«Физика пәнінде CLIL технологиясын оқыту арқылы оқушылардың тілге деген қызығушылығын арттыру»

Әдістемелік нұсқаулық

Агибаева Жанар Амиртаевна

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫ, ЛЕҢГІР ҚАЛАСЫ, ТӨЛЕ БИ АУДАНЫ

«Физика пәнінде CLIL технологиясын оқыту арқылы оқушылардың тілге деген қызығушылығын арттыру»

Әдістемелік нұсқаулық

Ұсынылып отырған әдістемелік оқу құралында жан-жақты сабақ жоспарлары, дәстүрден тыс сабақ үлгілері берілді. Қосымша жұмыстарды орындау барысында мұғалім де, оқушы да өздерінің шығармашылық идеяларын жүзеге асыра алады. Бұл әдістемелік оқу құралы « арнайы мектеп-интернат» мұғалімдеріне физика пәнінен көмекші құрал ретінде ұсынылады.

Пікір жазған:

Утенов Н.М. – М.Әуезов атындағы ОҚУ, «Техникалық мамандықтар үшін жоғары математика және физика» кафедрасының доценті, физика-математика ғылымдарының кандидаты.

Агибаева Жанар Амиртаевна

«Физика пәнінде CLIL технологиясын оқыту арқылы оқушылардың тілге деген қызығушылығын арттыру» Арнайы мектеп-интернаттарға арналған оқу құралы/ – Түрркістан облысы: 2025 – 40 бет.

Кіріспе

Қазіргі уақытта Қазақстанда 2016-2019 жылдарға арналған білім мен ғылымды дамытудың мемлекеттік бағдарламасы негізгі міндеттерінің бірі − үштілді білім беруге көшу үдерісі әлі де жалғасып келеді. Осы орайда жаңартылған білім берудің негізгі мазмұны үштілді білім беру саясаты аясында жүзеге асырылуда. Сонау 2004 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың: «Мен бірнеше рет айтқанмын және қайталаудан қорықпаймын: мен қазақстандықтардың жаңа буынын үштілді - қазақ, орыс және ағылшын тілдерін жетік білетін адамдар ретінде көргім келеді. Бұл мемлекеттің, экономиканың және ұлттың бәсекеге қабілеттілігінің бір кепілі» - деген болатын[1]. Жаңартылған білім беру бағдарламасы аясында үш тілде білім беру тілдік пәндердің өзара үйлесімде дамуын жүзеге асыруда тиімді әдістердің бірі − CLIL технологиясы. «CLIL» ағылшын тілінен алынған шет тілінің аббревиатурасы. Бұл қазақ тілінде пән мен тілді кіріктіріп оқыту дегенді білдіреді. Бұл терминді ғылыми қолданысқа 1994 жылы Дэвид Марш енгізген (Джюваскиля Университеті, Финляндия), ол өзінің «Еуропада жетістікке жету үшін пән мен тілді кіріктіріп оқытудың (CLIL) өзектілігі мен әлеуеті» атты мақаласында «пән мен тілді кіріктіріп оқыту кез-келген екі пәндік білім беру контекстін білдіреді, онда қосымша тіл, ... тілдік емес пәнді оқыту құралы ретінде қолданылады» . Ғалымның пікірінше, CLIL академиялық пәндер немесе академиялық пәндердің бір бөлігі шет тілінде оқытылатын және шет тілін үйрену кезінде пәнді үйренудің екі жақты мақсаты бар екенін айтады, бірақ басты назар назар тілде немесе тілдік емес пәнде болуы мүмкін. Қазақстанда үштілді білім беру саясатын іске асыруда CLIL әдістемесі жаратылыстану пәндерін (химия, биология, информатика, физика) ағылшын тілінде оқытудың негізгі құралы ретінде пайдаланылып келеді. Мысалы, оқушылардың физиканы оқуда физикалық терминдерді ағылшын тілінде білу қажеттілігін қалыптастыра отырып, бұл өздерінің мәдени коммуникативтік қабілеттерін дамытуға, ой-өрісін кеңейтуге, ойлануға, сондай-ақ өз беттерінше оқу материалдарын ағылшын тілінде оқуға мүмкіндік береді. Көптеген зерттеулер CLIL бойынша оқитын оқушылардың шет тіліні төрт тілдік дағдылар бойынша CLIL-мен оқымайтын оқушылардың қарағанда жақсы нәтиже көрсеткенін дәлелдейді [2]. Сонымен қатар, бойынша оқитын оқушылардың көбінесе пәнді CLIL-мен оқымайтын оқушыларға қарағанда бірдей, тіпті жақсырақ меңгереді

Ұсынылып отырған авторлық бағдарламаның негізгі мақсаты – жалпы білім беретін мектептерде физиканы ағылшын тілінде оқытудың маңыздылығын ескере отырып, дәстүрлі оқыту мен жаңа әдіс-тәсілдердің сабақтастығына негізделген оқушылардың білім-білік дағдыларын қалыптастыру.

Бағдарламаның міндеттері физикаы жаңа оқу бағдарламасы негізінде оқытуда жаңа әдіс-тәсілдерді тиімді қолдану; ағылшын тілінде физиканы оқытудың жаңа әдістерін, тиімді әдістерін суреттеу және сипаттау; оқушылардың білімі мен қызығушылығын қалыптастыру; оқушылардың ғылыми сөздік қорын және физика ғылымына байланысты сөздік қорын кеңейту. Оқушылардың тілдік құзыреттілігін ескере отырып тапсырмаларды дайындау олардың әртүрлі тілдік дағдыларды қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Екіншісі – мазмұнды, яғни пәнді оқыту. Мазмұнды оқытуды жай ғана анықтамалар мен теорияларды түсіну шеңберінен шығып, талдау, синтез және бағалау тапсырмаларын қамтитындай етіп жоспарлау керек.

Coonan зерттеуінде мұғалімдер CLIL сыныптарында қолданатын төрт оқыту стратегиясын түсіндіреді[3]:

1) Мұғалімдер сызбалар, блок-схемалар, концепциялық карталар және қорытындылар сияқты вербалды емес стратегияларды пайдаланады.

2) Мұғалімдер кейде оқушыларға L1 тілінде маңызды анықтамалар мен түсініктерді түсіндіру қажет деп санайды.

3) Мұғалімдер тұлғааралық өлшемді көрсететін оқушылардың топтық жұмысқа белсенді қатысуы, жұптық пікір алмасу және өзара бір-бірін үйренуіне көбірек тәжірибе жасауы;

4) Ақпаратты еске түсіру, миға шабуыл, блок-схемаларды толтыру, күнделікті өмірден мысалдар келтіру, тапсырмаларды оқушы деңгейіне сәйкес келтіру, сөздік қорын толықтырып отыру және мәтінмен жұмыс істеу мұғалімдердің CLIL сыныптарында қолданатын оқыту стратегияларының қатарына жатады.

7-сыныпқа физиканы оқыту бағдарламасы бойынша арнайы мектеп интернат мұғалімдеріне құрастырылып жасалған көмекші құрал.

Нұсқаулықта 16 тақырып қамтылған.

1-тақырып: Физикалық шамалар мен өлшеулер

2-тақырып. Бірқалыпты қозғалыс. Қозғалыстың салыстырмалылығы

3-тақырып. Орташа жылдамдық.

4-тақырып. Механикалық қозғалыстың графиктері

5-тақырып. Заттың тығыздығы. Масса және көлем.

6-тақырып. Ауырлық күші. Салмақ.

7-тақырып. Серпімділік күші. Гук заңы.

8-тақырып. Үйкеліс күші.

9-тақырып. Қатты денелердегі қысым. Сұйықтар мен газдардың қысымы.

10-тақырып. Гидравликалық пресс

11-тақырып. Қатынас ыдыстар.

12-тақырып. Архимед күші. Денелердің жүзу шарты.

13-тақырып. Механикалық жұмыс.

14-тақырып. Қуат

15-тақырып. Кинетикалық және потенциалдық энергия. Механикалық энергия. Механикалық энергияның сақталу заңы.

16-тақырып. Жай механизмдер. Пайдалы әрекет коэффициенті

Арнайы білім беретін мектептерде CLIL (Content and Language Integrated Learning – пәндік-тілдік кіріктірілген оқыту) технологиясын қолдану инклюзивті білім беру мен оқушылардың көптілді дамуын қолдайтын тиімді әдіс. Мұндай мектептерде оқушылардың ерекше білім алу қажеттіліктерін ескере отырып, CLIL әдісін қолдану оқыту процесін бейімдеп, түсінікті және қызықты етіп ұйымдастыруды талап етеді.

Бұл пәндік мазмұнды оқыту мен тілдік дағдыларды қатар дамыту әдістемесі. Яғни, физика сабағын үйрету кезінде оқушылардың ғылыми түсініктерін қалыптастыра отырып, сонымен бірге тілдік құзыреттерін (қазақ, орыс немесе ағылшын тілдерінде) арттыруға бағытталған.

1-тақырып: Физикалық шамалар мен өлшеулер

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Физикалық шамалар мен өлшеулер
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға физикалық шамалар мен олардың өлшем бірліктері туралы білім беру. CLIL жүйесін түсіндіру.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар (үш тілде):

1. Қазақша: «Физикалық шама дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое физическая величина?»

3. Ағылшынша: «What is a physical quantity?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

• Физикалық шамалар анықтамасы (үш тілде):

  • Қазақша: Физикалық шамалар – бұл өлшенетін және заттардың немесе құбылыстардың қасиеттерін сипаттайтын шамалар.

  • Орысша: Физические величины – это измеряемые параметры, которые описывают свойства веществ или явлений.

  • Ағылшынша: Physical quantities are measurable parameters that describe the properties of substances or phenomena.

• Call жүйесі (мысалдарымен):

  • Ұзындық: метр (м) / длина: метр (м) / length: meter (m)

  • Масса: килограмм (кг) / масса: килограмм (кг) / mass: kilogram (kg)

  • Уақыт: секунд (с) / время: секунда (с) / time: second (s)

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	5 м болатын ұзындықты сантиметрге ауыстырыңыз (қазақ, орыс, ағылшынша жазыңыз).	500 см
2	2 кг массаны грамға ауыстырыңыз (үш тілде сипаттаңыз).	2000 г
3	10 секундты минутқа ауыстырыңыз.	0,166 мин

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Оқушылар топтарға бөлініп, күнделікті өмірде қолданылатын физикалық шамаларға мысалдар келтіреді.
Мысалдар:

1) 1 км = 1000 м

2) 25 см = 0,25 м

3) 120 л = 0,12 м³

4) 1,2 т = 1200 кг

5) 0,6 мин = 36 с

6) 1/10 сағ = 360 с

7) 3400 дм² = 34 м²

8) 2,5 см² = 2,5•10 ‐⁴м²

• Қазақша: Жылдамдық – машина жылдамдығы (90 км/сағ).

• Орысша: Скорость – скорость автомобиля (90 км/ч).

• Ағылшынша: Speed – car speed (90 km/h).

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Бүгінгі сабақта не үйрендік? (үш тілде рефлексия).

• Үй тапсырмасы: 3 физикалық шаманы анықтап, олардың өлшем бірліктерін кесте түрінде жазу (үш тілде).

Мақал: «Білім – адамға қанат».

• Орысша: «Знание – крылья человека».

• Ағылшынша: «Knowledge is a person's wings».

2 тақырып: Бірқалыпты қозғалыс. Қозғалыстың салыстырмалылығы

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Бірқалыпты қозғалыс. Қозғалыстың салыстырмалылығы
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға бірқалыпты қозғалыс және қозғалыстың салыстырмалылығы туралы түсінік беру. Негізгі формулаларды қолдана отырып есептер шығару. Үш тілді (қазақ, орыс, ағылшын) терминологияны үйрету.

1. Оқушыларға бірқалыпты қозғалыс және қозғалыстың салыстырмалылығы туралы түсінік беру.

2. Негізгі формулаларды қолдана отырып есептер шығару.

3. Үш тілді (қазақ, орыс, ағылшын) терминологияны үйрету.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Амандасу (үш тілде).

• Сабақ тақырыбы мен мақсатын айту.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Қозғалыс дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое движение?»

3. Ағылшынша: «What is motion?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Бірқалыпты қозғалыс (үш тілде):

• Қазақша: Бірқалыпты қозғалыс – дененің бірдей уақыт аралығында бірдей қашықтық жүріп өтетін қозғалысы.

• Орысша: Равномерное движение – это движение, при котором тело за равные промежутки времени проходит одинаковое расстояние.

• Ағылшынша: Uniform motion is the motion in which a body covers equal distances in equal intervals of time.

Формула:
v=s/t ​
Мұндағы:

• v – жылдамдық (speed);

• sss – жүрілген жол (distance);

• ttt – уақыт (time).

2.2. Қозғалыстың салыстырмалылығы (үш тілде):

• Қазақша: Қозғалыс салыстырмалы, өйткені ол бақылаушының таңдаған денесіне байланысты өзгереді.

• Орысша: Движение относительно, так как оно зависит от выбора наблюдателя.

• Ағылшынша: Motion is relative because it depends on the choice of the observer.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Машина 60 км/сағ жылдамдықпен 2 сағатта қанша қашықтық жүреді?	120 км
2	Велосипедші 10 м/с жылдамдықпен 300 м жүрді. Уақытты табыңыз.	30 секунд
3	Құстың ұшу уақыты 2 сағат, қашықтығы 100 км. Құстың жылдамдығын табыңыз.	50 км/сағ

Сұрақтар (үш тілде):

1. Қазақша: Қозғалыстың салыстырмалылығы неге байланысты?

2. Орысша: От чего зависит относительность движения?

3. Ағылшынша: What does the relativity of motion depend on?

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Топтар күнделікті өмірде қозғалыстың салыстырмалылығына мысалдар келтіреді.
Мысалдар:

• Қазақша: Автобустың ішіндегі адам еденге қатысты қозғалмайды, бірақ сырттағы адам үшін қозғалыста.

• Орысша: Человек в автобусе неподвижен относительно пола, но движется относительно наблюдателя снаружи.

• Ағылшынша: A person in a bus is stationary relative to the floor but moving relative to an observer outside.

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Бүгінгі сабақта қандай жаңа түсініктерді білдіңіз?

• Қозғалыс формуласы мен салыстырмалылығы туралы рефлексия.

Үй тапсырмасы:

1. Бірқалыпты қозғалыстың үш мысалын жазыңыз.

2. Келесі есепті шығарыңыз: «Дене 3 м/с жылдамдықпен 5 минут бойы жүріп өтті. Қашықтығын табыңыз.»

Мақал:

• Қазақша: «Біліммен адам биікке жетеді».

• Орысша: «Знание поднимает человека к вершинам».

• Ағылшынша: «Knowledge lifts a person to heights».

3 тақырып: Орташа жылдамдық

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Орташа жылдамдық
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға орташа жылдамдық ұғымын түсіндіру. Орташа жылдамдықты есептеу формуласы мен оны есептерде қолдану дағдысын дамыту. Физикалық терминдерді үш тілде меңгерту (қазақ, орыс, ағылшын).

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Амандасу (үш тілде).

• Сабақтың мақсатын түсіндіру.

• Физика мен өмір арасындағы байланысты көрсету.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Жылдамдық дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое скорость?»

3. Ағылшынша: «What is speed?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Орташа жылдамдықтың анықтамасы (үш тілде):

• Қазақша: Орташа жылдамдық – дененің жалпы жүрген жолының сол жолды жүріп өткен уақытқа қатынасы.

• Орысша: Средняя скорость – это отношение общего пути, пройденного телом, ко времени, за которое этот путь пройден.

• Ағылшынша: Average speed is the ratio of the total distance traveled by an object to the time taken to travel that distance.

Формула:

Vорташа=S\t V{орташа} = \frac{s}{t}vорташа​=ts​

Мұндағы:

• vорташаv_{орташа}vорташа​ – орташа жылдамдық (average speed);

• sss – жүрілген жол (distance);

• ttt – уақыт (time).

2.2. Орташа жылдамдықтың ерекшелігі:

• Орташа жылдамдық тұрақты емес, себебі ол әртүрлі бөліктердегі қозғалыс жылдамдықтарының нәтижесі.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Автобус 1 сағатта 60 км, ал келесі сағатта 40 км жүрді. Орташа жылдамдықты табыңыз.	50 км/сағ
2	Велосипедші 3 сағатта 90 км жүрді. Оның орташа жылдамдығын есептеңіз.	30 км/сағ
3	Поезд 2 сағатта 120 км және тағы 1 сағатта 60 км жүріп өтті. Орташа жылдамдық қандай?	60 км/сағ

Сұрақтар (үш тілде):

1. Қазақша: Орташа жылдамдықты қалай есептейміз?

2. Орысша: Как вычислить среднюю скорость?

3. Ағылшынша: How do we calculate average speed?

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа қозғалыс жағдайы беріледі. Олар орташа жылдамдықты есептеп, үш тілде түсіндіреді.
Мысал:

• Машина 2 сағатта 100 км, келесі 2 сағатта 60 км жүрді. Орташа жылдамдықты есептеңіз.

• Жауабы:

  • Қазақша: V орташа=100+602+2=40 V{орташа} = c{100+60}/{2+2} = 40Vорташа​=2+2100+60​=40 км/сағ.

  • Орысша: Vсредняя=100+602+2=40 V{средняя} = \frac{100+60}{2+2} = 40vсредняя​=2+2100+60​=40 км/ч.

  • Ағылшынша: Vaverage=100+602+2=40 V{average} = \frac{100+60}{2+2} = 40 Vaverage​=2+2100+60​=40 km/h

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Орташа жылдамдықтың маңыздылығын талқылау.

• Сабақтағы негізгі идеяларды үш тілде қайталау.

Үй тапсырмасы:

1. Есеп шығарыңыз: Велосипедші 2 сағатта 30 км, содан кейін 3 сағатта 60 км жүріп өтті. Орташа жылдамдықты табыңыз.

2. Үш тілде орташа жылдамдыққа мысал келтіріңіз.

Мақал:

• Қазақша: «Білімдінің жолы ашық».

• Орысша: «Умного человека путь всегда открыт».

• Ағылшынша: «The path of a knowledgeable person is always open».

4 тақырып: Механикалық қозғалыстың графиктері

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Механикалық қозғалыстың графиктері
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға механикалық қозғалыстың графиктерін түсіндіру (жол, уақыт және жылдамдық арасындағы тәуелділік). Графиктерді құру және оларды талдау дағдыларын дамыту.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Қозғалыстың қандай түрлерін білесіздер?»

2. Орысша: «Какие виды движения вы знаете?»

3. Ағылшынша: «What types of motion do you know?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Механикалық қозғалыстың графиктері (үш тілде):

1. Қозғалыс графигінің түрлері:

   • Қазақша: Уақытқа байланысты жол (s−t) және уақытқа байланысты жылдамдық (v−t) графиктері.

   • Орысша: Графики зависимости пути от времени (s−t) и скорости от времени (v−t).

   • Ағылшынша: Graphs of distance versus time (s−t) and speed versus time (v−t).

2. Графиктер туралы түсінік:

   • Қазақша:

     • s−t: жолдың уақытқа тәуелділігін көрсетеді.

     • v−t: жылдамдықтың уақытқа тәуелділігін көрсетеді.

   • Орысша:

     • s−t: показывает зависимость пути от времени.

     • v−t: показывает зависимость скорости от времени.

   • Ағылшынша:

     • s−t: shows the dependency of distance on time.

     • v−t: shows the dependency of speed on time.

3. Графиктерді талдау:

   • Түзу сызық – бірқалыпты қозғалыс.

   • Иілуі бар сызық – айнымалы қозғалыс.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	s−t графигінде t=2 секундта s=10 м, t=4 секундта s=20 м. График құрыңыз.	Түзу сызық
2	v−t графигінде v=5 м/с, қозғалыс 4 секундқа созылды. Қанша жол жүрілгенін табыңыз.	s=v⋅t=20 м
3	Дененің s−t графигінде иілу байқалады. Қозғалыстың қандай екенін сипаттаңыз.	Айнымалы қозғалыс

График салу:

• Оқушыларға графиктерді құруға арналған мәліметтер беріледі.

• Графиктердің сипаттамаларын үш тілде түсіндіреді.

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа қозғалыстың бір түріне сәйкес график беріледі. Олар графиктің қозғалысын талдап, үш тілде қорытынды жасайды.

Мысал:

• Қазақша: Бұл s−t графигі. Жол мен уақыт арасындағы тәуелділік көрсетілген. Бұл қозғалыс бірқалыпты.

• Орысша: Это график s−t. Показана зависимость пути от времени. Это равномерное движение.

• Ағылшынша: This is an s−t graph. It shows the relationship between distance and time. This is uniform motion.

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Графиктерді қалай талдаймыз?

• Сабақтағы негізгі ойларды үш тілде қайталау.

Үй тапсырмасы:

1. Төмендегі мәліметтерге сәйкес s−t және v−t графиктерін салыңыз:

2. Дененің жылдамдығы v=3 м/с,, қозғалыс уақыты t=5 секунд.

3. Үш тілде механикалық қозғалыстың графиктеріне мысал келтіріңіз.

Мақал:

• Қазақша: «Білім жолы жарық».

• Орысша: «Путь знаний светел».

• Ағылшынша: «The path of knowledge is bright».

5 тақырып : Заттың тығыздығы. Масса және көлем

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Заттың тығыздығы. Масса және көлем
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға заттың тығыздығы, масса және көлем ұғымдарын түсіндіру. Формулаларды қолдану арқылы есептер шығару дағдыларын дамыту.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Масса мен көлем дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое масса и объем?»

3. Ағылшынша: «What are mass and volume?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Тығыздықтың анықтамасы (үш тілде):

• Қазақша: Заттың тығыздығы – оның көлем бірлігіндегі массасы.

• Орысша: Плотность вещества – это масса вещества в единице объема.

• Ағылшынша: Density is the mass of a substance per unit volume.

Формула:

Мұндағы:

• ρ – тығыздық (density);

• m – масса (mass);

• V– көлем (volume).

2.2. Масса және көлем:

• Қазақша:

  • Масса – дененің зат мөлшерін сипаттайтын физикалық шама.

  • Көлем – дененің кеңістікте алатын орны.

• Орысша:

  • Масса – физическая величина, характеризующая количество вещества.

  • Объем – пространство, занимаемое телом.

• Ағылшынша:

  • Mass is a physical quantity describing the amount of matter in an object.

  • Volume is the space occupied by an object.

2.3. Тығыздықтың өлшем бірліктері:

• Қазақша: кг/м³ немесе г/см³.

• Орысша: кг/м³ или г/см³.

• Ағылшынша: kg/m³ or g/cm³.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Егер дененің массасы 2 кг, ал көлемі 0.5 м³ болса, тығыздықты табыңыз.	ρ=4 кг/м³
2	Судың тығыздығы 1000 кг/м³. 2 м³ судың массасын табыңыз.	m=2000 кг
3	Металлдың тығыздығы 8 г/см³, ал массасы 40 г. Оның көлемін табыңыз.	V=5 см³

Тапсырмаларды талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Тығыздық формуласы бойынша есептер шығару кезінде көлем мен массаны дұрыс анықтау маңызды».

2. Орысша: «При решении задач по формуле плотности важно правильно определить объем и массу».

3. Ағылшынша: «When solving problems using the density formula, it is important to correctly determine volume and mass».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа заттардың тығыздығы туралы мәлімет беріледі. Олар заттың қайсысының тығыздығы жоғары екенін үш тілде түсіндіреді.

Мысал:

• Темір мен судың тығыздығын салыстыру:

  • Қазақша: «Темірдің тығыздығы судың тығыздығынан жоғары, сондықтан темір суға батады».

  • Орысша: «Плотность железа выше плотности воды, поэтому железо тонет в воде».

  • Ағылшынша: «The density of iron is higher than the density of water, so iron sinks in water».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Масса, көлем және тығыздық туралы негізгі идеяларды қайталау.

• Формуланың қолданылуын түсіндіру.

Үй тапсырмасы:

1. Есеп шығарыңыз:

   • Заттың массасы 3 кг, ал көлемі 0.1 м³. Тығыздықты табыңыз.

   • Көлемі 2 м³ болатын ағаштың массасы 800 кг. Оның тығыздығын анықтаңыз.

2. Заттың тығыздығына мысал келтіріңіз (үш тілде).

Мақал:

• Қазақша: «Білім – бұлақ, ғылым – шырақ».

• Орысша: «Знание – источник, наука – свет».

• Ағылшынша: «Knowledge is a spring, science is a light».

6 тапсырма: Ауырлық күші. Салмақ

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Ауырлық күші. Салмақ
Сабақтың мақсаты: Ауырлық күші мен салмақ туралы түсінік беру. Ауырлық күшінің формуласы мен салмақты есептеу әдістерін түсіндіру.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын хабарлау.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Жер денелерді қалай тартады деп ойлайсыз?»

2. Орысша: «Как вы думаете, как Земля притягивает тела?»

3. Ағылшынша: «How do you think Earth attracts objects?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Ауырлық күші туралы түсінік:

• Қазақша: Ауырлық күші – денелерді Жерге қарай тартатын күш.

• Орысша: Сила тяжести – это сила, притягивающая тела к Земле.

• Ағылшынша: Gravitational force is the force that pulls objects toward the Earth.

Формула:

F=m⋅g

Мұндағы:

• F – ауырлық күші (gravitational force), Ньютон (Н);

• m – масса (m), килограмм (кг);

• g – еркін түсу үдеуі (acceleration due to gravity), 9.89 м/с².

2.2. Салмақ:

• Қазақша: Салмақ – денеге әрекет ететін ауырлық күші.

• Орысша: Вес – это сила тяжести, действующая на тело.

• Ағылшынша: Weight is the gravitational force acting on an object.

Формуласы:

P=m⋅g

Ерекшелігі:

• Салмақ PPP бірлігі – Ньютон (Н).

• Жерде g=9.8 м/с², ал Айда бұл мән 1.6 м/с².

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Масса 5 кг болатын дененің салмағын есептеңіз (Жерде).	P=5⋅9,8=49 Н
2	Айда массасы 10 кг болатын дененің салмағын табыңыз (g=1.6 м/с²).	P=10⋅1,6=16 Н
3	Егер денеге F=19.6 Н күш әрекет етсе, оның массасын табыңыз (g=9.8 м/с²).	m=19,6\9,8 ​=2 кг

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Салмақты табу үшін дененің массасын ggg-ға көбейтеміз».

2. Орысша: «Чтобы найти вес, массу тела умножаем на ggg».

3. Ағылшынша: «To find weight, multiply the mass of the object by ggg».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа бір планета беріледі. Олар осы планетадағы ауырлық күшін (ggg) пайдаланып, дененің салмағын есептейді және үш тілде қорытынды жасайды.

Мысал:

• Марстағы g=3.7 м/с² болса, массасы 12 кг дененің салмағы:

  • Қазақша: P=12⋅3,7=44.4 Н.

  • Орысша: P=12⋅3,7=44.4 Н.

  • Ағылшынша: P=12⋅3,7=44.4 N.

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Ауырлық күші мен салмақ арасындағы байланысты үш тілде түсіндіру.

• Формуланы қалай қолданатынын қайталау.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Жерде массасы 8 кг дененің салмағын табыңыз.

   • Айда массасы 15 кг дененің салмағын табыңыз (g=1.6 м/с²).

2. Үш тілде ауырлық күшінің өмірдегі маңыздылығын сипаттап келтіріңіз.

Мақал:

• Қазақша: «Талаппен бастаған іс – нәтижелі».

• Орысша: «Дело, начатое с усилием, принесёт результат».

• Ағылшынша: «Efforts lead to results».

7 тапсырма: Серпімділік күші. Гук заңы

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Серпімділік күші. Гук заңы
Сабақтың мақсаты: Серпімділік күші және Гук заңы туралы түсінік беру. Серіппенің созылу немесе сығылу кезінде күштің әсерін анықтауды үйрету. Үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) физикалық терминдерді меңгерту.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Серпімділік күші дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое сила упругости?»

3. Ағылшынша: «What is elastic force?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Серпімділік күші (үш тілде):

• Қазақша: Серпімділік күші – дене деформацияға ұшырағанда пайда болатын күш.

• Орысша: Сила упругости – это сила, возникающая при деформации тела.

• Ағылшынша: Elastic force is the force that occurs during the deformation of an object.

2.2. Гук заңы:

• Қазақша: Серіппенің созылуы немесе сығылуы оған әсер ететін күшке пропорционал.

• Орысша: Растяжение или сжатие пружины пропорционально приложенной к ней силе.

• Ағылшынша: The extension or compression of a spring is proportional to the force applied to it.

Формуласы:

F=−k⋅x

Мұндағы:

• F – серпімділік күші (elastic force), Ньютон (Н);

• k – серіппенің қатаңдық коэффициенті (spring constant), Н/м;

• x – серіппенің созылуы немесе сығылуы (extension or compression), м.

2.3. Гук заңының ерекшеліктері:

• k – серіппенің материалы мен пішініне байланысты.

• Серпімділік күші әрқашан дененің тепе-теңдік қалпына қайтарылуына бағытталған.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Серіппенің қатаңдық коэффициенті k=50 Н/м, созылу мөлшері x=0.1 м. Серпімділік күшін табыңыз.	F=50⋅0.1=5 Н
2	Серіппенің серпімділік күші F=10 Н, ал x=.2 м. Серіппенің қатаңдық коэффициентін анықтаңыз.	k=10\0.2=50 Н/м
3	Серіппенің созылуы x=0.05 м болғанда k=100 Н/м. Серпімділік күшін есептеңіз.	F=100⋅0.05=5 Н

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Гук заңы бойынша серпімділік күші серіппенің созылуына немесе сығылуына пропорционал».

2. Орысша: «По закону Гука сила упругости пропорциональна растяжению или сжатию пружины».

3. Ағылшынша: «According to Hooke's law, the elastic force is proportional to the extension or compression of the spring».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа серіппелердің созылуы немесе сығылуы туралы мәлімет беріледі. Оқушылар Гук заңы бойынша есептеулер жүргізіп, үш тілде түсініктеме береді.

Мысал:

• Серіппенің қатаңдығы k=20 Н/м, созылу мөлшері x=0.1 м. Серпімділік күші:

  • Қазақша: F=20⋅0.1=2 Н.

  • Орысша: F=20⋅0.1=2 Н.

  • Ағылшынша: F=20⋅0.1=2 N.

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Гук заңының негізгі идеясын үш тілде қайталау.

• Серпімділік күшін анықтау жолдарын түсіндіру.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Серіппенің қатаңдық коэффициенті k=30 Н/м, ал оның созылу мөлшері x=0.15 м. Серпімділік күшін табыңыз.

   • Серіппе F=8 Н күшке ұшырағанда x=0.04 м-ге созылды. Серіппенің k-ны анықтаңыз.

2. Үш тілде серпімділік күшінің өмірдегі қолданылу мысалдарын сипаттаңыз.

Мақал:

• Қазақша: «Талап түбі – талант».

• Орысша: «Усилие ведет к мастерству».

• Ағылшынша: «Effort leads to mastery».

8 тақырып: Үйкеліс күші

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Үйкеліс күші
Сабақтың мақсаты: Үйкеліс күші ұғымын түсіндіру және оның түрлерін ажырату. Үйкеліс күшінің формуласын қолдана отырып есептер шығару.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Үйкеліс күші дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое сила трения?»

3. Ағылшынша: «What is friction force?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Үйкеліс күші туралы түсінік:

• Қазақша: Үйкеліс күші – денелердің жанасуынан пайда болатын күш, ол қозғалысқа кедергі жасайды.

• Орысша: Сила трения – это сила, возникающая при соприкосновении тел и препятствующая движению.

• Ағылшынша: Friction force is the force that arises from the contact of surfaces and opposes motion.

2.2. Үйкеліс күшінің түрлері:

• Қазақша:

  • Тайғанақ үйкеліс (сырғанау);

  • Домалау үйкеліс;

  • Тыныштық үйкелісі.

• Орысша:

  • Скользящее трение;

  • Качение;

  • Статическое трение.

• Ағылшынша:

  • Sliding friction;

  • Rolling friction;

  • Static friction.

2.3. Үйкеліс күші формуласы:

Fүйк=μ⋅N

Мұндағы:

• Fүйк​ – үйкеліс күші (friction force), Н;

• μ – үйкеліс коэффициенті (coefficient of friction), өлшемсіз шама;

• N – тіреу күші (normal force), Н.

Түсіндірме:

• Үйкеліс күші жанасатын беттердің қасиеттеріне және тіреу күшіне тәуелді.

• μ мәні 0-ден 1-ге дейін өзгереді.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Егер үйкеліс коэффициенті μ=0.2, ал денеге әрекет ететін тіреу күші N=50 Н болса, үйкеліс күшін табыңыз.	Fүйк=0.2⋅50=10Н
2	Денеге Fүйк=15 Н үйкеліс күші әсер етеді. Тіреу күші N=75 Н. Үйкеліс коэффициентін (μ\muμ) анықтаңыз.	μ=Fүйк\N=15\75=0.2
3	Жүктің массасы 10 кг. Үйкеліс коэффициенті μ=0.3. Үйкеліс күшін табыңыз (g= 9.8 м/с²).	N=m⋅g=10⋅9.8=98 Н, Fүйк=0.3⋅98=29.4 Н

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Үйкеліс күші тіреу күші мен үйкеліс коэффициентіне тәуелді».

2. Орысша: «Сила трения зависит от силы нормальной реакции и коэффициента трения».

3. Ағылшынша: «Friction force depends on the normal force and the coefficient of friction».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа әртүрлі материалдар беріледі (ағаш, металл, резеңке). Олар үйкеліс коэффициентін тәжірибелік жолмен анықтап, нәтижелерін үш тілде баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Металл бетінде резеңке дене үшін үйкеліс коэффициенті μ=0.5.

• Орысша: «Для резинового тела на металлической поверхности коэффициент трения равен μ=0.5.

• Ағылшынша: «For a rubber object on a metal surface, the coefficient of friction is μ=0.5.

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Үйкеліс күшінің түрлері мен оның қолданылуы туралы талқылау.

• Формуланы қайталап, оның маңыздылығын түсіндіру.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Үйкеліс коэффициенті μ=0.4, тіреу күші N=60 Н болса, Fүйк​ табыңыз.

   • Жүктің массасы 20 кг. Үйкеліс коэффициенті μ=0.25. Үйкеліс күшін табыңыз (g=9.8 м/с²).

2. Үш тілде үйкеліс күшінің өмірдегі маңызын сипаттаңыз.

9 тақырып: Қатты денелердегі қысым. Сұйықтар мен газдардың қысымы

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Қатты денелердегі қысым. Сұйықтар мен газдардың қысымы
Сабақтың мақсаты: Қысым ұғымын түсіндіру және оның қатты денелерде, сұйықтарда, газдарда қалай әрекет ететінін түсіндіру. Қысым формулаларын пайдаланып есептер шығару. Үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) физикалық терминдерді меңгерту.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Қысым дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое давление?»

3. Ағылшынша: «What is pressure?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Қысым ұғымы:

• Қазақша: Қысым – күштің белгілі бір бетке әсер етуін сипаттайтын физикалық шама.

• Орысша: Давление – это физическая величина, характеризующая действие силы на определённую площадь поверхности.

• Ағылшынша: Pressure is a physical quantity that describes the action of force on a specific area of a surface.

Формула:

P= SF​

Мұндағы:

• P – қысым (pressure), Паскаль (Па);

• F – күш (force), Ньютон (Н);

• S – бет ауданы (area), м².

2.2. Сұйықтар мен газдардың қысымы:

• Сұйықтардың қысымы тереңдікке және сұйықтың тығыздығына тәуелді: P=ρgh Мұндағы:

  • ρ – сұйық тығыздығы (density), кг/м³;

  • g – еркін түсу үдеуі (gravitational acceleration), 9.8 м/с²;

  • h – тереңдік (depth), м.

• Газдар қысымы – молекулалардың ыдыс қабырғасына соқтығысуынан пайда болатын күш.

2.3. Қатты денелердегі қысым:

• Қысым бет ауданына кері пропорционал: ауданы аз болған сайын қысым артады.

Мысалдар:

• Қазақша: Қатты дене ретінде кір шоқпар, пышақ жүзі мысал бола алады.

• Орысша: Примеры твёрдых тел – молоток, лезвие ножа.

• Ағылшынша: Examples of solid objects – hammer, knife blade.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Ауданы 2 м² бетке 100 Н күш әсер етеді. Қысымды табыңыз.	P=F\S=100\2=50 Па
2	Сұйық тығыздығы ρ=1000 кг/м³, тереңдігі h=5 м. Қысымды табыңыз (g=9.8 м/с²).	P=ρgh=1000⋅9.8⋅5=49000 Па
3	Қатты дене 50 Н күшпен 0.01 м² бетке әсер етеді. Қысымды анықтаңыз.	P=F\S=50\0.01=5000 Па

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Қысым бет ауданына кері пропорционал».

2. Орысша: «Давление обратно пропорционально площади поверхности».

3. Ағылшынша: «Pressure is inversely proportional to the area of the surface».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа түрлі материалдар беріледі (ағаш, су, резеңке). Олар әртүрлі күштерді пайдалана отырып, қысымды анықтап, нәтижелерін үш тілде баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Су бағанасының тереңдігі 3 м болғанда, қысым 29400 Па».

• Орысша: «При глубине столба воды 3 м давление составляет 29400 Па».

• Ағылшынша: «At a water column depth of 3 m, the pressure is 29400 Pa».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Қатты денелердегі, сұйықтар мен газдардағы қысымның айырмашылықтарын талдау.

• Формулаларды қайталау және өмірде қолданылуын түсіндіру.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Қысым P=500 Па, бет ауданы S=0.1 м². Күшті (FFF) анықтаңыз.

   • Сұйықтың тереңдігі h=2 м, тығыздығы ρ=800 кг/м³. Қысымды табыңыз (g=9.8 м/с²).

2. Үш тілде қысымның күнделікті өмірдегі маңыздылығын сипаттаңыз.

Мақал:

• Қазақша: «Сабыр түбі – сары алтын».

• Орысша: «Терпение – золото».

• Ағылшынша: «Patience is golden».

10 тақырып: Гидравликалық пресс

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Гидравликалық пресс
Сабақтың мақсаты: Гидравликалық пресс жұмыс істеу принципін түсіндіру. Паскаль заңының негізінде гидравликалық жүйелердің жұмысын түсіндіру және есептер шығару. Үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) физикалық терминдерді меңгерту.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Гидравликалық пресс дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое гидравлический пресс?»

3. Ағылшынша: «What is a hydraulic press?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Гидравликалық пресс және Паскаль заңы:

• Қазақша: Гидравликалық пресс – сұйықтың қысымын пайдалана отырып, үлкен күш алуға мүмкіндік беретін құрылғы.

• Орысша: Гидравлический пресс – это устройство, которое использует давление жидкости для получения большой силы.

• Ағылшынша: A hydraulic press is a device that uses liquid pressure to generate a large force.

Паскаль заңы:

• Қазақша: Сұйыққа немесе газға түсірілген қысым барлық бағытта бірдей таралады.

• Орысша: Давление, приложенное к жидкости или газу, передается во все стороны одинаково.

• Ағылшынша: Pressure applied to a fluid is transmitted equally in all directions.

Формула:

Мұндағы:

• F1,F2​ – күштер (forces), Н;

• S1,S2​ – аудандар (areas), м².

2.2. Жұмыс істеу принципі:

• Кішкентай ауданда үлкен қысым түсіру арқылы, үлкен ауданда үлкен күш алуға болады.

2.3. Қолданылуы:

• Қазақша: Автокөлік көтергіштері, машиналарда тежегіш жүйелер.

• Орысша: Автоподъёмники, тормозные системы в автомобилях.

• Ағылшынша: Car lifts, braking systems in vehicles.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Кіші поршеньнің ауданы S1=0.01 м², оған F1=100 Н күш әсер етеді. Үлкен поршеньнің ауданы S2=1 м². Үлкен поршеньдегі күшті (F2​) анықтаңыз.	→F2=F1⋅S2\S1=100⋅10.01 ​\ 0.01​=10000 Н
2	Гидравликалық жүйеде F1=200 Н, S1=0.02 м². Үлкен поршеньдегі S2=.5 м². Үлкен поршеньдегі қысымды (PPP) және күшті (F2​) табыңыз.	→F2=200⋅0.50\ 0,02=5000 Н, P=F1\S1=2000\0,02​=10000 Па

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Гидравликалық пресс кішкене күшті үлкен күшке айналдырады».

2. Орысша: «Гидравлический пресс преобразует малую силу в большую».

3. Ағылшынша: «A hydraulic press converts a small force into a large force».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа шағын модель жасауға арналған материалдар беріледі (шприцтер, су, түтіктер). Олар гидравликалық жүйенің жұмыс принципін тәжірибелік жолмен көрсетеді және үш тілде баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Кіші поршеньге күш түсіріп, үлкен поршень арқылы үлкен күш алдық».

• Орысша: «Приложив силу к малому поршню, получили большую силу через большой поршень».

• Ағылшынша: «By applying force to the small piston, we generated a larger force through the big piston».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Гидравликалық пресс пен Паскаль заңының маңыздылығын талқылау.

• Формулаларды қайталап, өмірдегі қолданылуын түсіндіру.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Кіші поршень ауданы S1=0.05 м², күш F1=300 Н. Үлкен поршень ауданы S2=0.5 м². Үлкен поршеньдегі F2​-ні табыңыз.

   • Үш тілде гидравликалық пресс жұмысының артықшылықтарын сипаттаңыз.

Мақал:

• Қазақша: «Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады».

• Орысша: «Сильный одолеет одного, знающий – тысячу».

• Ағылшынша: «The strong defeats one, the knowledgeable defeats a thousand».

11 тақырып : Қатынас ыдыстар

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Қатынас ыдыстар
Сабақтың мақсаты: Қатынас ыдыстардың жұмыс принципін түсіндіру. Қатынас ыдыстарда сұйық деңгейінің тепе-теңдігіне әсер ететін факторларды түсіндіру және есептер шығару.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Қатынас ыдыстар дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое сообщающиеся сосуды?»

3. Ағылшынша: «What are communicating vessels?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Қатынас ыдыстардың анықтамасы:

• Қазақша: Қатынас ыдыстар – төменгі бөліктері бір-бірімен байланысқан ыдыстар жүйесі, олардың ішіндегі сұйық деңгейі бірдей болады.

• Орысша: Сообщающиеся сосуды – это система сосудов, соединённых в нижней части, где уровни жидкости одинаковы.

• Ағылшынша: Communicating vessels are a system of containers connected at the bottom, where the liquid levels are the same.

2.2. Қатынас ыдыстардағы сұйық деңгейі:

• Егер ыдыстарда біртекті сұйық болса, оның деңгейі барлық ыдыстарда бірдей болады.

• Егер әртүрлі сұйықтар болса, олардың тепе-теңдік жағдайы тығыздыққа (ρ\rhoρ) байланысты анықталады:

​

Мұндағы:

• ρ1​,ρ2​ – сұйықтардың тығыздықтары (density), кг/м³;

• h1​,h2​ – сұйықтардың биіктігі (height), м.

2.3. Қолданылуы:

• Қазақша: Су жүйелері, сорғылар, теңіз кемелерінің тұрақтылығы.

• Орысша: Водопроводные системы, насосы, устойчивость морских судов.

• Ағылшынша: Water systems, pumps, stability of sea vessels.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Қатынас ыдыстарға біртекті сұйық құйылған. Егер бір ыдыстағы сұйық биіктігі 0.5 м болса, екінші ыдыстағы сұйық биіктігін анықтаңыз.	0.5 м (біртекті сұйық үшін деңгей бірдей болады).
2	Бір ыдыстағы сұйықтың тығыздығы ρ1=800 кг/м³, ал биіктігі h1=0.4 м. Екінші ыдыстағы сұйықтың тығыздығы ρ2​=1000 кг/м³. Биіктігін (h2​) анықтаңыз.	ρ1*h1=ρ2*h2→h2=ρ1*h1\ρ2=800⋅0.4\1000=​=0.32 м

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Қатынас ыдыстарда сұйық деңгейі тығыздыққа тәуелді».

2. Орысша: «Уровень жидкости в сообщающихся сосудах зависит от плотности».

3. Ағылшынша: «The liquid level in communicating vessels depends on density».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топқа қатынас ыдыстар моделін құруға арналған материалдар (түтікшелер, су, май) беріледі. Оқушылар сұйықтарды қосып, деңгейлерін өлшеп, қорытындыны үш тілде баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Судың деңгейі 0.5 м, майдың деңгейі 0.45 м».

• Орысша: «Уровень воды – 0.5 м, уровень масла – 0.45 м».

• Ағылшынша: «Water level is 0.5 m, oil level is 0.45 m».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Қатынас ыдыстардың негізгі принциптері мен қолданылуын талқылау.

• Есептердің шешу жолдарын қайталау.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Бір ыдыстағы сұйық тығыздығы ρ1=1200 кг/м³, биіктігі h1​=0.3 м. Екінші ыдыстағы сұйық тығыздығы ρ2=800 кг/м³. Биіктігін (h2​) анықтаңыз.

   • Қатынас ыдыстардың күнделікті өмірде қолданылуын үш тілде сипаттаңыз.

Мақал:

• Қазақша: «Бірлік болмай, тірлік болмас».

• Орысша: «Без единства не будет успеха».

• Ағылшынша: «Without unity, there is no progress».

12 тақырып: Архимед күші. Денелердің жүзу шарты

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Архимед күші. Денелердің жүзу шарты
Сабақтың мақсаты: Архимед күші ұғымын түсіндіру және формуласын меңгерту. Денелердің жүзу шарттарын түсіндіру.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Неге кейбір денелер суға батып кетеді, ал кейбіреулері қалқып жүреді?»

2. Орысша: «Почему одни тела тонут, а другие плавают на поверхности воды?»

3. Ағылшынша: «Why do some objects sink while others float?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Архимед заңы:

• Қазақша: Сұйыққа немесе газға батырылған денеге осы дене ығыстырған сұйықтың немесе газдың салмағына тең кері итеруші күш әсер етеді.

• Орысша: На тело, погруженное в жидкость или газ, действует выталкивающая сила, равная весу вытесненной жидкости или газа.

• Ағылшынша: An object submerged in a fluid experiences an upward buoyant force equal to the weight of the displaced fluid.

Формула:

Fарх​=ρсұйық​⋅g⋅Vығыс​ ​

Мұндағы:

• Fарх​ – Архимед күші (buoyant force), Н;

• p сұйық​ – сұйықтың тығыздығы (density), кг/м³;

• g – еркін түсу үдеуі (acceleration due to gravity), м/с²;

• V ығыс​ – дененің ығыстырған сұйық көлемі (displaced volume), м³.

2.2. Денелердің жүзу шарты:

1. Дене қалқып жүреді:
   Егер Fарх​>Fтяж​, яғни Архимед күші дене салмағынан артық болса.

2. Дене жүзіп тұрады:
   Егер Fарх​=Fтяж​, яғни Архимед күші мен дене салмағы тең болса.

3. Дене батады:
   Егер Fарх​<Fтяж​, яғни Архимед күші дене салмағынан аз болса.

2.3. Қолданылуы:

• Қазақша: Кемелер, сүңгуір қайықтар, аэростаттар.

• Орысша: Корабли, подводные лодки, аэростаты.

• Ағылшынша: Ships, submarines, hot air balloons.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Дененің көлемі V=0.02 м³, сұйықтың тығыздығы ρ=1000 кг/м³. Архимед күшін табыңыз.	Fарх=ρ⋅g⋅V=1000⋅9,8⋅0,02=196 Н
2	Дене салмағы Fтяж=300 Н, ал Архимед күші Fарх=250 Н. Дене суда батама?	Батуға себеп: Fарх​<Fтяж​. Жауап: Батады.

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Архимед күші сұйық көлеміне тәуелді».

2. Орысша: «Сила Архимеда зависит от объёма жидкости».

3. Ағылшынша: «Archimedes' force depends on the volume of the fluid».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Оқушылар әртүрлі заттарды (ағаш, металл, пластик) суға батырып, олардың жүзу шарттарын анықтайды. Нәтижені үш тілде баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Ағаш қалқып жүреді, себебі оның тығыздығы судан аз».

• Орысша: «Дерево плавает, так как его плотность меньше плотности воды».

• Ағылшынша: «Wood floats because its density is less than water's density».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Архимед күші мен денелердің жүзу шарттарын талқылау.

• Формулаларды қайталап, өмірде қолданылуын түсіндіру.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • Көлемі 0.03 м³ денені суға батырғанда пайда болатын Архимед күшін табыңыз (ρсу​=1000 кг/м³).

   • Дененің жүзу шарттарын үш тілде сипаттаңыз.

Мақал:

• Қазақша: «Білім инемен құдық қазғандай».

• Орысша: «Знание – это копание колодца иголкой».

• Ағылшынша: «Knowledge is like digging a well with a needle».

13 тақырып : Механикалық жұмыс

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Механикалық жұмыс
Сабақтың мақсаты: Механикалық жұмыс ұғымын, оның формуласын және бірліктерін түсіндіру. Есептер арқылы механикалық жұмысты анықтау жолдарын меңгерту. Үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) физикалық терминдерді қолдану.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Механикалық жұмыс дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое механическая работа?»

3. Ағылшынша: «What is mechanical work?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Механикалық жұмыстың анықтамасы:

• Қазақша: Механикалық жұмыс – күш әсерінен дененің орын ауыстыруы нәтижесінде жасалатын жұмыс.

• Орысша: Механическая работа – это работа, совершаемая при перемещении тела под действием силы.

• Ағылшынша: Mechanical work is the work done when an object moves under the influence of a force.

Формула:

A=F⋅s⋅cosα

Мұндағы:

• A – жұмыс (work), Дж (Джоуль);

• F – күш (force), Н (Ньютон);

• s – орын ауыстыру (displacement), м;

• cosα – күш пен орын ауыстыру арасындағы бұрыштың косинусы.

2.2. Жұмыстың шарттары:

1. Денеге күш әсер етуі керек.

2. Дененің орын ауыстыруы болуы керек.

3. Күш орын ауыстыруға бағытталуы керек.

2.3. Жұмыстың түрлері:

• Оң жұмыс (A>0) – күш орын ауыстыру бағытымен бағыттас.

• Теріс жұмыс (A<0) – күш орын ауыстыруға қарама-қарсы бағытталған.

• Нөлдік жұмыс (A=0) – орын ауыстыру жоқ немесе күш орын ауыстыруға перпендикуляр.

2.4. Қолданылуы:

• Қазақша: Жүк көтеру, құрылыс, машина жұмысы.

• Орысша: Подъём груза, строительство, работа машины.

• Ағылшынша: Lifting loads, construction, machine work.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	10 Н күш әсерінен дене 5 м-ге орын ауыстырды. Күш орын ауыстыруға бағыттас. Жұмысты табыңыз.	A=F⋅s=10⋅5=50 Дж
2	Денеге 20 Н күш әсер етті. Дененің орын ауыстыруы 10 м, ал күш пен орын ауыстыру арасындағы бұрыш 60°. Жұмысты анықтаңыз.	A=F⋅s⋅cosα=20⋅10⋅cos60∘=100 Дж
3	15 Н күш горизонталь бағытта әсер етеді, ал дене 8 м тік бағытта орын ауыстырады. Жұмысты есептеңіз.	A=F⋅s⋅cos90∘=0 Дж (перпендикуляр бағытта жұмыс нөлге тең)

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Жұмыс орын ауыстыру мен күштің бағытына тәуелді».

2. Орысша: «Работа зависит от направления силы и перемещения».

3. Ағылшынша: «Work depends on the direction of force and displacement».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Әр топ қарапайым физикалық модельдер (арбаны тарту, жүк көтеру) арқылы жұмыстың түрлерін көрсетеді және үш тілде түсіндіреді.

Мысал:

• Қазақша: «Ауыр жүк көтергенде оң жұмыс жасалады».

• Орысша: «При подъёме тяжёлого груза совершается положительная работа».

• Ағылшынша: «Positive work is done when lifting a heavy load».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Механикалық жұмыс формуласын және негізгі шарттарын қайталау.

• Есептердің шешу жолдарын талқылау.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • 50 Н күшпен 3 м орын ауыстырғанда жұмыс қаншаға тең?

   • Күш 25 Н, орын ауыстыру 6 м, ал күш пен орын ауыстыру арасындағы бұрыш 30°. Жұмысты анықтаңыз.

2. «Механикалық жұмыстың өмірдегі рөлі» тақырыбында шағын эссе жазыңыз (қазақ, орыс немесе ағылшын тілінде).

Мақал:

• Қазақша: «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей».

• Орысша: «Без труда не выловишь и рыбку из пруда».

• Ағылшынша: «No pain, no gain».

14 тақырып: Қуат

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Қуат
Сабақтың мақсаты: Қуат ұғымын, оның формуласын және бірліктерін түсіндіру. Қуатты есептеу бойынша практикалық дағдыларды дамыту.

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Қуат дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое мощность?»

3. Ағылшынша: «What is power?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Қуаттың анықтамасы:

• Қазақша: Қуат – белгілі бір уақыт ішінде жасалған жұмыстың мөлшері.

• Орысша: Мощность – это количество работы, выполненной за определённое время.

• Ағылшынша: Power is the amount of work done in a specific period of time.

Формула:

Мұндағы:

• P – қуат (power), Вт (Ватт);

• A – жұмыс (work), Дж (Джоуль);

• t – уақыт (time), с (секунд).

2.2. Қуаттың өлшем бірлігі:

• Қазақша: 1 Ватт – 1 Джоуль жұмыстың 1 секунд ішінде жасалуы.

• Орысша: 1 Ватт – это работа в 1 Джоуль, выполненная за 1 секунду.

• Ағылшынша: 1 Watt equals 1 Joule of work done in 1 second.

2.3. Қуаттың өмірдегі қолданылуы:

• Қазақша: Қозғалтқыштар, электр құралдары, спортшылардың өнімділігі.

• Орысша: Двигатели, электрические приборы, производительность спортсменов.

• Ағылшынша: Engines, electrical devices, athletes' performance.

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Егер 100 Дж жұмыс 5 секунд ішінде жасалса, қуатты табыңыз.	P=A\t=100\5=20 Вт
2	Қуат 50 Вт, ал жұмыс 200 Дж болса, жұмыстың орындалу уақытын анықтаңыз.	t=A\P=200\50=4 с
3	150 Вт қуатпен 3 секундта жасалған жұмысты есептеңіз.	A=P⋅t=150⋅3=450 Дж

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Қуат уақытқа және жасалған жұмысқа тәуелді».

2. Орысша: «Мощность зависит от времени и выполненной работы».

3. Ағылшынша: «Power depends on time and the work done».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Топтық жұмыс:
Оқушылар электр құралдарының қуатын өлшейді (шам, компьютер, үтік) және үш тілде есеп нәтижесін баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Шамның қуаты 60 Вт, бұл оның бір секундта 60 Дж жұмыс жасайтынын білдіреді».

• Орысша: «Мощность лампы составляет 60 Вт, что означает выполнение 60 Дж работы за 1 секунду».

• Ағылшынша: «The power of the lamp is 60 W, meaning it does 60 J of work in 1 second».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Қуаттың анықтамасын, формуласын және өмірдегі маңыздылығын талқылау.

• Формулаларды қолданып, есептердің шешу жолдарын бекіту.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • 250 Дж жұмыс 10 секундта жасалды. Қуатты анықтаңыз.

   • Қуаты 100 Вт болатын құрылғы 5 минут ішінде қанша жұмыс жасайды?

2. «Қуаттың өмірдегі қолданылуы» тақырыбында шағын эссе жазыңыз (қазақ, орыс немесе ағылшын тілінде).

Мақал:

• Қазақша: «Еңбектің наны тәтті, жалқаудың жаны тәтті».

• Орысша: «Хлеб труда сладок, а душа ленива сладостна».

• Ағылшынша: «The bread of labor is sweet, but the soul of laziness seeks comfort».

15 тақырып : Кинетикалық және потенциалдық энергия. Механикалық энергия. Механикалық энергияның сақталу заңы

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Кинетикалық және потенциалдық энергия. Механикалық энергия. Механикалық энергияның сақталу заңы
Сабақтың мақсаты: Кинетикалық және потенциалдық энергия ұғымдарын, олардың формулаларын және бірліктерін түсіндіру. Механикалық энергияның сақталу заңын көрсету және есептер арқылы меңгерту

Сабақ құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Энергия дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое энергия?»

3. Ағылшынша: «What is energy?»

2. Теориялық бөлім (20 минут)

2.1. Энергияның түрлері:

• Қазақша: Кинетикалық энергия – дененің қозғалысына байланысты энергия.

• Орысша: Кинетическая энергия – это энергия, связанная с движением тела.

• Ағылшынша: Kinetic energy is the energy associated with the motion of an object.

Формуласы:

Ek=1\2mv²

Мұндағы:

• Ek​ – кинетикалық энергия, Дж;

• m – дененің массасы, кг;

• v – дененің жылдамдығы, м/с.

• Қазақша: Потенциалдық энергия – дененің биіктігіне және ауырлық күшіне байланысты энергия.

• Орысша: Потенциальная энергия – это энергия, связанная с высотой и силой тяжести.

• Ағылшынша: Potential energy is the energy associated with an object's height and gravitational force.

Формуласы:

Ep​=mgh

Мұндағы:

• Ep​ – потенциалдық энергия, Дж;

• m – дененің массасы, кг;

• g – еркін түсу үдеуі (9.8 м/с²);

• h – дененің биіктігі, м.

2.2. Механикалық энергия:

• Қазақша: Механикалық энергия – дененің кинетикалық және потенциалдық энергияларының қосындысы.

• Орысша: Механическая энергия – это сумма кинетической и потенциальной энергии тела.

• Ағылшынша: Mechanical energy is the sum of an object's kinetic and potential energy.

Формуласы:

Eменшікті=Ek​+Ep​

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	Массасы 2 кг дене 5 м/с жылдамдықпен қозғалады. Оның кинетикалық энергиясын табыңыз.	Ek=1\2mv2=1\2⋅2⋅52=25 Дж
2	Массасы 4 кг дене 3 м биіктікте орналасқан. Потенциалдық энергияны есептеңіз (g=9.8 м/с²).	Ep=mgh=4⋅9,8⋅3=117.6 Дж

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «Кинетикалық энергия жылдамдыққа тәуелді».

2. Орысша: «Кинетическая энергия зависит от скорости».

3. Ағылшынша: «Kinetic energy depends on speed».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Тәжірибе:

• Оқушылар допты көтеріп, оның түсуін бақылайды. Потенциалдық энергияның кинетикалық энергияға ауысуын талқылайды.
  Түсіндіру (үш тілде):

• Қазақша: «Доп түскенде потенциалдық энергия кинетикалық энергияға айналады».

• Орысша: «Когда мяч падает, потенциальная энергия превращается в кинетическую».

• Ағылшынша: «As the ball falls, potential energy converts into kinetic energy».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Энергияның түрлерін, олардың формулаларын және механикалық энергияның сақталу заңын қайталау.

• Есептердің шешу жолдарын талқылау.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • 1 кг массалы дене 10 м/с жылдамдықпен қозғалады. Кинетикалық энергияны табыңыз.

   • Массасы 3 кг дене 5 м биіктікте орналасқан. Потенциалдық энергияны есептеңіз.

2. «Энергияның сақталу заңының табиғаттағы рөлі» тақырыбында эссе жазыңыз (қазақ, орыс немесе ағылшын тілінде).

Мақал:

• Қазақша: «Қуат түбі – қайрат».

• Орысша: «Сила берёт своё начало в энергии».

• Ағылшынша: «Energy is the root of power».

16 тақырып : Жай механизмдер. Пайдалы әрекет коэффициенті (ПӘК)

Сынып: 7	Пән: Физика
Сабақтың тақырыбы: Жай механизмдер. Пайдалы әрекет коэффициенті
Сабақтың мақсаты: Жай механизмдер мен олардың түрлерін түсіндіру. Пайдалы әрекет коэффициентінің (ПӘК) анықтамасы мен формуласы бойынша есептер шығару. Үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) физикалық терминдерді үйрену және қолдану.

Сабақ құрылымы

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

• Оқушылармен амандасу (үш тілде).

• Сабақтың тақырыбы мен мақсатын таныстыру.

Сұрақтар:

1. Қазақша: «Жай механизм дегеніміз не?»

2. Орысша: «Что такое простые механизмы?»

3. Ағылшынша: «What are simple machines?»

2. Теориялық бөлім (15 минут)

2.1. Жай механизмдер:

• Қазақша: Жай механизмдер – механикалық жұмыстарды жеңілдететін құралдар.

• Орысша: Простые механизмы – это устройства, облегчающие выполнение механической работы.

• Ағылшынша: Simple machines are devices that make mechanical work easier.

Жай механизмдердің түрлері:

• Қазақша: иінділер, блоктар, көлбеу жазықтық, сына, бұранда.

• Орысша: рычаги, блоки, наклонные плоскости, клин, винт.

• Ағылшынша: levers, pulleys, inclined planes, wedges, screws.

2.2. Пайдалы әрекет коэффициенті (ПӘК):

• Қазақша: ПӘК – механикалық жұмыстың пайдалы бөлігінің толық жұмысқа қатынасы.

• Орысша: КПД – это отношение полезной работы к полной работе.

• Ағылшынша: Efficiency (PӘK) is the ratio of useful work to total work.

Формуласы:

Мұндағы:

• η – ПӘК (%);

• Aпайдалы​ – пайдалы жұмыс (Дж);

• Aтолық​ – толық жұмыс (Дж).

3. Практикалық бөлім (20 минут)

Тапсырмалар:

№	Тапсырма	Жауабы
1	200 Дж пайдалы жұмыс 250 Дж толық жұмысқа тең. ПӘК-ті анықтаңыз.	η=200\250⋅100%=80%
2	Жай механизм арқылы 500 Дж жұмыс жасалды, ал пайдалы жұмыс 400 Дж. ПӘК-ті есептеңіз.	η=400\500⋅100%=80%
3	ПӘК 75%, пайдалы жұмыс 150 Дж. Толық жұмысты табыңыз.	Aтолық=Aпайдалы\η=150\0.75=200 Дж

Есептерді талдау (үш тілде):

1. Қазақша: «ПӘК әрқашан 100%-дан аз болады, себебі үйкеліс және басқа кедергілер болады».

2. Орысша: «КПД всегда меньше 100%, так как существуют трение и другие потери».

3. Ағылшынша: «Efficiency is always less than 100% due to friction and other losses».

4. Шығармашылық тапсырма (10 минут)

Тәжірибе:

• Оқушылар иінді немесе блок жүйесін қолдана отырып, ауыр затты көтереді.

• ПӘК-ті анықтайды және үш тілде нәтижені баяндайды.

Мысал:

• Қазақша: «Иінді механизмнің ПӘК-і 85% болды».

• Орысша: «КПД рычажного механизма составил 85%».

• Ағылшынша: «The efficiency of the lever mechanism was 85%».

5. Сабақты қорытындылау (5 минут)

• Жай механизмдердің түрлерін және ПӘК-ті қайталау.

• Есептер мен тәжірибелерді талдау.

Үй тапсырмасы:

1. Есептер шығарыңыз:

   • ПӘК 90%, толық жұмыс 300 Дж. Пайдалы жұмысты есептеңіз.

   • Жай механизм арқылы 600 Дж жұмыс жасалды, ал пайдалы жұмыс 480 Дж. ПӘК-ті табыңыз.

2. «Жай механизмдердің тұрмыстағы рөлі» тақырыбында эссе жазыңыз (қазақ, орыс немесе ағылшын тілінде).

Мақал:

• Қазақша: «Еңбекке сен, ерінбе».

• Орысша: «Доверься труду, не ленись».

• Ағылшынша: «Trust in labor, never be lazy».

Қортынды.

Арнайы білім беретін мектептер үшін CLIL технологиясы оқушылардың ерекше қажеттіліктерін ескеріп бейімделеді. Сабақтарда қарапайым терминология, анимациялар, суреттер және практикалық жұмыстар қолданылады. Бұл оқушыларға ақпаратты тез түсініп, оны үш тілде қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, терминдерді үш тілде қайталап, қарапайым деңгейдегі диалогтарды қолдану оқушылардың тілдік және пәндік дамуында жоғары нәтиже береді. Сабақ барысында арнайы визуализация, қарапайым тілдік құрылымдар және тәжірибелер арқылы оқушылардың қызығушылығын арттыруға болады. CLIL-дің артықшылықтарының бірі – оқушылардың пәндік және тілдік дағдыларды қатар меңгеруі. Бұл болашақта олардың әлеуметтік бейімделуіне, білім алу деңгейінің артуына және халықаралық стандарттарға сәйкес білім алуға жағдай жасайды. Сонымен қатар, CLIL әдісі арқылы оқушылардың зерттеушілік және сыни ойлау дағдыларын дамытуға болады. Мысалы, физика сабағында «Архимед күші» тәжірибесін өткізіп, нәтижелерді үш тілде талқылау оқушылардың танымдық қабілеттерін арттырып қана қоймай, тілдік ортаға деген қызығушылығын оятады. Сабақ барысында қосымша берілетін физика-техникалық терминдер сөздігі оқушының сөз қорын қалыптастырады. Практикалық жұмыстарға баса көңіл бөлінеді. Физика пәнін көп тілде оқыту оқушылардың сөздік қорын кеңейте отырып ойын толық жеткізе білуге, әртүрлі бақылаулар мен тәжірибелер жүргізуге, физикалық құбылыстарды емін-еркін сипаттай білуге құлшындырады. Қарапайым көрсетулер оқушыны өздігінен ізденуге, танымдық және шығармашылық икемділіктерін дамытуға бағыттайды. Сонымен қатар, алған білімі өмірге деген қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында меңгерілуі қажет екендігі оқушы санасына сіңіріледі. Ең бастысы оқушының көп тілді меңгерудегі сөздік қоры толығады, сөйлеу дағдысы қалыптасады.

Қорыта айтқанда, CLIL технологиясын арнайы білім беру жүйесінде қолдану – бұл XXI ғасырдың талаптарына сай келетін тиімді әдіс. Ол ерекше қажеттіліктері бар балалардың физикалық, когнитивті және тілдік мүмкіндіктерін дамытуға көмектеседі. Мұндай тәсіл оқушылардың білімге деген ынтасын арттырып, оларды үш тілде сөйлей алатын, заманауи әлемде өз орнын таба алатын тұлғалар ретінде қалыптастырады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Ажигулова М.С. Методические рекомендации по разработке и ведению занятий по предметам «Физика», «Химия», «Биология», «Информатика» на английском языке. – Режим доступа: http://orleuastana.kz 2017

2. Ұлттық тілде оқытылатын мектептерде «Физика» пәнін көптілді оқыту бойынша әдістемелік ұсынымдар .Астана 2013

3. Кіріктірілген білім беру бағдарламасы: нәтижеге бағытталған оқу жүйесі: http://kazmkpu.kz. 2013-2017

4. Ә.Б.Ақпаева, Л.А. Лебедева, В.В Бурова «Физика» Әдістемелік құрал. Алматы кітап-2011жыл.