ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ БЕЙНЕСІ

ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ БЕЙНЕСІ

Аңдатпа

Бұл мақалада қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, жазушы Ғабит Мүсірепов шығармаларындағы әйел бейнесінің көркемдік және идеялық ерекшеліктері қарастырылады. Жазушы туындыларындағы әйел образдарының ұлттық дүниетаныммен, адамгершілік құндылықтармен және қоғамдағы әлеуметтік мәселелермен байланысы талданады. Әсіресе «Ұлпан», «Ананың анасы», «Ашынған ана», «Ақлима» шығармаларындағы әйел тұлғаларының мінез-құлқы, ішкі жан дүниесі, рухани беріктігі мен қоғамдық орнына назар аударылады. Зерттеу барысында салыстырмалы, тарихи-әдеби және мәтіндік талдау әдістері қолданылды. Ғабит Мүсірепов әйел бейнесі арқылы ана қадірін, әйелдің әлеуметтік мәртебесін, қайсарлық пен мейірімділіктің үйлесімін терең танытқаны анықталды.

Түйін сөздер: Ғабит Мүсірепов, әйел бейнесі, ана, қазақ әдебиеті, ұлттық құндылық, көркем образ, әйел тұлғасы, «Ұлпан».

Кіріспе

Қазақ әдебиетінде әйел бейнесі әр кезеңде маңызды көркемдік-идеялық нысан ретінде қалыптасты. Әйел образын жасауда жазушылар оның отбасы ішіндегі қызметін ғана емес, қоғамдағы орнын, рухани болмысын, адамдық қасиетін және тарихи өзгерістерге ықпалын да көрсетуге ұмтылды. Осы тұрғыдан алғанда, Ғабит Мүсірепов шығармашылығы ерекше мәнге ие. Жазушы әйел табиғатын терең түсініп, оның ішкі жан дүниесін, қайсарлығын, мейірімін және азаматтық болмысын көркем түрде бейнелей білді.

Тақырыптың өзектілігі қазіргі кезеңде де жоғары. Себебі әйелдің қоғамдағы орны, отбасы мен қоғамдық жауапкершіліктің арақатынасы, ана мәртебесі және тұлғалық еркіндік мәселелері әдебиеттануда маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Мүсірепов жасаған әйел образдары осы мәселелерді ұлттық әдебиет контексінде түсінуге мүмкіндік береді.

Ғабит Мүсірепов шығармашылығындағы әйел бейнесі әдебиеттанушылар тарапынан әртүрлі қырынан зерттеліп келеді. Зерттеулерде жазушының ана тақырыбына арналған шығармаларындағы әйел тұлғасының мейірімділік, қайсарлық, ерлік және адамгершілік қасиеттері ерекше аталады [1, 25–27-б.]. Сонымен бірге «Ұлпан» романындағы әйел тағдыры қазақтың салт-дәстүрі, қоғамдық қатынастары және әйел теңсіздігі мәселелерімен сабақтастырыла қарастырылады [2].

Зерттеудің мақсаты – Ғабит Мүсірепов шығармаларындағы әйел бейнесінің көркемдік ерекшеліктерін анықтап, оның ұлттық және жалпыадамзаттық мәнін ашу.

Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылды: жазушы шығармаларындағы негізгі әйел образдарын анықтау; олардың мінез-құлқы мен рухани болмысын талдау; әйел тұлғасының ана, жар және қоғам мүшесі ретіндегі қызметін қарастыру; әйел образдары арқылы берілетін ұлттық және адамгершілік құндылықтарды айқындау.

Негізгі бөлім

Әйел бейнесін жасаудың теориялық негіздері

Көркем шығармадағы образ – автордың белгілі бір идеяны адам тұлғасы арқылы таныту тәсілі. Әдебиеттегі әйел бейнесі де тек кейіпкер сипаттамасы емес, белгілі бір дәуірдің әлеуметтік, мәдени және моральдық түсініктерінің көрінісі болып табылады.

Ғабит Мүсірепов шығармаларында әйел образы бірнеше қырдан көрінеді. Біріншіден, әйел – ана, яғни өмірдің бастауы, мейірім мен адамгершіліктің символы. Екіншіден, әйел – рухани тұрғыдан мықты тұлға. Үшіншіден, әйел – қоғамдағы оқиғаларға өзіндік көзқарасы мен ықпалы бар азаматтық тұлға.

Жазушының ана тақырыбына ерекше көңіл бөлуі оның шығармашылығының басты ерекшеліктерінің бірі. «Ананың анасы», «Ашынған ана», «Ананың арашасы», «Ер ана», «Ақлима» сияқты туындыларында ана бейнесі арқылы мейірімділік, өмірді қорғау, балаға деген сүйіспеншілік және адамдық борыш мәселелері көтеріледі [1, 25–27-б.].

«Ананың анасы» шығармасындағы әйел бейнесі

«Ананың анасы» әңгімесінде ана тұлғасы ерекше биіктікке көтеріледі. Шығармадағы ана – әлсіз немесе тағдырға бағынышты адам емес, өз құқығын қорғай алатын, шешім қабылдайтын, батыл тұлға.

Жазушы ананың баласы үшін күресін оның табиғи инстинкті ретінде ғана емес, адамдық әрі моральдық жауапкершілік ретінде көрсетеді. Ана бойындағы мейірім мен қайсарлық бірін-бірі толықтыратын рухани күш ретінде танылады.

Ғабит Мүсіреповтің ана тақырыбындағы алғашқы шығармаларының қатарында «Ананың анасы» мен «Ашынған ана» ерекше орын алады. Бұл шығармаларда әйелдің баласын қорғауы мен қиындыққа қарсы тұруы негізгі идеялық желі ретінде көрінеді [1, 25-б.].

«Ашынған ана» шығармасындағы рухани беріктік

«Ашынған ана» туындысында әйел бейнесі әлеуметтік әділетсіздікпен байланыста суреттеледі. Ана басына түскен қиындыққа қарамастан, адамдық қасиетін жоғалтпайды. Оның ашуы жеке басының мәселесінен туындағанымен, шығарма барысында ол әділетсіздікке қарсы бағытталған азаматтық қарсылық деңгейіне көтеріледі.

Мұнда жазушы әйелдің ішкі психологиялық әлеміне назар аударады. Кейіпкердің қайғысы, қорқынышы, үміті мен қарсылығы бір-бірімен сабақтасып жатады. Сондықтан әйел образы сыртқы әрекет арқылы ғана емес, ішкі толғаныс арқылы да ашылады.

Зерттеу еңбектерінде Мүсіреповтің ана образдарын жасау барысында әйелдің қайсарлығы мен жанкештілігін алдыңғы қатарға шығарғаны көрсетіледі [1, 26-б.].

«Ақлима» шығармасындағы ана тұлғасы

«Ақлима» әңгімесінде ана бейнесінің тағы бір қыры көрінеді. Ақлима – өмірдің ауыртпалығын көрсе де, адамдық мейірімінен айырылмаған кейіпкер. Оның бойындағы сабыр, кешірім және сүйіспеншілік ана тұлғасының рухани қуатын танытады.

«Ақлима» шығармасы да Мүсіреповтің ана тақырыбындағы көркем туындыларының бірі болып саналады. Ғалымдар жазушының «Ақлима» сияқты шығармаларында қазақ әйелінің жиынтық бейнесін жасағанын атап көрсетеді [1, 27-б.].

Бұл шығармада ана ұғымы биологиялық түсініктен әлдеқайда кең мағынаға ие болады. Ана – мейірімділіктің, кешірімділіктің және адамға деген сенімнің символы.

«Ұлпан» романындағы әйелдің қоғамдық тұлғасы

Ғабит Мүсіреповтің әйел бейнесін жасаудағы ең ірі жетістіктерінің бірі – «Ұлпан» романындағы Ұлпан образы. Ұлпан – қазақ әйелінің дәстүрлі түсініктегі бейнесінен әлдеқайда кең сипатталған күрделі тұлға.

Зерттеушілер «Ұлпан» романындағы әйел тағдырын қазақтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы және сол кезеңдегі қоғамдық қатынастармен байланыстыра қарастырады. Романда құда түсу, қыз тағдыры, қалыңмал, әмеңгерлік сияқты дәстүрлердің әйел өміріне ықпалы да көрініс табады [2].

Ұлпанның ерекшелігі – оның ақылдылығы, сабырлылығы, көрегендігі және ел мәселесіне араласуы. Ол тек отбасының берекесін ойлайтын әйел емес, айналасындағы адамдардың тағдырына ықпал ете алатын тұлға ретінде көрінеді.

Ұлпанның шешімдері оның жеке басының мүддесінен гөрі елдің, халықтың жағдайымен сабақтасып жатады. Осы ерекшелігі оны қазақ әдебиетіндегі әлеуметтік тұрғыдан белсенді әйел образдарының қатарына қосады.

Романда әйелдің ақыл-парасаты мен адамдық қасиеті ер адаммен тең дәрежеде бағалануы маңызды. Ұлпан арқылы жазушы қазақ әйелінің қоғамдық мүмкіндігінің кең екенін көрсетеді [2].

Зерттеу әдістері және ғылыми жаңалығы

Зерттеу барысында мәтіндік талдау, салыстырмалы әдіс, тарихи-әдеби талдау және образдық талдау әдістері қолданылды. Аталған әдістер арқылы жазушы шығармаларындағы әйел образдарының ортақ және ерекшелік белгілері сараланды.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы – Ғабит Мүсірепов шығармаларындағы әйел бейнесін тек «ана» ұғымымен шектемей, оны рухани, әлеуметтік және азаматтық тұлға ретінде кешенді түрде қарастыру. Жазушының әйел образдары мейірімділік пен қайсарлықты, нәзіктік пен батылдықты, дәстүр мен жаңашылдықты қатар біріктіретіні анықталды.

Мүсірепов әйелді отбасының ғана емес, қоғамның да маңызды мүшесі ретінде көрсетеді. Бұл – жазушы шығармаларындағы әйел концепциясының негізгі ерекшеліктерінің бірі.

Теориялық және практикалық маңызы

Зерттеудің теориялық маңызы – қазақ әдебиетіндегі әйел бейнесін зерттеуге қатысты ғылыми тұжырымдарды толықтыруында. Мүсірепов шығармаларындағы әйел тұлғасын талдау арқылы қазақ прозасындағы әлеуметтік және моральдық мәселелерді тереңірек түсінуге болады.

Практикалық тұрғыдан мақаланы жоғары оқу орындары мен мектептердегі қазақ әдебиеті сабақтарында, Ғабит Мүсірепов шығармашылығына арналған арнайы курстарда, ғылыми жобалар мен эссе жұмыстарында пайдалануға болады.

Қорытынды

Ғабит Мүсірепов шығармаларындағы әйел бейнесі – қазақ әдебиетіндегі терең әрі көркемдік тұрғыдан күрделі образдардың бірі. Жазушы әйелді әлсіз, тағдырға тәуелді кейіпкер ретінде емес, рухани күші мықты, ақылды, қайсар және адамгершілік қасиеті жоғары тұлға ретінде танытады.

«Ананың анасы», «Ашынған ана», «Ақлима» шығармаларында ана бейнесі мейірім мен адамдықтың символы ретінде көрінсе, «Ұлпан» романында әйелдің қоғамдық және азаматтық тұлғасы кеңінен ашылады [1; 2].

Зерттеу нәтижесінде Мүсіреповтің әйел образдарын жасауда екі негізгі көркемдік бағытты ұстанғаны байқалды: біріншісі – ана тұлғасының рухани-адамгершілік биіктігін көрсету, екіншісі – әйелдің қоғамдық белсенділігі мен азаматтық мүмкіндігін таныту. Осы тұрғыдан алғанда, Ұлпан, Ақлима және ана тақырыбындағы басқа да кейіпкерлер бір-бірін толықтыратын көркем образдар жүйесін құрайды.

Ғабит Мүсірепов жасаған әйел образдары бүгінгі оқырман үшін де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Себебі олардың бойындағы мейірім, жауапкершілік, әділеттілік, қайсарлық және елге қызмет ету сияқты қасиеттер қазіргі қоғам үшін де құнды. Болашақта жазушы шығармаларындағы әйел концепциясын гендерлік әдебиеттану, психологиялық талдау және ұлттық дүниетаным тұрғысынан тереңірек зерттеу қазақ әдебиетіндегі әйел бейнесінің эволюциясын анықтауға мүмкіндік береді.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. ҚазҰПУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2013. – №4 (46). – 25–27-б.
2. Yildiz N. «Ұлпан» романындағы әйел тағдыры // Eurasian Journal of Philology: Science and Education. – 2023. – №2.
3. Мүсірепов Ғ. Ана туралы новеллалар. – Алматы: Өлке, 2022. – 96 б.
4. Мүсірепов Ғ. Ұлпан. – Алматы: Жазушы, 1984.
5. Қабдолов З. Сөз өнері: оқулық-монография. – Алматы: Санат, 2002. – 360 б.
6. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.
7. Нұрғали Р. Арқау: екі томдық әдеби-сын мақалалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1991.