Бекітемін

Мектеп директоры

__________Ш.Абиткожаева

Сабақтың барысы:

Фосфор – периодтық жүйенің V тобының негізгі топшасына жататын бейметалл элемент.
Атом нөмірі – 15.

Табиғатта бос күйінде кездеспейді, көбінесе қосылыс түрінде болады (фосфаттар).

? Фосфордың аллотропиялық түрлері

1. Ақ фосфор

   • Өте улы

   • Қараңғыда жарық шығарады

   • Ауада өздігінен тұтанады

   • Суда сақталады

2. Қызыл фосфор

   • Усыздау

   • Тұрақты

   • Сіріңке өндірісінде қолданылады

3. Қара фосфор

   • Ең тұрақты түрі

   • Металдық қасиетке жақын

⚗️ Фосфордың химиялық қасиеттері

Фосфор белсенді элемент.

1️⃣ Оттекпен әрекеттесуі:

4P+5O2→2P2O54P + 5O_2 → 2P_2O_54P+5O2​→2P2​O5​

2️⃣ Металдармен әрекеттесуі:

Фосфидтер түзеді.
Мысалы:

3Ca+2P→Ca3P23Ca + 2P → Ca_3P_23Ca+2P→Ca3​P2​

3️⃣ Галогендермен әрекеттесуі:

2P+3Cl2→2PCl32P + 3Cl_2 → 2PCl_32P+3Cl2​→2PCl3​

? Фосфордың маңызды қосылыстары

1️⃣ Фосфор оксидтері

• P₂O₅ (фосфор (V) оксиді) – қышқылдық оксид

• Сумен әрекеттесіп фосфор қышқылын түзеді:

P2O5+3H2O→2H3PO4P_2O_5 + 3H_2O → 2H_3PO_4P2​O5​+3H2​O→2H3​PO4​

2️⃣ Фосфор қышқылы (Phosphoric acid)

• Формуласы: H₃PO₄

• Орташа күшті қышқыл

• Тыңайтқыш өндірісінде қолданылады

• Тамақ өнеркәсібінде (E338)

3️⃣ Фосфаттар

• Кальций фосфаты – сүйек пен тістің негізгі құрамы

• Минералдары:

  • Апатит

  • Фосфорит

4️⃣ Фосфин (Phosphine)

• Формуласы: PH₃

• Өте улы газ

• Шіріген балық иісі бар

• Ауада өздігінен жануы мүмкін

? Фосфордың маңызы

• ? Ауыл шаруашылығында – минералды тыңайтқыштар

• ? Тірі ағзаларда – ДНҚ, РНҚ құрамында

• ? Сүйек және тіс құрамында

• ? Сіріңке өндірісінде

Егер қаласаңыз, мен осы тақырып бойынша:

• Қысқаша конспект

• Реферат

• Презентация жоспары

• Тест сұрақтары
  дайындап бере аламын ?

фосфордың аллотропиялық түрөзгерістерін салыстыру

? Фосфордың аллотропиялық түрөзгерістерін салыстыру

Фосфордың негізгі үш аллотропиялық түрі бар: ақ, қызыл, қара фосфор. Олар құрылысы мен қасиеттері бойынша бір-бірінен ерекшеленеді.

? Салыстырмалы кесте

? Жеке сипаттамасы

1️⃣ Ақ фосфор

• P₄ молекулаларынан тұрады (тетраэдрлік құрылым)

• Қараңғыда әлсіз жарық шығарады (хемилюминесценция)

• Ауада оңай тотығады

• Суда сақталады

2️⃣ Қызыл фосфор

• Ақ фосфорды қыздыру арқылы алынады

• Қауіпсіздеу және тұрақтырақ

• Сіріңкенің қорабының жанатын бетінде қолданылады

3️⃣ Қара фосфор

• Жоғары қысымда алынады

• Құрылысы графитке ұқсас

• Электр тогын өткізеді

• Ең тұрақты түрі

? Қорытынды

• Химиялық белсенділігі бойынша: Ақ > Қызыл > Қара

• Тұрақтылығы бойынша: Қара > Қызыл > Ақ

• Қауіптілігі бойынша: Ақ фосфор ең қауіпті

Қаласаңыз, мен осыны сызба түрінде немесе қысқаша шпаргалка форматында дайындап бере аламын.

-фосфор қосылыстарының Қазақстандағы кен орындарын атау

?? Фосфор қосылыстарының Қазақстандағы кен орындары

Қазақстан фосфорит қоры бойынша әлемдегі алдыңғы елдердің бірі. Негізгі кен орындары:

1️⃣ Қаратау фосфорит алабы

• ? Жамбыл облысында орналасқан

• Қазақстандағы ең ірі фосфорит бассейні

• Әлемдік маңызы бар

• Негізгі кен орындары: Жаңатас, Қаратау

• Тыңайтқыш өндірісінің негізгі шикізат көзі

2️⃣ Шилісай фосфорит кен орны

• ? Ақтөбе облысында

• Батыс Қазақстандағы ірі кен орындарының бірі

• Фосфор тыңайтқыштарын өндіруге пайдаланылады

3️⃣ Ақтөбе фосфорит алабы

• ? Ақтөбе өңірінде

• Фосфориттің шөгінді түрлері кездеседі

4️⃣ Лисаков фосфорит кен орны

• ? Қостанай облысында

• Солтүстік Қазақстандағы фосфат шикізат көзі

? Өндіріс орталығы

Фосфор шикізатын өңдеу орталығы:

• Тараз
  (Минералды тыңайтқыштар өндірісі дамыған)

? Қорытынды

Қазақстандағы негізгі фосфорит кен орындары:

• Қаратау

• Шилісай

• Ақтөбе

• Лисаков

Ең ірі және стратегиялық маңыздысы — Қаратау фосфорит алабы.

Қаласаңыз, карта бойынша орналасуын да түсіндіріп бере аламын.

фосфор және оның қосылыстарының жалпы химиялық қасиеттерін түсіндіру

? Фосфор және оның қосылыстарының жалпы химиялық қасиеттері

Фосфор (P) – белсенді бейметалл, тотығу дәрежелері: –3, +3, +5. Осыған байланысты оның қосылыстары да әртүрлі химиялық қасиет көрсетеді.

? I. Фосфордың химиялық қасиеттері

1️⃣ Оттекпен әрекеттесуі (тотығу)

Фосфор оңай тотығады:

• Оттек жеткілікті болса:

4P+5O2→2P2O54P + 5O_2 → 2P_2O_54P+5O2​→2P2​O5​

• Оттек жеткіліксіз болса:

4P+3O2→2P2O34P + 3O_2 → 2P_2O_34P+3O2​→2P2​O3​

? Қышқылдық оксидтер түзеді.

2️⃣ Металдармен әрекеттесуі

Фосфор металдармен әрекеттесіп фосфидтер түзеді:

3Ca+2P→Ca3P23Ca + 2P → Ca_3P_23Ca+2P→Ca3​P2​

Фосфидтер суда ыдырап, фосфин түзеді.

3️⃣ Сутекпен әрекеттесуі

Жанама жолмен Phosphine (PH₃) түзіледі.

• Өте улы

• Тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді

4️⃣ Галогендермен әрекеттесуі

Фосфор галогендермен оңай қосылады:

2P+3Cl2→2PCl32P + 3Cl_2 → 2PCl_32P+3Cl2​→2PCl3​ 2P+5Cl2→2PCl52P + 5Cl_2 → 2PCl_52P+5Cl2​→2PCl5​

⚗️ II. Фосфор қосылыстарының химиялық қасиеттері

1️⃣ Оксидтері

Фосфор (V) оксиді – P₂O₅

• Қышқылдық оксид

• Сумен әрекеттесіп қышқыл түзеді:

P2O5+3H2O→2H3PO4P_2O_5 + 3H_2O → 2H_3PO_4P2​O5​+3H2​O→2H3​PO4​

2️⃣ Қышқылдары

? Phosphoric acid (H₃PO₄)

• Орташа күшті, үш негізді қышқыл

• Негіздермен әрекеттесіп тұздар (фосфаттар) түзеді:

H3PO4+3NaOH→Na3PO4+3H2OH_3PO_4 + 3NaOH → Na_3PO_4 + 3H_2OH3​PO4​+3NaOH→Na3​PO4​+3H2​O

• Металдармен әрекеттесіп сутек бөледі

3️⃣ Фосфаттар

• Қышқылдық, орта және негізгі тұздар түзеді

• Көпшілігі суда нашар ериді

• Қыздырғанда ыдырауы мүмкін

4️⃣ Фосфин (PH₃)

• Әлсіз негіздік қасиет

• Күшті тотықсыздандырғыш

• Ауада тотығып, фосфор қышқылына айналуы мүмкін

? Тотығу-тотықсыздану қасиеті

Фосфор:

• ? Тотықсыздандырғыш бола алады (O₂, галогендермен)

• ? Тотықтырғыш бола алады (металдарға қатысты)

? Жалпы қорытынды

Фосфор және оның қосылыстары:

• Қышқылдық қасиет көрсетеді

• Тотығу-тотықсыздану реакцияларына оңай түседі

• Тұздар, оксидтер, гидридтер түзеді

• Химиялық белсенділігі жоғары

Қаласаңыз, осы тақырыпты қысқаша конспект немесе схема түрінде дайындап бере аламын.

осы тақырыпқа тапсырма жауаппен

? «Фосфор және оның қосылыстары» тақырыбына тапсырмалар (жауаптарымен)

1-тапсырма. Фосфордың мүмкін болатын тотығу дәрежелерін атаңыз.

Жауабы: –3, +3, +5

2-тапсырма. Реакция теңдеуін аяқтаңыз:

а) P+O2→?P + O_2 → ?P+O2​→?
б) P2O5+H2O→?P_2O_5 + H_2O → ?P2​O5​+H2​O→?
в) Ca+P→?Ca + P → ?Ca+P→?

Жауабы:

а)

4P+5O2→2P2O54P + 5O_2 → 2P_2O_54P+5O2​→2P2​O5​

б)

P2O5+3H2O→2H3PO4P_2O_5 + 3H_2O → 2H_3PO_4P2​O5​+3H2​O→2H3​PO4​

в)

3Ca+2P→Ca3P23Ca + 2P → Ca_3P_23Ca+2P→Ca3​P2​

3-тапсырма. Қай қосылыс қышқылдық оксид болып табылады?

A) PH₃
B) P₂O₅
C) Ca₃P₂
D) Na₃P

Жауабы: B) P₂O₅

4-тапсырма. Сәйкестендіру

Жауабы:
1 – б
2 – а
3 – в

5-тапсырма. Фосфор қышқылы қандай тұздар түзеді?

Жауабы:

• Орта тұздар (Na₃PO₄)

• Қышқыл тұздар (NaH₂PO₄, Na₂HPO₄)

6-тапсырма. Есеп

32 г фосфор толық жанғанда қанша грамм P₂O₅ түзіледі?

3/2/1 әдісі»:

1. Мен білетін үш нәрсе ...

2. Мені таңқалдырған екі нәрсе ...

3. Болашақта тереңірек қарастыратын бір нәрсе....

3/2/1 әдісі»:

1. Мен білетін үш нәрсе ...

2. Мені таңқалдырған екі нәрсе ...

3. Болашақта тереңірек қарастыратын бір нәрсе....

3/2/1 әдісі»:

1. Мен білетін үш нәрсе ...

2. Мені таңқалдырған екі нәрсе ...

3. Болашақта тереңірек қарастыратын бір нәрсе....

3/2/1 әдісі»:

1. Мен білетін үш нәрсе ...

2. Мені таңқалдырған екі нәрсе ...

3. Болашақта тереңірек қарастыратын бір нәрсе....

3/2/1 әдісі»:

1. Мен білетін үш нәрсе ...

2. Мені таңқалдырған екі нәрсе ...

3. Болашақта тереңірек қарастыратын бір нәрсе....