де – кім? дара бастауыш; үнсіз, ақырын – екеуіміз де қалай жүріп келеміз? біріңғай пысықтауыш)

4-топ: Біз кішірек қырат үстінде отырмыз. Сөз құрамына қарай талда. (біз – жіктеу есімдігі; кіші – қандай? түбір сын есім, -рек – қандай? сын есімнен сын есім тудырушы рең мәнді жұрнақ; қырат – не? түбір күйінде тұрған зат есім; үст – көмекші есім, -і – тәуелдіктің ІІІ жағы, -н – несін? табыс септігінің жалғауы, -де – несінде? жатыс септігінің жалғауы; отыр – қалып етістік, -мыз – жіктік жалғауының І жағы көпше түрі)

8. Үйге тапсырма:

• 127-жаттығу. «Әр кезеңдегі қимыл-әрекет» тақырыбында шағын әңгіме құрастыру;

• Етістіктің шақтары.

9. Бағалау. Критериалды бағалау.