ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫНЫҢ КЕРБҰЛАҚ АУДАНЫ БОЙЫНША БІЛІМ БӨЛІМІ" МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІНІҢ "ҚАСПАН ОРТА МЕКТЕБІ МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ШАҒЫН ОРТАЛЫҒЫМЕН" КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ

БЕКБЕРГЕНОВ А.К.

ГЕОГРАФИЯ ПӘНІ БОЙЫНША ОЛИМПИАДАЛЫҚ ЕСЕПТЕР МЕН ТАПСЫРМАЛАР ТОПТАМАСЫ

(әдістемелік көмекші құрал)

Әдістемелік көмекші құралды баспаға «Жетісу облысы білім басқармасының Кербұлақ ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің «Қаспан орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығымен» коммуналдық мемлекеттік мекемесі әдістемелік кеңесі ұсынған

Бекбергенов Айткабыл Курманбаевич

География пәнінің мұғалімі

География пәні бойынша олимпиадалық есептер мен тапсырмалар топтамасы (әдістемелік көмекші құрал) «Жетісу облысы білім басқармасының Кербұлақ ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің «Қаспан орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығымен» КММ -2025 жыл - 64 бет.

Көмекші құралда география пәні бойынша олимпиадалық есептер мен тапсырмалар топтастырылып, географиялық сесептер әдістемесі, оларды шешу жолдары кеңінен қарастырылып, оны оқытуға оқытуға арналған әдістемелік-көмекші оқу құралында жас ұрпақты ізгілікке, парасаттылыққа баулитын экологиялық білім мен тәрбие берудің маңыздылығы атап көрсетілген және география пәнін оқытуда, географиялық есептер арқылы оқушыларға экологиялық білім беру көрсетілген. Көмекші құралда оқушыларға география пәнінде керекті кескін карталармен жұмыс жөнінде, жұмыс ережелері, оны пайдалану, жүргізу және басты ерекшелігі қазіргі заманғы жаңа технология әдістерін пайдалана отырып, георгафиялық есептерді шешу арқылы оқушылардың белсенділігін арттыру, осы пән олимпиадасы арқылы оқушылар білімін дамытуға баулиды.

Әдістемелік құрал сабаққа пайдалануға тиімділігімен ерекшеленгендіктен география пәні мұғалімдеріне көмекші құрал ретінде ұсынылады.

АЛҒЫ СӨЗ

Қазіргі қазақстандық білім беру кеңістігіндегі түбегейлі өзгерістер — тарихи объективті процестер. Білім беру саласын реформалаудағы мақсат - білім беру жүйесін қайта қарап, оқушылардың шығармашылық бейімделуіне қарай бағдарлы, сатылы білім алуларына жағдай жасау болып табылады. Бүгінгі таңда оқушының географиялық білім сапасын бұрынғыдай білім, білігі және дағдысымен өлшеу жеткіліксіз. Қазіргі талап білім сапасы оқушының алған білімін жеке басының әрі қарай дамуына тұлға ретінде қоғамның өркендеуіне пайдалана білуімен өлшенеді деп тұжырымдалады. «ҚР білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына» түсініктемеде: «Білімді, білік-дағдыларды механикалық түрде беру емес, ақпараттық-зияткерлік ресурстарды өз бетінше тауып, талдап және пайдалана білетін, идеялардың қуат көзі болатын, жедел өзгеріп отыратын әлем жағдайында дамитын және өзін-өзі ашып көрсете алатын жеке тұлғаны қалыптастыру басымдық болып табылады» делінген [1], Демек, бұл тұжырым білім берудің басты философиясы болмақ.

Міне, осындай мақсат-міндеттерді орындау үшін оқытудың жаңаша әдіс-тәсілдерін, яғни, инновациялық технологияларды қолдануды талап етеді. Бұл бағытта көптеген ізденістер жүргізілуде.

География пәні сабақтарында олимпиадалық есептерді қолданудың кең мүмкіндігі туады. Тіптен, тұтастай пәнді осы олимпиадалық тапсырмалар бойынша жүргізуге болады. География пәні сабақтарында олимпиадалық есептерді қолдану нұсқасында білімді толық игеруді негізге ала отырып қазіргі дидактика талабына сәйкес балаларды оқыту ғана тұлғаның танымдық қызметін ұйымдастыруға, оқу үрдісін қарым-қатынас негізінде құруға болады. Бұл оқу үрдіс мұғалімнің жұмысына кейбір өзгерістер туғызады, Біріншіден оқушы таным процесінің объектісіне емес, субъектісіне, білім мен ақпараттың көзіне емес, оқудың ұйымдастырушы яғни, «дирижерына» айналады. Екіншіден, мұғалім сабаққа алдын - ала зерттеу жасап, уақыттың көпшілігін география пәні бойынша олимпиадалық еспептер үлгісін даярлауға жұмсайды да, сабақ барысында тек бақылаушы, үйлестіруші функция атқарады.

Географиялық есептердің

шешімі - карталарды қолдана білу

География сабағын олимпиадалық есептерді шешуде оқушыға ең бірінші картамен жұмыс жасай білуіне үлкен мән берілуі керек. Өйткені, оқушының пәнге деген қызығушылығын, географиялық ұғымдарды терең меңгеруіне жол ашу үшін осы бастапқы курста географиялық білім беруде картамен жұмыс жарауына баса назар аударуды қажет етеді.

Бұл мақсатқа жету оқушыны тек білім көзімен ғана қаруландыру емес, сонымен бірге картамен жұмыс жасай білуін практика жүзінде іске асыру.

Географиялық карталардың атқаратын рөлі.

1. Карта географиялық ұғымдардың басы мен аяғы. Картасыз кішігірім экскурсия, экспедицияға да шығу мүмкін емес.

2. Карта - саяхат, жррықтарда көмекші құралдың рөлін атқарып қана қоймай, сонымен бірге географиялық білімді тереңдетуге және кеңейтуге өз үлесін қосады.

3. Карта - географиялық ұғымдар арасындағы байланысты меңгерудің көмекші құралы.

4. Карта — географиялық заңдылықтарды жоғары дәрежеде анықтауға мүмкіндік береді, яғни кеңістікте орналасу заңдылықтарын және Жер шары бетіндегі құбылыстардың арақатынасын, жиынтығын және баиланысын анықтайды. Яғни, карта 7 географияның тілі.

Қорыта айтқанда, карта оқушының ойы мен көзқарасын ары қарай дамытып жетілдіретін көмекші құрал болуы тиіс.

Қартамен жұмыс жасаудың төмендегі негізгі әдістерін атауға болады:

1. Картаны оқу (географиялық жағдайын, шекарасын анықтау, әр елдер бойынша табиғат жағдайын сипаттау).

2. Бірнеше карта түрлерін алып салыстырмалы анализ жасау. Оларды глобуспен салыстыру.

3. Кескін картамен жұмыс жасау. (Кескін картаға түсіру техникасын меңгеру.)

4. Жазбаша берілген географиялық ұғымдарды өз бетімен карта сызба құрастыру дағдысында қалыптастыру.

Міне, сонда ғана оқушының география пәніне деген қызығушылығы артып, өз бетінше терең білім алуына жол ашылады.

Енді "Карталарды мазмунына және масштабына қарай жіктеу" тақырыбын оқытудың әдістемелік үлгісіне тоқталайық.

Сабақтың мақсаты.

Картаға түсірілетін әрбір құбылыстар, нақты нысандар оның мазмұнын құрайтынын, масштабына қарай бірнөше топқа бөлінетіні жөнінде түсінік беру. Пландар мөн карталарды құрастыруда ғарыштан түсірілетін суреттің кеңінен қолданылатынын, олардың жер бетін егжей-тегжей бейнелейтінін түсіндіру.

Оқушыға өз бетімен карта сызба жасату арқылы логикалық ойлау қабілетін дамыту. Оқушының картамен, кескін картамен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.

Құрал-жабдықтар.

Глобус, топографиялық, тақырыптық карталар.

Сабақтың барысы.

Үй тапсырмасын сұрау.

1-сәті. 1-2 оқушы тақтада сызылған тапсырмаларды орындайды.

1-оқушы:

а) берілген градус торының (бірнеше карталардың градус торлары беріледі) қандай карталарға қатысты екенін анықтайды;

ә) жарты шарлар картасынан немесе глобустан Астана қаласының координатын анықтайды.

2-оқушы:

а) өзіңді жер жағдайына сипаттама беретін маман ретінде сана. Құрылысшылар қайда бағыт алып барады? Саған тек сол жердің градус торы ғана берілген

50° с. е-73° с. е 47° с. е-75° с. е.

ә) Қазақстанның физикалық картасымен глобустың меридиандары мен параллельдері қандай градус сайын жүргізілетінін салыстыр.

Сыныптан сұрақ-жауап алу.

1. Меридиан және параллель сызықтары деген не? (Мұғалім апельсинді шамамен мысалға алып аршып меридиан сызығының бейнөленуін көрсетеді. Ал параплель сызықтарын апельсинге жіп тарту арқылы көрсетеді. Бұны олар параллель мен меридиан сызықтарының қиылысуынан пайда болған тор градус торы екенін оқушылар айтады.)

2. жер бетіндегі әрбір нүктенің географиялық жағдайы (ендік және бойлық) қандай географиялық координаталармен белгіленеді?

3. Меридиан және параллель сызықтарының көмегімен картадан географиялық координаттарды қалай анықтауға болады?

4. Қазақстан аумағы қандай ендік пен бойлықтың аралығында орналасқан?

5. Мына аталған елдер: Қазақстан, Қытай, Жапония, Бразилия, Аустралия, Ұлыбритания қандай ендікте орналасқан?

2-сәті. Оқушылардың білімін бағалау (ауызша және жазбаша тақтада жауап берген оқушылар біліміне баға қойылады).

Оқушылар бір-біріне баға беріп, қажетті жерін өздері толықтырады. Оқушылардан көйін үстаз өз пікірін айтады.

Жаңа материалды игеру.

Муғалім әңгімесі. Картаға түсірілген жер бетіндегі нысандар меи құбылыстар оның мазмүнын құрайды.

Мазмұнына қарай карталар 2 топқа бөлінеді. Олар: жалпы геогра фиялық карталар және тақырыптық карталар. Карталардың 2-3 түр тақтаға ілініп өзіндік ерекшелігіне тоқталады.

Оқушылар географиялық карталарды дұрыс оқи алуы үшін қажет деген бірнеше ережелерді дәптерге жазады:

- картаның тақырыбын оқи білу;

- масштабын анықтау;

- шартты белгілерімен танысу;

- шартты белгісі арқылы картаның мазмұнын анықтау.

Енді карталар масштабына қарай қалай жіктелетіні жөнінде әңгімелейді. Масштаб барлық карталарда керсетіледі. Енді тақтадағы мына сызбаға көңіл аударайық. Оқушылар тыңдай отырып сызбаны дәптерлеріне көшіреді.

Мұғалім енді Қазақстанның әкімшілік-аумақтық картасын және дүние- жүзінің саяси картасын тақтаға іліп, Қазақстан аумағының қанша есе кішірейтілгені жөнінде әңгімелейді.

Оқушыларды оқыту барысында олардың білімдерін бір жүйеге келтіруте қажетті шарттар — мұғалімнің оқу материалын жүйелендіруі мен оқушылардың өтілген материалды өз бетінше жүйелендіре білуі.

Географиядан оқушылардың білімін кестелер мсн сызбалар арқылы жүйеге келтіру қолайлырақ. Кестелер мен сызбалар арқылы оқушылардың білімін жүйеге келтіру әдісін, мүмкіндігінше, өтілген материалды жалпы қайталауға арналған арнайы сабақтарда пайдаланған жөн. Ал, модульдік оқыту технологиясымен жұмыс істсйтін мұғалімдер "Кіріспе бөлімінде пайдаланса да болады.

Географиялық карта және оның мектеп географиясындағы элеменггері.

Мысал:

-15-12-5-14 = 46.

3+4+5+12+16+14+8+1-63

63-46-17:12-1,4 жылдық орташа температура.

Кестелер мен сызбалар арқылы жұмысты мұғалім әр түрлі әдістермен жүргізе алады. Кейбір кестелер мен сызбаларды дайын түрінде беруге болады, ал кейбіреулерін оқушылармен бірігіп толтырған пайдалы. бұл жағдайда бүкіл сыныптың оқуға деген белсенділігі артады.

Бұл ұсынылып отырған кестелер мен сызбаларды география кабинетіне тұрақты стенд етіп жасап қойса да болады.

Топонимика» сөзі гректің «топос» - мекен, жай, «ономо» -ат_у есім деген сөздерінен шыққан. Яғни, жер, су атауларының шығу тарихын зерттейтін ғылым. Материктердің және мұхиттардың атаулары әр түрлі тарихи оқиғаларға және табиғат ерекшеліктеріне байланысты қойылған.

Еуразия материгін өткен кезде кездесетін топонимикалық атаулар.

1. Еуропа - «эреб» түнек, бату.

2. Азия — «шығыс» деген мағынаны береді.

3. Такла-Макан - «макан», мекен, жай. «Тарк» - тасталып кеткен жер (тарк).

Осы жерде Тарим өзені жатыр, өзен осы жерден бірнеше жыл аққаннан кейін, адасып, арқасын басқа жаққа бұрып кеткен екен. Халық та осы кезде бұл жерді тастап, жаңа өзен арнасына қарай көшеді.

5. Үндістандағы «Tap» шөлі — жазық деген мағынаны береді.

6. «Қызылқұм» - түсіне байланысты аталады. Тағы бір мағынасы - грунт суы жер бетіне жақын жатуы мүмкін.

7. Қызыл теңіз, Қара теңіз - балдырлардың түсіне байланысты..

8. Моңғолиядағы «Гоби» шөлі моңғол тілінде «Гов» - гасты және сортаңды шөл.

9. Қарақұм - мал жайылымына қолайлы, өсімдік өсетін жақсы жер.

10. Аққұм - мал жайылымына жарамсыз, ең құнарсыз құм.

11. Шпицберген - «шпиц» - шың, «берг» - тау, шыңды тау.

12. «Қашғар» - парсының «қаш» - тас, «ғар» - тау деген сөзінен шыққан.

13. Монблан - «блан» - аң, басында қар мен мұз жатыр.

14. Польша - славяндардың поляне тайпасының аты.

14. Мадрид - арабша «құрылыстық ағаш».

15. Осло - «ос» - саға, «ло» - өзен аты.

16. Пиреней - қыратты биіктіктер.

17. Джомолунгма — тибетше «таулардың ана құдайы».

18. Месопатомия - грекше екі өзен аралығы.

19. Хуанхэ - сары өзен.

20. Дунай - поляк тілінде - терең өзен, таситын өзен. Африка материгіндегі топонимикалық атаулар.

1. Африка материгінің солтүстік аудандарында мекендеген «афригия» деген, бербер тайпасының атынан шыққан. . 1. Африка — «фраге» — аяз, «афригея» — аязсыз.

2. Ливия - ежелгі Греция кезеңінде «Либу» тайпасы өмір сүрген.

3. Алжир - араб тілі. «Аль-джазаир» - аралдар деген сөз, өйткені, қала алғаш төрт аралда құрылған.

4. Эфиопия - ежелгі грек тілінде «айтос», «эйтос» - күйген, «oпe» - бет мағынасында.

5. Марокко бербер тілінде «мароккуш» - бекітілген деген сөз.

Мектептің өмірмен байланысын нығайту мақсаттарының бірінші сыныптан және мектептен тыс жүргізілетін өлкетану жұмысының апасына байланыстылығы.

Мектептегі өлкетану жұмысының мазмұны және оны жүргізудің тәсілдері өмір талабына сәйкес түрлі практикалық жұмыстарды шешуде оқушылардың мүмкіндігін арттырады. Ғылым - білімнің әр түрлі тарауларынан ақпарат беріп, практикалық жұмыстарды іешуге араластырып, оқушының дүниетанымын кеңейтіп, өмірге қажетті іскерлікпен қаруландыру. Сонымен қатар, оқушыларға жан-жақты оқу-тәрбие беру міндетін тиімді шешуде географиялық лкетану үйірмесі де өнімді жұмыс атқарып келеді.

Мектептен алған географиялық білімдерін оқушылар өлкетану жұмысында кеңінен пайдаланып, тереңдетіп отырады. Мысалы, табиғатқа саяхатқа шыққанда түрлі практикалық жұмыстар жасап, өз беттерімен жұмыс істеу дағдыларын кеңейтіп, дамыта түседі. әр түрлі практикалық жұмыстарды жүргізу арқылы олардың ақыл-ойы жетіле түседі, теориялық білімдерін іс жүзіне асыруға йренеді. Мұның өзі географиялық білімдерін тереңдете түсуіне, еографиялық құралдарды пайдалана білуді үйретеді. Ал, кейбір қарапайым құралдарды өздері жасап алуға үйренеді. Біз бұл мақалада, өлкетану жұмысында географиядан жүргізілетін практиалық жұмыстардың кейбір түріне тоқталамыз. Бұлар мектепте жүргізілетін жұмыстардың жалғасы болып табылады. Ал, кейбіреулерін өлке зерттеу кезінде жүргізетін болады. Қалай болғаңда да географиялық білімді іс жүзіне, тәжірибеге асыру болып абылады.

Практикалық жұмыстар көп, біз солардың төмендегі бірнеше түрлеріне тоқталамыз.

1. Табиғатқа саяхатқа шыққанда келген жерінің географиялық адресін білу. (Жергілікті жердің ендігі мен бойлығын анықтау.)

2. Күннің биіктігін өлшеу.

3. Азимут арқылы жол табу, жан-жақты бағдарлау.

4. Кез келген заттың биіктігін және қашықтығын арнаулы құралсыз-ақ өлшей білу.

5. Қиықтап (засечка) өлшеу арқылы, т.б. өздері бара алмайтын нүктенің қашықтығын өлшеу.

Сондай-ақ, жоғарыда аталған практикалық жұмыстарды шешуге оқушылардың географиядан басқа пәндерден алған білімдерін айдалануға да тура келеді. Мұның өзі мектепте пәнаралық айланысты күшейтуді талап етеді. Сонымен қатар, өлкетану жұмысында көптеген пәндерден алған білімдері өзара ұштасып отырады.

1. Келген жерінің географиялық адресін анықтау.

Картадан кез келген нүктенің координатын табуға болады. Бұл туралы 5-сыныпта «Физикалық география курсында» толық көрсетіледі. Ал, саяхатқа шыққанда келіп тоқтаған жеріміздің адресін радио арқылы хабарлау керек болса қалай хабарлауымыз керек?

Ол үшін, ең алдымен, тұрған жеріміздің жергілікті ендігін табу керек. Оны «Темірқазық» жұлдызы арқылы табамыз. Осы жерде «Темірқазық» жұлдызы жайында қосымша мәлімет келтіруге болады. Мысалы, қазақ атаулының күллісіне мәшһүр «Темірқазық» жұлдызы ғылым тілінде Кіші Аюдағы «а» дейтін жұлдыз. Дүние полюсіне жақын (1°-тай) тұрғандықтан оны, көбінесе, «Полярная звезда» деп атайды. Арабша-орысша сөздіктен оның арабша аты Құтыб екенін көреміз. «Темірқазық» аты тіпті ертеден келеді. Махмұд Қашқарй 1072-1074 жылдарда шығарған «Диуани лұғат ат-түрк» деген кітабында «Темірқазық» аспанның кіндігі, яғни темір шеге, аспан әлемі сол шегені айналып тұрады, деп жазған. Сонымен, «Темірқазық» жұлдызының солтүстік жартышарда жақсы көрінетінін оқушылар жақсы біледі. Ол солтүстік полюсте тас төбеден көрінеді, оның биіктігі 90°-қа тең, олай болса солтүстік полюстің ендігі де 90°-қа тең болады. Ал біз тұрған жерде ол горизонт үстінде тұрады, ал экваторда горизонт сызығының жиегінде көрінеді. Яғни «Темірқазық» жұлдызы солтүстікке жүрген сайын биіктей береді-де, оңтүстікке қарай жүрген сайын төмендей береді. «Темірқазық» жұлдызының көкжиектен биіктігі градус арқылы белгіленеді. Оны эклиметр деп аталатын бұрыш өлшеуіш құрал арқылы өлшейді. бұл кәдімгі мектеп транспортирінен жасалған қарапайым құрал. Транспортирдің ортасына 0° белгіленіп, оның екі жағына 90°-қа дейін қойылады. Транспортирдің табанының қақ ортасынан жіп тартылып оның ұшына жүкше тағылады. бұл транепортирді тік ұстау үшін қажет. (Эклиметрді солтүстік полюсте, экваторда қалай ұстауды көрсету керек.) Солтүстік полюсте транспортирдің жібі 90°-ты көрсетеді, демек бұл солтүстік полюстің ендігі 90°-қа тең деген сөз. Ал, экваторда 0°-қа тең бслады. Енді өзіміздің тұрған жердің ендігін табуға кірісеміз. Кеш түскенде «Темірқазық» жұлдызына қарата транспортирді көздеп тауып аламыз (ол үшін алдын ала эклиметрді (транспортирді) дәл көздеп жаттығу керек). Эклиметрдің жібінің көрсеткен градус мөлшері тұрған жеріміздің ендігі болып шығады. Сөйтіп тұрған жердің ендігін эклиметр арқылы оңай табуға болатыньш білдік. Жергілікті ендікті бұдан басқа құрылысы күрделілеу трубкалы эклиметр деп аталатын құралмен де білуге болады.

Бірақ жолға алып шығуға өте ыңғайлы және құрылысы өте қарапайым болғандықтан эклиметрдің алғашқы түрін пайдаланған жөн.

Енді тұрған жеріміздің бойлығын табу керек. Ол үшін сыныпта өткен географиялық білімді еске түсірейік. Оқушыларға мынадай сұрақтар қойылады:

- күн мен түннің ауысуы не себепті болады?

- жер өз білігін неше сағатта толық бір айналып шығады?

- жер бір сағатта неше градусқа айналады?

- бір минутта, төрт минутта, отыз минутта неше градусқа айналады? .

Жауап: Жер 24 сағаттың ішінде 36°-қа айналады. Бір сағатта неше градусқа айналатынын білу үшін 360°:24 = 15°, яғни бір сағатта 15°- қа айналады. Бір минутта бір градустың 1/4-не, яғни 15'-ке айналады. Төрт минутта бір градусқа айналады. 24 са-ғат = 1440 м:360°=4 минут. Отыз минутта - 7° 3 -ке айналады. Сөйтіп, жер шары батыстан шығысқа қарай 1°-ты 4 минутта айналып өтеді. Сондықтан біздің тұрған жерімізде талтүс (12) болғанда, бізден 1° батыста жатқан жерде төрт минуты кем 12 болады да, бізден 1° шығыста жатқан жерде 12-ден 4 минут кетеді. Бұдан мынадай қорытынды шығарамыз. Жер бетіндегі екі нүктенің арасы 1°-қа тең болса, олардың уақытының айырмасы 4 минутке тең. Жер бетіндегі екі нүктенің арасы 15°-қа тең болса, олардың уақытының айырмасы бір сағатқа тең. Жер шары батыстан шығысқа қарай айналғандықтан, Мәскеудің шығыс жағында жатқан қалалар мен ауылдардың уақыты Мәскеу уақытынан алда болады да, батысында жатқан қалалар мен ауылдардың уақыты артта болады.

Радио арқылы Мәскеу уақыты 12 деп хабарлағанда 30° шығыс бойлықта декреттік уақыт 12 болады да, күн арқылы белгіленген дәл уақыт 11 болады. Мұның мәнісі 1930 жылы маусымның 16 күні КСРО-да уақыт бір сағат алға жылжыды (сағаттың стрелкасы бір сағат алға жылжыды). Сондықтаң декреттік уақыт бойынша сағат жергілікті уақыттан әр уақыт бір сағат алдан есептелінеді. Сонымен жергілікті уақыт пен декреттік уақыттың айырмасын білдік.

Тағы да мынадай сұрақтар қойылады. Мәскеу уақыты бойынша сағат 12 болғанда 15°, 45°, 60° шығыс бойлықтарда сағат неше болады ?

Жауап: 15° ш.б. - сағат 11; 45° ш.б. - сағат 13; 60° ш.б. - сағат 14.

Себебі, әрбір 15 градуста бір сағат айырма жасайды, Мәскеу 30° шығыс

бойлықта жатыр. (Дәлірек алғанда 37,5° ш.б.) Ал, осы кезде біздің тұрған жерімізде шамамен сағат 15 болады десек, қандай меридианда тұрған болып шығамыз?

75° шығыс бойлық болып шығады. (Мәскеу уақытымен есептегенде.) Бұдан мынадай қорытынды шығарамыз. Тұрған жершіздің бойлығын уақыттың айырмашылығы арқылы табады. Демек, Мәскеудің (37,5° ш.б.) не Санкт-Петербургтегі (Ленинградтағы) Пулков меридианының (30° ш.б.) уақытымен өзіміздің тұрған жеріміздің дәл күн уақытын білуіміз керек. Мәскеу уаңытын радио арқылы қадағалап білеміз де, оны шын күн уақытына айналдырамыз. Осы екі уақыттың айырмасын табу арқылы жергілікті жердің бойлығын анықтаймыз.

Енді тұрған жердің талтүстегі дәл күн уақытын табу керек. Ол үшін мектеп жанындағы географиялық алаңда жергілікті меридианның бағытын қалай тапқанымызды еске түсірейік. Енді біз тұрған жеріміздің жергілікті меридианын табуға кірісеміз. Өйткені сол тапқан жергілікті меридиан арқылы талтүстегі дәл күн уақытын, яғни күннің горизонттан жоғары ең биікке көтерілген кезін, талтүсті оңай біле аламыз.

Тұрған жеріміздің жергілікті меридианын оқушыларға бұрыннан таныс, құрылысы өте қарапайым гномон деген құрал арқылы табамыз гномон - көлеңке арқылы бағытты көрсететін қазық немесе қада). Оқушылардың назарын сағатқа аудармау керек себебі, біздің елімізде күндізгі сағат 12-де түс болып жетпейді (декреттік уақыт бойынша).

Бұдан әрі жетекші, күннің горизонт үстіндегі биіктігінің күнұзағына өзгеріп отыратындығы туралы оқушылардың біліміне сүйеніп, гномонды қалай бақылау керектігін айтуға тиіс.

Гномон биіктігі 1,5 м болатын қада. Қаданы жіп арқылы тіктеп алып жерге қағады да, одан түскен көлеңкеден сәл кішірек етіп айналасына шеңбер сызады. Таңертең қаданың көлеңкесі ұзын болады да, ол сызылған шеңберден шығып кетеді (ОА).

Күн неғұрлым биікке көтерілген сайын, көлеңке де соғұрлым қысқара береді. Көлеңкенің шеті шеңбердің сызығына дәл келетін мезгілді мұқият байқау керек

(ОА₃, сол жерге қазықша қағылады. Күн барған сайын биікке көтеріле береді де, қаданың көлеңкесі шеңбердің ішіне кіреді (ОА₂). Бұдан кейін көлеңке қайтадан ұзара бастайды, түс қайтады. Көлеңкенің шеті щеңбердің сызығына дәл келетін мезгілді тағы да мұқият байқау керек (ОА₃). бұл бізге қажетті екінші байқау болады. Демек, түс кезінде көлеңкенің А₁ және А₃ нүктелерінің аралығында бір жерде болғандығы көрінеді. Талтүстегі көлеңкенің бағытын табу үшін А₁ А₃ нүктелерінің арасын түзу сызықпен қосып, ол түзу сызықты дәл етіп екіге бөлу керек. Дәл бөлінген нүктеден түзу сызық, не болмаса жіп тарту керек. Сол жиі бойынша ақ сырға боялған рейка қойса да болады. Осы сызық талтүстегі ең қысқа көлеңкенің бағытын көрсетеді. Ол әр уақытта солтүстікке бағытталады. Демек, біздің жергілікті жеріміздің меридианы осы болып шығады, яғни солтүстікті көрсететін бағыт.

Мұны бағыттарды айыру үшін де қолданады.

Онан кейін қол сағатты радиомен белгілеп алып оны бір сағат кейін шегереміз. Сонда біздің сағатымыз 30-меридианның дәл күн уақытын көрсетіп тұрады. Талтүс жақындаған кезде гномон арқылы көлеңкенің жергілікті меридианға жақындап келе жатқанын байқаймыз. Көлеңке жергілікті меридианға тура түскенде бізде талтүстегі уақытты көрсетеді. Дәл осы кезде сағат бойынша уақытты белгілейміз. Уақыт бұл кезде 11 сағат 52 минут көрсетті дейік, бұл тұрған жеріміздің жергілікті талтүстік күн уақыты. Ал Мәскеу уақытымен белгілеп алған сағат 9-ды көрсетіп тұр, айырма 2 сағат 52 минут, Бұдан мынадай қорытынды жасаймыз, бізде талтүс Мәскеуге қарағанда 2 сағат 52 минут бұрын болады. Бір сағатта 15° айырма барын, 4 минутта 1° айырма жасайтынын еске алып градустық шаманы табамыз.

Экваториалды күн сағаты. (2 сағат х 15° = 30°; 52 м:4 = 13 градустық шама 43°.) Сонда біздің тұрған жеріміз 30° меридианда жатқан Мәскеуден 43^С шығыста жатқанын білеміз. 30°+43° = 73° шығыс бойлық, яғни біз 73° ш.б. тұрмыз.

Сонымен жергілікті жердің бойлығын табу үшін Мәскеудің дәл уақытымен жергілікті жердің дәл уақытын біліп, оның арасындағы айырманы табамыз. Ол үіпін кәдімгі сағатпен гномон қажет болды.

Жергілікті дәл уақытты, қолдан оңай жасап алатын күн сағаты арқылы білген анағүрлым жеңіл болады. Күн сағатын пайдаланғанда гномон арқылы талтүстік көлеңкені қадағалап жат-пай-ақ, кез келген уақытты пайдалана беруге болады.

Енді күн сағатынъщ құрылысына тоқтайық. Экваториалды күн сағаты. Көлемі 30 см х 20 см болатын кішкене екі тақтаны ақ сырмен бояп алып екі топса арқылы бірімен-бірін бекітеді. Беткі жағына диаметрі 25 см болатын шеңбер сызылады да оны 24 бөлікке бөліп сағаттың циферблатын жасайды. Қақ ортасына ұзындығы 20-25 см-дей таяқша орнатады (бұл гномон-таяқша). Таяқша Темірқазық жұлдызына қаратылып орнатылады да, 12 цифры солтүстік бағытқа қарсы жазылады, Цифрларға таяқшадан түскен көлеңке бағдарша есебінде болады да, көлеңкенің көрсеткен уақыты жергілікті уақыт болып табылады. Циферблатты тақтайшаның бетін 90°-тан жергілікті жердің ендігін көрсететін бұрышты алып тастағандағы шама градусымен орнату керек, Сағат биіктігі бір метр таяққа орна-тылады. Күн сағатынын, екінші түрі горизонталды күн сағаты.

Горизонталды күн сағаты. Енді күн сағаты арқылы кез келген уақыт бойынша жергілікті жердің бойлығын оңай табуға болады. Радио арқылы қол сағатты дұрыстап алып оны бір сағат кейінге шегереміз. Күн сағатының көрсеткен уақытына қарап, біздің қолымыздағы сағат пен күн сағатының уақытының бірдей емес екенін байқаймыз. Екеуінің арасындағы айырманы табамыз да оны 15-ке көбейтеміз, не төртке бөлеміз.

Сөйтіп, тұрған жеріміздің Мәскеуден градус бойынша қанша қашықтықта жатқанын табамыз. Егер тұрған жеріміз Мәскеуден шығыста жатса оған Мәскеу мерңдианын қосамыз, ал батыста жатса Мәскеудің меридианынан тапқан градус шаманы алып тастаймыз. Мысалы, Мәскеу уақытымен күн сағаты 11 болғанда (декреттік уақыт 12 болғанда) біздің тұрған жерімізде күн сағаты 1 сағат 30 минутты көрсетті дейік. Тұрған жеріміздің бойлығын табу керек. Уақыттың айырмасы 2 сағат 30 минут. Бір сағатта 15° айырма барын білеміз, Мәскеуден қашықтық градустық шама 37,5° градус. (2 сағат х 15°=30°; 30:4 = 7,5.) Біз Мәскеуден шығыста жатырмыз, олай болса, Мәскеудің бойлығына қосамыз. Сонда 75° шығыс бойлықта тұрған болып шығамыз.

Мұндай жұмыстар жүргізу арқылы оқушылар сыныпта географиялық координат бойынша өткен практикалық жұмыстарды бекіте түседі және алған білімдерін іс жүзінде пайдалануға үйренеді. Осы әдістер арқылы әркім өзінің келген жерінің жергілікті географиялық координаттарын тауып алуға болады.

Кеңес Одағы ыдырап, Казақстан тәуелсіз өз алдына дербес мемлекет болғанына биыл он жыл толады. Осы тарихи саяси маңызды оқиғаға байланысты Қазақстаннын дүние жүзі елдер қауымдастығында алатын орны өзгерді. Халыкаралық және жергілікті шеңбердегі объективті саяси-әлеуметтік және экономикалык жағдайлар мемлекетіміздің географиялық орнына айтарлықтай жана ерекшеліктер әкелді. Соған орай, елімізде жаңа геосаяси, зкономикалық, демографиялык, геоэкологиялық мәселелер туындады. Осы мәселелердін оқу-танымдық маңызы зор, оны оқушыларға ұғындыруда мектептегі география курсынын алатын рөлі айрықша.

Қазақстанның географиялық орны (геосаяси жағдайы). Кез келген мемлекет сырткы және ішкі геосаясатын өзінін географиялық кеңістіктегі орны мен жеріндегі табиғат байлығына сүйене отырып жүргізеді. Ондай болса, еліміздің географиялык кеңістіктегі орны қандай?

Еуразия құрлығының дәл географиялық кіндігінде орналасқан Қазақстан — Орталық Азияның ірі мемлекетінің бірі. Құрлықты коршағаы мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Солтүстік мұзды мұхитынан —3600 шақырым, Тынық мұхитынан —3890, Үнді мұхитынан —3360, Атлант мұхитынан —5040 шақырым. Қазақстан Еуразия құрлығының 5,2% жерін алып жатыр.

Қазақстан мемлекеті белгілі ағылшын географы сэр X. Макиндер пікірінше (1904) «тарихтың географиялық өсінде» орналасқан. Қазақстан арқылы Жапония мен Қытайдан Франция мен Германияға баратын ең қысқа трансконтинентальды жол өтеді. Ресейден Үнді мұхитының жылы теңіздеріне шығатын қыска жол да Қазақстан жерінен өтеді. Сондықтан бүгін дүние жүзіндегі ірі державалар — Ресей, АҚШ, Кытай, Ұлыбритания, Иран, Жапонияның геосаяси және экономикалық көзқарастары Қазақстанға келіп түйісіп отыр.

Қазақстан Республикасының ауданы 2715,1 мың шаршы шақырым екені белгілі. бұл дүниежүзіндегі 9-керсеткіш, жер шарындағы ең үлкен деген 10 мемлекеттің бірі; батыстан шығысқа карай 2925 шақырымға созылады — Каспий теңізі жағалауынан Алтай мен Жоңғар Алатауына дейін, солтүстіктен оңтүстікке —1600 км — Батыс Сібір ойпатынан Тянь-Шань тауларына дейінгі аумақты қамтиды.

Қазақстанның солтүстіктегі киыр нүктелері Москва, Қазан, Кемеров, Братск қалаларынын ендігінде (55°22 с.е.) жатса, оңтүстігіндегі нүктелері — Мадрид, Ыстамбұл, Баку және Хонсю аралынын ендігінде жатыр. Республиканың басым бөлігі қоныржай белдеудің орталық және онтүстік ендіктерінде, қиыр оңтүстігі ғана өтпелі субтропикалық белдеуге кіреді.

Мемлекеттік шекарасы. Кеңес Одағы құрамында болғанда еліміздің мемлекеттік шекарасы болмаған еді, ол шартты түрде әкімшілік шекара бойымен әтетін. Қазақстанның әкімшілік-территориялық шекарасы о бастан казақ халқының тарихи орнықкан ареалымен жүргізілген. Еліміздің шекара аймағыида еліміздің 14 субъектісіңің 11-і орналаскан, мұнда Республика халқының 87-90% қоныстанған. Шекара аймағында мемлекеттің стратегиялық манызы бар ірі өндіріс орындары шоғырланған.

Дербестік алуына байланысты Қазақстан жаңа геосаяси мәртебеге ие болды. Солтүстігінде Ресеймен, шығысында Қытаймен, оңтүстігінде Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан, ал Каспий теңізі арқылы Әзірбайжан, Ираң мемлекеттерімен шектеседі.

Республиканың жалпы шекарасының ұзындығы —15000 шақырым болса, оның құрлықтық шекарасы -11750 шақырым, ал сулысы 3310 шақырымды кұрайды.

♦ Ресей мен Қазақстан шекарасының ұзындығы -6160 км;

♦ Қырғызстан мен Қазақстан шекарасының ұзындығы —1053 км;

♦ Өзбекстан мен Қазақстан шекарасының ұзындығы —2153 км;

♦ Туркменстан мен Қазақстан шекарасының ұзындыгы —400 км.

Аталған мемлекеттермен Қазақстан өз шекарасын бұрынғы ішкі әкімшілік шекара бойымен ешбір қорғаусыз ашық күйінде ұстап отыр. Бірақ, Түрікменстан 1999 жылы мемлекеттік шекарасын күшейту мақсатында арнаулы жарлық шығарды, соған сәйкес Қазақстанмен арадағы шекараға арнаулы бақылау-тексеру пункттерін қойды (1). бұл шешім, әрине, шекараға демаркировка жасалатынын нұсқайды.

Осы көршілес мемлекеттермен шекара туралы екі жақты түсінушілік болға-нымен анда-санда дау-дамайдың белең алып қалуы байқалады. Оған Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекарада орын алып отырған жағдайлар куә.

Жазық жер бетіндегі шекара сызығын жүргізу қандай қиын болса, таулы аймақта оны белгілеудің өз қиындығы бар. Мысалы, бүкіл түркі әлемінің киелі шыңы — Хан тәңірінде Қытай, Қырғызстан мен. Қазақстаннын. шекаралары түйіседі, Осы шынды үш мемлекет арасында бөлу туралы еліміздің сыртқы істер министрі Е. Ыдырысов Республика Парламентіне арнаулы жобаны ұсынған еді (3). Бірақ депутаттар бұны қабылдамай тастады. Шындығында, бұрынғы Одақ құрамында болғанда Хан тәңірі шыңы түгелдей дерлік Қазақстан иелігінде еді. Заңды бекітпегені дұрыс шешім болды.

Оңтүстік шекара аймағына көз салсақ, Қазақстан Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстанмен шектеседі. Мұсылман елдері болғандықтан, басқа шекара аймағымен салыстырғанда мұнда арадағы этникалық, мәдени, тарихи, демографиялық байланыстардың күре тамыры тереңде жатыр.

Орталық Азия мемлекеттері мен Қазақстанның геосаяси жағдайында ортақ ұқсастықтары бар. Біріншіден, барлығының да экономикасы пайдалы қазбаларды (мұнай, газ, қара және түсті металдар, көмір, т. б.) игеруге және монокультуралы аграрлы өндіріске (бидай, мақта, күріш) негізделген.

Осы көршілес елдермен арадағы достастыкты нығайту мақсатында 1944 жылы Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан және Қазақстан мемлекетаралық кеңес құрғақ, бірақ оның шешімдері толық жүзеге аспай отыр. Оның басты себебі, республикалардағы экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы, есеп айырысудағы және салық төлемі саясатындағы алшақтықтардың болуы.

Қазақстанды Өзбекстан мен Қырғызстан жеріне Ауған мен Тәжікстаннан ваххабит экстремистерінің дүркін-дүркін еніп кетуі аландатады. Осы жағдай оңтүстік шекараны күшті бақылауға алып, күзетуге итермелеп отыр.

Оңтүстік-шығыс аймақтағы шекара алпауыт Қытай мемлекетімен өтеді (1538 шақырым). Жоғарыда айтылғандай, 1992 жылдан бастап осы елмен арадағы әріптестік баиланыстар қайтадан өріс алды. Осының арқасында Қазақстан Азия-Тынық мұхиты аймағындағы халықаралық сауда-экономикалық байланыстарға енуіне еркін мүмкіндік алады. Жапония мен Корея республикаларынын ғылыми-техникалық жетістігі жоғары, ақша-каражаты мол елдер. Осы мүмкіндіктерді біздік елдің табиғат байлығымен ұштастырса, әр ел өзіне тністі пайдасын алған болар еді. Бірақ, бұл ынтымақтастық әрекеттері Азиядағы саяси тұрақтылыққа әбден тәуелді.

Қазіргі кезде географияда ғылыми және практикалық ізденістер, көбінесе, тәсілдеу арқылы орындалады. Оқу, білім беру жүйелерінде де оның маңызы артып келеді. Тәсіл ісі қай жерде болмасын кеңінен қолданады. Сабақ, беру, үйрету, есеп шығару — бәрі де әр түрлі тәсілдермен орындалатыны көптеген педагогтерге, ғалымдарға мәлім. Әсіресе, бір нәрсені белгілі тәсілмен оңай есептен шығаруға да мүмкіндік бар. Географияда, тағы басқа ғылым салаларында, көбінесе, экономикада, «болжау^м жұмысы өркендеп келеді. Себебі, алдын ала болжаған кезде көптеген адамға, қоғамы залал келтіретін құбылыстардан азат етіледі, оған қарсы шаралай орындауға мүмкіндік туады.

Судың мөлшерін алдын ала есептеп шығаруға арналған аса құнды тәсіл - ол жеке гидрограф тәсілі. Айтылған тәсілдің әр түрлі математикапық жолмен өзгерген синтетикалық формулалары баршылық. Өзгерістердің көпшілігі коэффициенттер ендіру арқылы жақсаруда. Жақсарту әдістерін кіргізген авторлар осы мақала дайындағандардың бірі. Енді айту керек, бұл тәсілді 1932 ж. АҚШ ғалымы Шерман ойлап тапқан. Оның бұл тәсілді табуына ұйытқы болған білікті ғалымдар Бернард, Маккарти, Львович, Барис, Коммонс және т.б. ізденістері болғанды. Бұл болжау тәсілі жедел шығарылып, тұтынушыларға жеткізіліп отырады, яғни, жаңбырдан таситын тасқынды осы жолмен есептеудің негізі болды. Көбінесе, шетел өзендерінің тасқындары болжанатын. Сөз етіп отырған жеке (единичный) гидрограф тәсілі, оның басты заңдылықтары төмендегідей [3,5,6,7]:

1) жеке гидрограф - ағыс беретін жауыннан пайда болады (25,4 мм), жауын аумағы барлық өзен алабына біркелкі, бір мезгіл уақытында түсуі - басты шарт. Сондықтан мұндай гидрографты жеке гидрограф деп атап кетті;

2) үнемді n дюйм жауындардан құралған гидрографты өзен алабына біркелкі, бір уақыт аралығында жауған жауын мөлшерін жеке гидрограф кординттарын n-ге көбейтсе болғаны;

3) үнегуіді жауындардан жиналған гидрограф, ол жауын өзен алабына біркелкі түскен жауындардан тұрғанды жиналып келетін уақыты бірнеше бөліктерден тұрады яғни, әр кезде жауған жауыннан жиналған жеке гидрографтар қосындысы.

Егерде гидрографты жеке-жеке жауыннан құралған гидрографтар қосындысы деген қағиданы ұстансақ, онда жеке гидрограф әсер ететін функцияның ұқсастау сипаттамасы болмақ (жеке гидрограф әсер ететін функцияға қарай жақындайды, 1-ге тең дара уақыт нөлге шейін өзгерген жағдайда).

Жеке гидрографты ең оңай табу әдісі сол гидрографты анықтау арқылы шығады [3,5]; ол үшін алдымен, дара уақытта жауатын жауын мөлшері есептелінеді, содан соң жауынға тең гидрограф жалпы ағыс көлеміне бөлінеді. Бұдан басқа тәсіл S - қисық сызығын (жеке гидрограф интегралын) анықтаған кезде пайда болады: ұзақ жауыннан құралған гидрограф, оның ординаттары жалпы ағыс көлеміне бөлінеді, одан соң құрастырылған гидрограф сандық дифференциаланады [3,5,6].

Көптеген су жинайтын өзен алаптарында жүргізілген бақылау материалдарын өңдеу негізінде эмпирикалық формулалар шығарылды. Ол формулалар гидрографтың параметрлерін және өлшемсіз жеке гидрографтардың параметрлерін (гидрографтардың бәрі жеке гидрографтардан шыққан, ол үшін гидрограф ординаттарын максималды ординаттарға және оның абсцистерін ауырлық ортапықтың абсцисіне бөлу арқылы) су жинайтын алаптың сипаттамаларымен байланыстырады.

Осы айтылған жеке гидрографтар түсініктемесі негізінде жасалған тағы да басқа өзгертіліп жетілдірілген модельдер баршылық [3,4,5,6,7]. Соның бірі - Дуг атты ғалымның моделін сараптап көрейік. бұл модель су жинайтын өзен алабын изохрон жүйесі бойынша n бөліктерге бөлінген, оның әр бөлігі тіке канал (арық) ретінде моделденген (канап тікелей су шығынымен және судың көлденең ағысының ауданымен байланыстырылған) және сопақша (түзу сызық) түрінде су қоймасында моделдендірілген (су қоймасы су шыға берісіндегі көлеммен және су шығынымен байланыстырылған). Тіке каналмен су аққан кезде гидрографтар трансформацияға ұшырамайды, тек қана ағыс уақыты сәл өзгереді екен. Ал су қоймасына су кіргенде трансформацияланады, егер де, қойма n=1 болған жағдайда. Яғни, су жинайтын алап элементтер тізбегі бо-лып, гидрографты ығыстырады, көшіреді және трансформациялайды. Жалпы айтқанда, моделге апынған су қоймасы ондағы су көлемі мен су шығыны т. арасындағы пропорциалық қатынасты білдіретін коэффициенттер әр түрлі болып келеді. Гидрографтың түріне (формасына) әсер ететін функцияны Дуг төмендегідей етіп көрсетеді:

дельта функция; Т - гидрографтың жалпы жылжу уақыты (уақыт су жинайтын алаптың жоғары басынан өлшенеді); - изохрондар арасындағы аудандар бөлісі; n - каналдың немесе су қоймасының ұзындығы сызықша етіп бөлінген саны.

Жоғарыдағы (1) формуланы қолдануға қолайлы етіп өзгертті. Сол үшін каналдарды және су қоймаларын шартты түрде бірдей қабылдау керек деді Дуг, сөйтіп, мына түрге (1) айналдырды.

Р(m n -1) - Пуассон бөлісі; m=(t- ) _і

Алаптардан жинапып ағатын жер беті суларына бақылаулар жүргізіп, содан соң ол материалдарды өңдеу нәтижесінде, сол алаптарға арнап біраз эмпиризмдік формулалар ұсынылған. Бұл табылған формулалар жеке гидрографтардың және өлшемсіз жеке гидрографтардың параметрлерін (n және _і.) алаптардың сипаттамаларымен байланыстырды. Сөйтіп, аталмыш формулалар - жеке гидрографтардан табылған. Ал ол үшін жеке гидрографтардың ординаттарын, яғни, өздерінің ең биік ординатына бөліп, ал абцистерін ауырлық центріне бөлу арқылы табады.

Бұл моделден де басқа моделдер бар. Тек олардың ең бастысы бір-бірімен ұқсастығы, алапта көрініс беретін гидрометеорологиялық құбылыстардағы сараптау арқылы сол моделдерге керекті мәліметтерді табиғат заңдылықтарымен байланыстырып, қолданбалы математиканы қолдану арқылы кез келген өзеннің ағыс бойының нүктесіне арнап гидрографты есептеп шығару. Моделдер жиналған мәліметтерге әр түрлі мән береді. Мысалы, алапта су жиналу процестері, алаптың физикалық-географиялық сипаттамасы, оның бетінде жиналған ағын суының тидрограф жасалатын нүктеге жету жылдамдығы, су шығыны, тағы да басқа параметрлері әр түрлі дәрежеде қолданылады. Соның нәтижесінде моделдердің біреулері су мөлшерін 80-90 пайыздық болжауға көмек береді. Жоғары деңгейдегі болжаулардан келетін пайда өте көп. Егер де тасқын кезінде алдын-ала, күніге, сағат сайын оның апдында болатын, өтетін су (тасқын) мөлшерін есептеп, мемлекетке беріп отырсақ, табиғат апатынан халық, шаруашылықтар аман қалып отырар еді. Сондықтан, мұндай географиялық ізденістер өте құнды әрі паидалы. Ондай гидрографтарды есептеу, жасау қиын жұмыс. Ол үшін мамандар математикадан, әсіресе, оның қолданбалы сапасынан білімі болғаны абзап.

«ТМД физикалық географиясы» Өте ежелгі адамдар айналасын танып білуден бері дамып келе жатқан география ғылымының өзге ілімдердің ішінде алатын орны ерекше. Сол замандардан бері талай даму кезеңдерінен өтіп, методологиясы да өзгеріп отырды. Жаратылысты, қоғам мен табиғаттың ара қатынасын зерттеуші басты ілім болғандықтан, анықтаушы рөл атқаратыны анық. Қазір оның сан саласы бар: картография, биогеография, геоморфология, топырақтану, халықтар географиясы, лимнология. Физикалық және экономикалық география болып екі үлкен бөлімге де бөлінген. Мұндағы физикалық география – жергілікті жерді, географиялық ландшафтарды, толықтай географиялық қабық пен Жер ландшафтарын, оның құрылымдарының дамуы жайлы білімдөр жиынтығы. Ол географиялық қабықтың жалпы заңдылықтарын біртұтас күрделі табиғи кешен ретінде зерттейді. Оның салалары географиялық кешенді құрайтын компоненттерді қарастырады. Физикалық географияның негізгі мақсаты - табиғат жайлы жинақталған өте көп мәліметті еңгізу.

Физикалық географиялық заңдылықтардың жергілікті жер мысалында байқалуы - аймақтық физикалық географияның нысанасы ТМД физикалық географиясы географияльіқ білім беру жүйесінде алдыңғы қатарда. ЖОО-да оқылатын бұл курс, бұл аумақ табиғаты жайлы білім қалыптастырып, оның түрлілігін аша түседі және жалпы физ.географиялық заңдылықтарды түсінуге жол ашады. бұл тұстағы маңызды бірлік - пән бойынша жүрпзілетін практикалық сабақтар. Олар ТМД аумағыңың физикалық географиясынан нақты білім беріп, мұғалімді бфлашақ жұмысына профессионалды түрде дайындап, сабақтарға нақты материал жинақтайды. Практикалық сабақтың басты міндеті - ТМД физикалық географиясы курсы бойынша студенттердің өз бетімен жұмыс істеуіне үйретіп, фактіге негізделген материалды нық меңгерту. Олар мынадай мақсаттарға тәуелді: лекцияда алынған білімді тереңдету, кеңейту, сонымен қатар, оларды бекіту, географиялық орта дамуындағы заңдылықтарды анықтап шығару; ТМД физикалық теографиясы бойынша өз оетінше жұмыс істеу біліктілігін меңгерту; физикалық география бойынша әр түрлі жұмыстардың техникасын меңгеру.

Географиялық заңдылықты меңгеру процесі жалпыланған терең білімді қажет ететін күрделілігімен ерекшеленеді. Географиялық заңдылықты түсіну үшін студенттерді салыстыру, сәйкестендіру, себеп байланыстарын табу, жалпылау сияқты маңызды тәсілдерге үйрету керек. Ал, біліктілік біліммен үздіксіз байланыста қалыптасады. Білім көздері географиялық ақпаратты әр түрлі жеткізеді. Географияда картамен және оның мәнін, математикалық негізін, шартты белгілерін ақпаратты жеткізу тәсілдерін анықтау бойынша танысуға көп көңіл бөлінеді.

ГЕОГРАФИЯ ПӘНІНЕН ҚЫЗЫҚТЫ СҰРАҚТАР ПАНОРАМАСЫ

І нұсқа

 1.Жер бетінде ең солтүстік, ең оңтүстік, ең батыс, ең шығыс нүктелер бар ма? Жауаптарыңызды түсіндіріңіздер

Жауабы: Ең солтүстік нүкте солтүстік географиялық полюте орналасқан. Ол солтүстіктегі меридиан сызықтарын қосады, 90 градус параллель. Ал, ең оңтүстік полюс географиялық  оңтүстік полюте орналасқан. Антарктида материгінің оңтүстігінде орналасқан. Оңтүстікте меридиан сызықтарын қосады және 90 градус параллель.

Ал, Батыс шеткі нүкте қиыр батыста яғни батыс бойлық 180 градуста  0 градустың түйіскен жерінде яғни экватор бойында.

Ал, Шығыс шеткі нүкте қиыр шығыс яғни шығыс бойлық 180 градуста  0 градустың түйіскен жерінде яғни экватор бойында орналасқан

2.Экватордан солтүстікке Поляр жұлдызын бақылауға бола ма? Жауаптарыңызды түсіндіріңіздер.

Жауабы: Экватордан солтүстік ендікке қарай поляр жұлдызын көруге болады. Себебі экватор сызығынан солтүстікке қарай жылжыған сайын полярдың көріну градусы ұлғаяды. Ал, керісінше оңтүстікке қарай жылжығанда көріну шамасы төмендейдіде экватордан оңтүстікке өткенде мүлдем көрінбей қалады. Себебі экватор мен поляр арасы 90 градус ендіктік айырма жасайды ал оңтүстікке қарай ол аданда ұлғаяды. Оңт. Амерка, Африка, материгінің экватордан оңтүстікке қарай бөлігі,  Аустралия толығымен  поляр жұлдызын көре алмайды.

3.Талтүсте үйлердің көлеңкесі жоқ болса, көше қандай бағытта құрылған?

Солүстіктен –оңтүстікке  қарай көше құрылған. Себебі тал түсте күн түсу бұрышының еңжоғарғысы болады. Онда үйдің көлеңкесі батыстан шығысқа түседі.

4.Жердің қай жерінде магнит тіліне сенуге болмайды, өйткені ол магниттелген ұшымен оңтүстікті, ал басқа жағымен солтүстікті көрсетеді?

Жердің магниттік полюсінде тіліне сенуге болмайды.  Жерде екі магниттік полюс бар. Біріншісі Солтүстік магниттік полю ол оңтүстік географиялық полюске қарай орналасқан 660 о.е. –  1410 ш.б. ораласқан. Екіншісі оңтүстік магниттік полюс солтүстік географиялық полюске ұарай Канаданың аумағында 750 с.е. – 1010 б.б. орналасқан.

Жоғарыда Жердің магниттік полюсінде тіліне сенуге болмайды дедік себебі солтүстік магниттік полюсте компас тілінің ұшы оңтүстікті көрсетеді. Ал, керісінше оңтүстік магниттік полюсте компас тілінің ұшы солтүстікті көрсетеді.

5.Біздің заманымызға дейін бірегей дәу – атлас сақталған. Оның көлемімен қай кезде болмасын жарық көрген бір де бір кітап тең келе алмайды. Оған 340 жыл. Осы атлас туралы не білесіздер? Ол қайда сақталған?

 Жауабы: Ол карта Берлин кітапханасында сақталған!

6.Картада кейбір көрсеткіштерді белгілейтін қисық сызықтардың 9 кем емес түрін атаңыздар. Олармен нені көрсетеді?

Жауабы:

Изобара «Қысымы бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изобат «Тереңдіктері бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изогипс «Биіктігі бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изотаха «Желдің жылдамдығы бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изохора «Көлемі бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изогиета «Жауын-шашын түсуі бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изокванта «Өнім өндіруі бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изопахита «Таужыныстарының  қалыңдығының бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

Изотерма  «Температуралары бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық»

7.Африкадағы Мейірімді Надежда мүйісінің бастапқы аты қалай және кейін ол неге осылай аталды

Жауаб: Бұл мүйісті португалдық теңіз саяхатшысы 1488 жылы Бартолем Диаш ашқан. Ол оны Бурь мүйісі деп атады. Кейіннен поргугалия король ІІ Жуан оның атын Мейрімді Надежан «Үміт» мүйісі деп өзгертеді себебі Осы мүйіс арқылы Үндістанға баратын жол болсын деп. Кейін Васко да Гама 1497 жылы Мейрімді Надежда мүйісін арқылы Африканы айналып өтіп Үндітанға баратын жолды тауып ІІ Жуанның арманы орындалады.

8.Африкадағы Ақ Нил өзенін неге ақ деп атайды?

Жауабы:

Ніл жер бетіндегі ең ұзын өзен оның ұзындығы 6671 км, суының алабы 2870 мың шаршы шақырым. Ол бастауын Шығыс Африка тауларынын бастау алып сағасы Жерорта теңізіне құяды. Осы сағасында ежелгі Мысыр мәдениеті қалыптасқан. Арабша атауы Аль-Бахр. Ніл ол латынша атауы. Ақ Нілді ағылшын Джон Спик ашқан. Ақ Ніл Сол жақ саласы болып келеді Собатаның етегінен басталады соңы батпақты болып лай болып ағады. Оны Бахр-аль газал деп атайды.

9.Оңтүстік Америкадағы қандай географиялық объектінің аты үндістер тілінен аударғанда «үлкен су» деген мағынаны білдіреді?

Жауабы: Игуасу сарқырамасын үндістер «Үлкен су» деп атаған.

10.Галапагос аралдарында болған пираттар еті деликатес болып саналатын қандай жануарлармен кеме трюмдарын толтырады екен?

Жауабы: Пілтаспақа

11.Антарктидада Ванда көлі бар – әлемдегі ең ғажайып суқоймалардың бірі. Көл мұзының қалыңдығы 4 м. Мұз астында бір қабат тұщы су, ал төменірек ащы су орналасқан, және оның ащылығы теңіз суынан жоғары. Ауа температурасы бұл ауданда әрқашан төмен. Қыста аяз – 40, – 50*С дейін жетеді, ал түбінде шамамен 70 м тереңдікте су жылы – + 25, +27*С. Жылы су көздері көлде жоқ. Ол неге сонда жылы?

 

Жауабы: Антарктидада Ванда көлі бар – әлемдегі ең ғажайып суқоймалардың бірі. Себебі ол көл антарктиданың қақаған аяздарында жып жылы болып тұрады. Осыған байланысты ғалымдар көптеген пікірлер кетіреді. Көлдің суында микроорганизмдер жоқ, су өте мөлдір суының бетінде су тұщы болғандықтан ол күннің көзін жақсы сіңіреді. Ал астынғы қабатында судығ тұздылығы жоғары болғандықтан ол бойна сіңірген жылуды сырқа шығармайды. Өйткені судағы тығыздық жоғары яғни жоғарғы бөлікпен астыңы бөлік суралы аралас алмайды ол тек жоғарыдан  күн көзінің жылуын қабылдайды. Бойындағы жылуды сырқа шығармай ұстап тұрады.

12.Пойыздың жылдамдығының әлемдік рекорды қай елге жатады?

Жауабы: Қытай

13.Барлық азық-түлік тауарлардың бағасына қарай қандай ауылшаруашылық өсімдігі бидайдан кейін әлемде екінші орын алады?

Жауабы: Күріш

14.Алтыдан кем емес «шеқаралық» өзендерін атаңыз. Ол өзендер қандай мемлекеттерді бөледі?

Жауабы:

Амур өзені (Қытай -Ресей)

Ертіс-Обь (Қытай-Қазақстан-Ресей)

Сырдария өзені (Тәжікстан-Өзбекстан-Қырғызстан-Қазақстан)

Жайық өзені (Ресей-Қазақстан)

Ганг өзені (Үндістан -Бангладеш)

15.»Апвеллинг» терминге түсінік беріңіз

Жауабы: Апвеллинг түсінігі су астынан көтерілу деген мағынана білдіреді. Яғни су астында тереңдікте байқалады. Әсіресе материктік батыс шекараларында жиі байқалады.

Апвеллингтің 4 түрі белгілі: 1)  Жағалық апвеллинг, 2)Ірі масшатбы  апвеллинг 3) желдік апвеллинг  4) Мұхиттық апвеллинг

ІІІ НҰСҚА

1000º азимут неге тең? Есептеулеріңізді түсіндіріңіз

Жауабы: . 280º, т.к. 360º + 360º + 280º = 1000º) 1000º азимут ол оңтүстік батысты көрсетеді.

280 – ол солт батыс бағытты көрсетеді, 360 солт батыс бағытты көрсетеді, 360 солт батыс бағытты көрсетеді. Келесі 280  ол оңтүстік батысты көрсетеді.

1.     Ине, магнит, жіпке байланған бір парақ қағазды пайдаланып, қолдан жасалған компас моделдеңіз. Өз әрекетіңізді суреттеңіз.

Жауабы: Бірінші қағаз, ине жіп магнитті даярлап аламыз. Сосын парақты ортасынан тесіп жіпті өткіземіз. Жіптің ұшына инені байлаймыз. Парақты шеңбер қылып алып, бетіне  солтүстік -00 , шығыс 900, оңтүстік 1800, батыс 2700 , белгілейміз. Осылай қандай бағыттар екенін компастағыдай жасаймыз. Сондай – ақ аралық бағыттардыда яғни солт пен шығыс арасындағы солт.-шығыс т.б. жазып белгілеугеде болады. Сосын қағаз астына магнитты апарып иненімагнит тұрған жаққа қозғап сарамандық жұмыс жасаймыз

3. Түс кезінде бір поезд Транссібір магистралімен Новосібірден Омскіге, екіншісі –трансконтинентальді жолмен Сиднейден Перуге барады. Жүріс барысы бойынша пойыздың қандай, оң немесе сол жақтағы терезелеріне күннің көзі түседі:

а) Ресейде?

б) Австралияда?

Жауабы: А) Ресейде түс кезінде Транссібір магистралімен Новосібірден Омскіге жолға шыққан поездің сол жақ терезесіне күн көзі түседі.

Б) Австралияда трансконтинентальді жолмен Сиднейден Перуге жол тарқан поездің сол жақ терезесіне күн түседі.

4. Аляска тұрғыны Чукоткаға 15 қыркүйекте ұшып шықты. Чукоткаға ол қай күні келеді? Чукоткадан ол сейсенбі ұшып шықса, аптаның қай күні ол кері оралады?

Жауаб: Алияска мен Чукотка арасы жақын ол аралықты ұшақ шамамен 1-2 сағат ұшады.  Аляска тұрғыны Чукоткаға 15 қыркүйекте ұшып шыққан ұшақ Чукоткаға ол 16 күні келеді.

Ал керісінше Чукоткадан ол сейсенбі ұшып шықса, ол Аляскаға дүйсенбі күні келеді. Себебі еке аумақ арасын екі бойлық бөліп тұр. Батыс бойлық пен шығыс бойлық 1800 Сонымен қатар Еуразия сағат бойынша Амеркика материгінен алда жүреді. Яғни Америкада маселен бейсенбіде Еуразияда жұма болады.

5. Марс Күннен Жерден гөрі 228 млн.км қашықтықта ары орналасқан және Күнді 1,88 есе ақырын айналады. Жер тәулігі бойынша марс жылының ұзақтығы қанша? Егер Сіз өз 25-жылдығыңызды Марста қарсы алып және онда 2 марсиандық жылыңызды өткізіп Жерге қайтсаңыз Жерде неше жаста боласыз?

Жауабы: Марс күн жүйесінде 4 планета. Ол өз білігін 24 сағат 37 минутта айналады Осылайша ол күнді марсша жыл есебімен 668 күн 6 сағатта айналады. Яғни жерден қарағанда ол күнды шамамен екі еседей баяу айналады өйткені оның күнді айналу орбитасы жер орбитасынан ұзын яғни оның күнді айналу жолы ұзын болы келеді.  Егер адам 25 жасын марста қарсы алып онда екі марсиан жылы өмір сүріп жерге ол 28 жас 7 ай болады. Ол қалай есептеліненді  марсиан уақытымен күнді айналу  1 жыл 668,6 күнге тең.  Оны 2 ге көбейтесіз 668,6*2=1337,4/365,6=3,65 Яғни 25 жасқа марсиандық екі жыл жердегі жыл есебімен 3,657 ке яғни 3жыл 7 айға тең. 25+3,657=28.7 жас.

 

ІІ нұсқа

1. «Американдық қалалар европалық және азиялық қалалардан өзінің бұрынғы өткенінің жоқтығымен ерекшеленеді. Оларда кешегі күн жоқ» деген сөзді қалай түсіндіресіздер.

Жауабы: Себебі еуропалық және азиялық қалалардың тарихы тереңде жатыр. Ал, Америкалық қалалар олардың өмір сүруі бертін ғана яғни еуропалықтардың американы жаулап алуымен бйланысты.

2. Сіздің аймақтағы (қала, облыс) электр станцияларын атап шығыңыз. Олардың қоршаған ортаға әсерін суреттеңіз және туындаған проблемаларды шешу жолдарын көрсетіңіз

Жауабы: Жалпы Қазақстанда электр станцияларының барлық түрі бар ОларАЭС, ЖЭС, СЭС, қазіргі уақытта елімізде баламалы энергия көздеріне көп көіл бөлінуде. Ал жалпы өзімізді аумағымызға келетін болсақ  ЖЭС жақсы дамыған. Оған дәлел МАЭС1 және МАЭС2 Бұл екі станса қазақстанда баламасы жоқ электр стансалары. МАЭС1 4 млн кВт, МАЭС2 1 млн кВт энергия өндіреді. Екеуінің осы аумақта салынуына себеп яғни орналасу факторы ол біріншіден ресурсқа жақын, яғни Екібастұз көмірін пайдаланады. Екінші еңбек ресурсының болуы, үшінші солтүстіктегі өнеркәсіптік аумақтарды электр қуатымен қамтамасыз ету. Жалпы бұл екі станасада аумақтың экологиялық жағдайын ушықтырып отыр. Өйткені стансадан шыққан улы түтін жайлым, шабындық, егістік алқапқа шөгіп топырақ пен суды ластауда. Сондықтан отандық шет елдік инвесторлар станс мұржаларыына фильтр т.б. жолдар арқылы экологиялық ахалға көңіл бөлгені дұрыс.

3.Халықаралық ұйымдар мен интеграциялар ісіне Қазақстанның қатысу мысалдарын келтіріңіз

Жауаб: Жалпы Қазақстан Респбликасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін әлемдік қауымдастықпен қарым қатынасты жақсы жолға қойылды. 1992 жылы БҰҰ мүше болды.

Жалпы Қазақстан әлемдік және аймақтық мынадай ұйымдарға мүше

ТМД, Ислам конференциясы ұйымы, Орта Азиялық Одақ, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, ЕҚЫҰ (ОБСЕ) сондай ақ елбасы үкімет басшылары әлемдік ірі саяси-экономикалы форумдарға қатысып тұрады. Сонымен бірге 2010 жылы Қазақстан ТМД елдері, елдер, елдер ішінде алғаш болып ЕҚЫҰ(ОБСЕ) төраға болды. Желтоқсан айында  Стамбул саммитинен кейін 11 жылдан кейін Астана қаласында ЕҰЫҰ саммитін өткізіп Астана декларациясы қабылданды. Саммитка 56 ел басылары мен үкімет басшылары қатысқан алқалы жиынды қазақ тарихында тұңғыш рет болды бұл Қазақ елінің әлемді саясаттағы ұлы жеңісі болды . Біз осы арқылы әлемді өзімізге мойындаттық. Онан кейін 2011 жылы Азияда ойынын өткізіп спорттық державалар қатарына қосылдық. Биыл Қазақстан Ислам конференциясы ұйымын мүше болады бұлда бағындыған биік. Тәуелсіздіктің 20 жылында Қазақ елі халықаралық ұйымдармен тығыз байланысқа түсті.

ГЕОГРАФИЯ ПӘНІ БОЙЫНША ОЛИМПИАДА ТАПСЫРМАЛАРЫ

8 сынып.

1. Жердің Күн Көзі бойынша айналуы және оның географиялық маңызы туралы айтыңыз.

2. «Объектінің физика – географиялық жағдайы» дегеніміз нені білдіреді? Қазақстан Республикасының физика – географиялық жағдайын сипаттаңыз.

3.Беткейдің тіктігі топографиялық карта бойынша қалай анықталатынын суреттеңіз.

4. Географиялық терминдердің келесі қатарларынан мазмұны бойынша сәйкес емес сөздерді сызып тастаңыз:

а) тайга, шөл, дала, тундра, топырақ;

б) аңғар, тасқын, арна, алқап;

в) табиғи газ, көмір, бензин, торф, жанғыш сланцец.

5. Сіз жорықта болғанда күндізгі демалыс және түнде қону үшін орын таба аласыз ба? Ол қандай талаптарға сай болуы қажет?

9 сынып.

1. «Полярлық шеңбер», «тропиктер», «бедер», «эстуарий», климат, халықтың табиғи өсуі түсініктеріне анықтама беріңіз.

2. Территориялардың ылғалмен қамтамасыз етілгендіктің басты сипаттамасы не болып табылады?

3.Қазақстан бедерінің негізі формаларына сипаттама берідер.

4. Компастың сынып қалғаны және ол бойынша бағыт алу мүмкін болмайтыны анық болғанда сағат күндізгі 4 болды. Күннің көзі бар екеніне қуанып, сіз қалта сағатыңызды алып шықтыңыз.

Сағат және күннің көзі бойынша бағытты қалай табуға болады?

5. Картадағы шартты белгілердің түрлері туралы айтып бер.

10-11 сынып.

1. «Демография», «урбанизация», «әлемдік шаруашылық»,

«аймақтық саясат», «инновациялық-индустриалды даму» түсініктеріне анықтама беріңіздер.

2. Шөл мұхитқа неғұрлым жақын орналасса, оның климаты соғұрлым ылғалды деген пайымдау рас па?

3. Қазақстан табиғатының қандай сипаты оның географиялық жағдайымен анықталады?

4. «Халықтың тығыздығы» атлас картасы бойынша жер бетінде халықтардың өте тығыз орналасқан аудандарын көрсетіңіз. Халықтардың әлемдегі орналасуының біркелкі еместігінің себебін түсіндіріңіз.

5. Жер шарында қысым мен желдердің бөлінісу сызбасын сызыңыз.

6.Картаны пайдала отырып, Канаданың астанасы мен Ханк көлінің арасындағы параллель бойынша арақашықтықты табыңыз.

Тапсырма 1. Жергілікті жердің жоспарын пайдаланып, Климов қаласынан Дивное елді мекеніне дейінгі ең қысқа жолды табу және сипаттау.

10 ұпай

Тапсырма 2. Схемада көрсетілген елдер мен географиялық объектілерді атаңыз:

Акватория 2 ұ., өзен 2 ұ., елдер 2 ұпайдан. Барлығы 12 ұпай.

Тапсырма 3. Әрбір өсімдіктің отаны болып саналатын ауданды көрсетіңіз.

Өсімдіктер: финик пальмасы, фикус, лавр, алоэ, бөлме папирусы, кактус, герань, лимон.

Аудандар: Тибет тауының етегі, Африканың оңтүстігі, Жерорта теңізінің жағалауы, Африканың солтүстігі, Шығыс Азия, Солтүстік Американың оңтүстік-батысы, Мадагаскар аралы, Африканың оңтүстігі.

Әрбір дұрыс жауап үшін 1 ұпайдан. Барлығы 8 ұпай.

Тапсырма 4. Кестеде өнеркәсіп өнімінің басты түрлерінің бірі бойынша 1950ж. және 90-жж. соңындағы дүниежүзі бойынша 10 елдің тізімі берілген (өндіріс көлемінің азаю ретімен). Қандай өнеркәсіп өнімі туралы айтылып отырғанын аңықтаңыз.

1. Не себепті кейбір елдер тізімде бірнеше орынға төмен түскенін, ал кейбір елдер тіпті алғашқы ондықтан шығып қалғанын түсіндіріңіз.

2. Не себепті елдердің бірі тізімде бірнеше орынға жоғары көтерілгенін, ал кейбір елдер тіпті алғашқы ондыққа жаңадан қосылғанын түсіндіріңіз.

Орын	1950ж.	90-жж соңы.
1	АҚШ	Қытай
2	КСРО	Жапония
3	Ұлыбритания	АҚШ
4	ФРГ	Ресей
5	Франция	ФРГ
6	Жапония	Корея Республикасы
7	Бельгия	Бразилия
8	Канада	Италия
9	Люксембург	Украина
10	Италия	Үндістан

10 ұпай.

Тапсырма 5. Берілген сипаттама бойынша қандай өзен туралы айтылып отырғанын анықтаңыз және сұрақтарға жауап беріңіз.

Бұл өзеннің бассейнінің көп бөлігін биіктігі 200-500 м ойпат алып жатыр. Өзеннің төменгі ағысында кеме қатыснасына үлкен кедергі келтіретін бірнеше сарқырама бар. Өзі орналасқан материкте ұзындығы бойынша екінші өзен.

Осы өзенде судың ең жоғары деңгейі қай кезде байқалады?

Өзен бассейнінің ормандарында өмір сүретін дүниежүзіндегі ең бойы қысқа халықтар қалай аталады?

Әрбір дұрыс жауап үшін 2 ұпайдан. Барлығы 6 ұпай.

Тапсырма 6. Қандай ел туралы айтылғанын анықтаңыз.

Х елінің құрлықтағы көршілері туралы келесідей ақпарат белгілі:

Біріншісі	Y дүние бөлігінде ең ірі газ экпорттаушысы (гады құбыр арқылы, сонымен қатар сұйық күйде де экспорттайды)	2 ұ
Екіншісі	Мұнда Y дүние бөлігіне бір кіретін елдердің ішінде мұсылмандар саны ен көп	2 ұ
Үшіншісі	Y дүние бөлігіндегі жер аумағы бойынша ең ірі ел	2 ұ
Төртіншісі	Y дүние бөлігіндегі ірі ағынсыз көлдің жағалық сызығының ең үлкен бөлігі осы елге тиесілі	2 ұ
Х елі		2 ұ
Басқа көршілес елдер		4 ұ

14 ұпай

Тапсырма 7. Елдегі ең үлкен қаласы. Терең шұңғымада орналасқан, 2000 жыл бұрын жылы минералды көздің орнында қалыптасқан. Бұрын бұл жерде фракия тайпаларының бірі болып – сердтер қоныстанды, оның кенті болып Сердико деп аталған. Кент Батыс және Шығыс аралығында сауда жолдарында орналасқан және Рим империясы кезінде маңызды сауда орталығы болған. Түріктерден азат болғаннан кейін бұлкент оның астанасы болып жарияланды. Қаланың таңбасында «Өсуде, бірақ қартаймайды» сөйлемі жазылған. 5 ұпай

ГЕОГРАФИЯ ПӘНІНЕН

ОЛИМПИАДАЛЫҚ ТЕСТТЕР ТОПТАМАСЫ

1. Қазақстан көмір өндіруден дүние жүзінде нешінші орынды алады?

A) бірінші

B) төртінші

C) үшінші

Д) алтыншы

Е) сегізінші

2. Көмірдің Республикадағы жалпы қоры қанша млрд. т есебінде?

А) 176,6

В) 150

С) 140,5

Д) 60,4

Е) 170,4

3. Бағалы кокс көмірдің 100 % беретін көмір алабы:

А) Екібастұз

В) Қарағанда

С) Богатырь

Д) Майкүбі

Е) Обаған

4. Геологиялық қоры 12 млрд. т Екібастұз көмір алабының қалыңдығы қанша?

А) 100-180 м

В) 30-50 м

С) 60-100 м

Д) 50-70 м

Е) 100-120 м

5. Қалжат, Райымбек, Оңқарағай Қазақстанның қай облысында?

А) Қостанай

В) Солтүстік Қазақстан

С) Ақмола

Д) Шығыс Қазақстан

Е) Алматы

6. Мұнай өндіруден еліміз ТМД елдері бойынша қандай орынды алады?

А) 1

В) 2

С) 3

Д) 4

Е) 6

7. Елімізде қай жылдан бастап мұнай өндіре бастады?

А) 1887 ж

В) 1888 ж

С) 1989 ж

Д) 1880 ж

Е) 1900 ж

8. Каспий теңізі қайраңында мұнайдың божамды қоры (млрд. т):

А) 4,5

В) 8

С) 6

Д) 2

Е) белгісіз

9. Қызылорда облысының Торғай иінінің оңтүстігінде ашылған мұнай кеніші:

А) Жаңажол

В) Теңіз

С) Қаламқас

Д) Жетібай

Е)Құмкөл

10. Қазақстандағы табиғи қорлардың бірі - газдың қоры (трлн. метр) қандай?

А) 2,5

В) 4,5

С) 6

Д) 3,5

Е)3

11. Мұнай өндеу зауыттары қай қалаларда орналасқан?

А) Өскемен, Семей. Қарағанды

В) Алматы, Орал, Атырау

С Павлодар, Шымкент, Атырау

Д) Петропавл, Ақтау, Маңғыстау

Е) Көкшетау, Теміртау, Балқаш

12. Газдың ірі кен орындары:

А) Қарашығанақ, Имаш, Қаражол

В) Теңіз, Кенбай

С) Өзен, Қаламқас, Жетібай

Д) Қаражамбас, Жетібай, Бозащы

Е) Кеңқияқ, Әмбекмола, қонасай

13. Қарашығанақ газы қай газ өндеу зауытында өнделеді?

А) Шымкент

В) Орынбор

С) Ақтау

Д) Алматы

Е) Астана

14. Мыс балқыту комбинаттары қай қалаларда орналасқан?

А) Шымкент, Ақтау

В) Көкшетау, Қызылорда

С) Балқаш, Жезқазған

Д) Алматы, Семей

Е) Өскемен, Павлодар

15. Прибор жасау орналасқан қалалар

А) Көкшетау, Өскемен

В) Семей, Алматы

С) Орал, Ақтөбе

Д) Ақтау, Алматы

Е) Көкшетау, Қарағанды

16. Қазақстсан ТМД елдерінің ішіндегі Ресей, Өзбекстаннан кейінгі орынды алатан өндіріс

А) күміс

В) қорғасын

С) алтын

Д) темір

Е) мырыш

17. Альюминийдің шикізат көзі -

А) темір

В) қорғасын

С) боксит

Д) каучук

Е) мырыш

18. Өскеменде орналасқан Қазақстан экономикасында маңызды рол атқаратын комбинат

А) альюминий

В) қорғасын-мырыш

С) алтын

Д) титан-магний

Е) мыс

19. Қазақстандағы күміс өндіретін негізгі аймақтар

А) Жоңғар Алатауы

В) Кеңді Алтай

С) Шығыс Қазақстан

Д) Іле Алатауы

Е) Каспий маңы ойпаты

20. Павлодар трактор зауытынан ең алғаш трактор қай жылы шықты?

А) 1965 ж

В) 1900 ж

С) 1968 ж

Д) 1955 ж

Е)1910 ж

21. Тамақ өнеркәсібі халық шаруашылығында неше салаға бөлініп қарастырылады?

А) 3

В) 4

С) 5

Д) 2

Е)6

22. Ет консервілері, кептірілген және жартылай кептірілген шұжық және т.б. өнімдерін шығаратын ет комбинаттары орналасқан қалалар

А) Ақтөбе, Ақтау, Маңғыстау

В) Семей, Павлодар, Орал, Алматы

С) Шымкент, Қызылорда, Өскемен

Д) Семей, Ақтөбе, Маңғыстау

Е) Жамбыл, Қызылорда, Орал

23. Астық шаруашылығы Қазақстанның қай экономикалық аудандарында кеңнен дамыған

А) Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс

В) Солтүстік, Батыс, Шығыс

С) Оңтүстік, Батыс

Д) Орталық, Шығыс, Батыс

Е) Оңтүстік, Орталық

24. Қазақстанның оңтүстігінде өсіретін техникалық дақыл

А) күнбағыс

В) жүгері

С) картошка

Д) қант қызылшасы

Е) техникалық дақыл өсірілмейді

25. Қазақстанға қант құрағын экспорттайтын ел

А) АҚШ, Канада, Ұлыбритания

В) Бразилия, Аргентина, Австралия

С) Аргентина, Парагвай, Чили

Д) Қытай, Үндістан, Егпет

Е) Португалия, Испания, ОАР

26. Ірі сүт зауыттары Қазақстанның қай қала аймағында қалыптасқан

А) Алматы, Қарағанды, Қостанай

В) Шымкент, Семей, Өскемен

С) Ақтөбе, Орал, Екібастұз

Д) Шымкент, Қызылорда

Е) Көкшетау, Астана, Маңғыстау

27. Қазақстан бойынша Көкшетауц, Қостанай, Алматы сүт комбинаттары сүт өнімдерінің қанша пайызын өндіреді

А) 65

В) 75

С) 80

Д) 20

Е)50

28. Күнбағыс майы Қазақстанның қай облысында өндіріледі

А) Павлодар облысы

В) Қызылорда облысы

С) Шығыс Қазақстан облысы

Д) Батыс Қазақстан облысы

Е)Атырау облысы

29. Шитті мақта майын шығаратын негізгі экономикалық аудан

А) Солтүстік Қазақстан

В) Оңтүстік Қазақстан

С) Шығыс Қазақстан

Д) Батыс Қазақстан

Е)Орталық Қазақстан

30. Балық консервілерімен қамтамасыз ететін негізгі зауыттар

А) Приозерный, Семей

В) Атырау, Балқаш

С) Зайсан, Ақтау

Д) Мойнақ, Балқаш

Е)Балықшы, Алакөл

31. Қазақстан аймағында жүзім өсіріп одан шарап жасайтын зауыттар қайда орналасқан

А) Алматы, Оңтүстік Қазақстан облысы

В) Семей мен Өскемен

С) Атырау және Батыс Қазақстан облысы

Д) Қостанай және Ақмола облысы

Е) Солтүстік Қазақстан облысы

32. Жеңіл өнеркәсіптіәң аса маңызды салаларының бірі

А) тоқыма өнеркәсібі

В) мақта

С) тігін

Д) аяқ киім

Е) барлығы дұрыс

33. Мақта тазалау зауыттары қандай елді-мекендерде жұмыс істейді

А) Мақтаарал, Славянскі, Түркістан

В) Жезқазған, Қарағанды, Жезді

С) Көкшетау, Қостанай, Кентау

Д) Хромтау, Балқаш, Қапшағай

Е) Тараз, Алматы, Өскемен

34. Жүн жуу комбинаттары Қазақстанның қай аймағында орналасқан

А) Ақтау, Атырау

В) Семей, Жамбыл

С) Шымкент, Жамбыл

Д) Талдықорған

Е) Қызылорда, Қаламқас

35. Қазақстанның қысы қатал климаттық жағдайына сәйкестендіріп жасайтын аяқ киім кәсіпорындары қайда орналасқан

А) Алматы, Семей,

В) Қарағанды, Қызылорда

С) Қостанай, Талдықорған

Д) Тараз

Е) барлығы дұрыс

36. Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы

А) 13331 ш

В) 12974 ш

С) 12163 ш

Д) 12187 ш

Е)12500ш

37. Жол жиілігі -

А) республикалық денгейден автокөлік жолдарының бірі

В) жолдың жалпы ұзындығы

С) 1000 ш.ш. жерге келетін жолдың ұзындығы

Д) жергілікті денгейдегі жол жиілігі

Е) барлығы дұрыс

38. Қазақстандағы ірі республикалық денгейден автомобиль жолдарының бірі қайда орналасқан

А) Семей, Өскемен, Тараз, Ташкент

В) Талдықорған, Жаркент, Орал, Омбы, Қостанай

С) Атырау, Астана, Семей, Павлодар, Теміртау

Д) Өскемен, Қостанай, Перопавл, Тараз, Бішкек

Е)Алматы, Тараз, Шымкент, Ташкент, Бішкек

39. Тегеран темір жол тармағы қай жерже орналасқан

А) Мешхед

В) Түркістан

С) Теджен

Д) Стамбул

Е)Қытай

40. Қазақстандағы ірі теңіз сауда порты

А) Баку

В) Атырау

С) Ақтау

Д) Орал

Е)Балқаш

41. Құбыр көлігі неше түрге бөлінеді

А) 3

В) 6

С) 4

Д) 5

Е)2

42. Кәзір елімізде жұмыс істеп тұрған аэрорпорттар

А) 51

В) 22

С) 80

Д) 46

Е)34

43. Телекомуникация -

А) жолаушы тасмалдаушы әуе көлігі

В) құбыр жолы

С) су көлігі

Д) байланыс түрі

Е) темір жол көлігі

44. Қазақстанның экономикалық географиялық жағдайы қай мыңжылдықта құлдырай бастады

А) ХХ ортасы

В) ХІХбасы

С) ХХІ

Д) ХV

Е)ХІХ аяғы

45. Кәзір Қазақстан темір жолының ұзындығы

А) 10000 ш

В) 10500 ш

С) 14000 ш

Д) 17800 ш

Е)20000 ш

46. Қазақстанның автомобиль жолдары арқылы неше халықаралық бағытта транзиттік тасымалдау жүргізіледі

А) 5

В) 3

С) 6

Д) 2

Е)7

47. Тоқыма өнеркәсібінің жартысынан көбін қайда экспорттайды?

А) Ресей

В)Белорусь

С)Украина

Д)Прибалтика және Орта Азия

Е) барлық жауап дұрыс

48. Қазақстан минералды байлықтарының жалпы қоры бойынша нешінші орын алады?

А) 4

В) 2

С) 5

Д) 6

Е) 10

49. Қазақстанның экономикалық-географиялықұ тұрғыдан айырмашылығы:

А) транзиттік жол торабы үстінде орналасуы

В) солтүстігінде Ресеймен шектесуі

С) шығыстың таулы болуы

Д) климаттың континентілігі

Е) мұхитқа тікелей шығатын жолының болмауы

50. Өндіргіш күштер дегеніміз -

А) еңбек нәтижесі

В) өндіріс процесінде жұмыс процесін өзара бөлісу

С) өндірістік қатынастар

Д) өндіріс құралдары мен оларды іске қосатын адамдар

Е) қоғамдық еңбек бөлінісі

51. Кеңестік Қазақстанда ауыр машина жасау айрықша дамыды:

А) Қазақстанның географиялық орнына байланысты

В) еңбек ресурстарының квалификациялық дайындығынан

С) жаңа жұмыс орындарының қажеттігінен

Д) сол уақыттағы мемлекет басқарушылдарының ерікті шешімімен

Е) пайдалы қазбалар кен орындарын игеру үшін

52. Республикадағы қазақтар басым тұратын аймақ

А) орталық

В) Қазақстанның барлық аумағында қазақтар бірқалыпты орналасқан

С) солтүстік және солтүстік-шығыс

Д) шығыс және оңтүстік-шығыс

Е) батыс және оңтүстік-батыс

53. Қазақстанның ... экономикалық ауданында украин, неміс ұлттарының үлесі жоғары

А) Оңтүстік Қазақстан

В) Солтүстік Қазақстан

С) Шығыс Қазақстан

Д) Батыс Қазақстан

Е) Орталық Қазақтан

54. Қазақстан халқының саны

А) 18 млн.

В) 15 млн.

С) 19 млн.

Д) 16,7 млн.

Е) 20 млн.

55. Қазақстан халқының орташа тығыздығы

А) 15 адам

В) 7 адам

С) 10 адам

Д) 9 адам

Е) 5,5 адам

56. Республиканың қай аймағында халық басым қоныстанған?

А) солтүстік-батысында

В) оңтүстігінде және солтүстігінде

С) солтүстігінде

Д) шығысында

Е) орталығында

57. Республикадағы қала халқы:

А) 45 % құрайды

В) 57 % құрайды

С) 70 % құрайды

Д) 75 % құрайды

Е) 80 % құрайды

58. Қазақстанның ішкі көшіп-қонуы басым қалалар:

А) Астана, Павлодар, Алматы

В) Қостанай, Павлодар,

С) Маңғыстау, Тараз

Д) Алматы, Өскемен

Е) Семей, Өскемен

59. Қазақстанда тұратын ұлттар мен этникалық топтар санын анықтаңыз:

А) 120

В) 130-дан астам

С) 100

Д) 130

Е) 110

60. Республикадағы ең ірі агломерация:

А) Астана маңы

В) Қарағанды, Теміртау

С) Алматы маңы

Д) Өскемен, Риддер

Е) барлығы дұрыс

61.Қазақстан тәуелсіздігін бірінші болып қолдаған мемлекет

А) Германия

В) Түркия

С) АҚШ

Д) Үндістан

Е) Корея

62. Дүние жүзіндегі ірі мұнай кеңдерінің бірі

А) Жетібай

В) Қарашығанақ

С) Махат

Д) Теңіз

Е) Доссор

63. Белгілі бір өнім жасап шығаруға бірлесе қатысатын кәсіпорындар арасындағы өндірістік байланыстар:

А) ауданаралық географиялық бөлініс

В) шоғырландыру

С) құрамдастыру

Д) мамандандыру

Е) кооперативтендіру

64. Қазақстанның қай облыстарында газ шығарылады?

А) Батыс Қазақстан, Қызылорда

В) Шығыс Қазақстан, Алматы

С) Оңтүстік Қазақстан

Д) Солтүстік Қазақстан

Е) Қарағанды

65. Қазақстанның ежелгі қалалары:

А) Павлодар, Өскемен

В) Шымкент, Астана

С) Түркістан, Тараз

Д) Теміртау, рудный

Е) Екібастұз, Балқаш

66. Кокстелетін көмір, темір кендері ... қалыптастырады

А) отын энергетикасын

В) химия өнеркәсібін

С) қара металлургия

Д) машина жасауды

Е) түсті металлургияны

67. Мұнай өндейтін зауыттар орналасқан қалалар:

А) Доссор, Алматы, Ақтөбе

В) Орал, Ақтау, Қостанай

С) Атырау, Шымкент, Павлодар

Д) Талдықорған, Ақтөбе, Атырау

Е) Өскемен, Орал, Павлодар

68. Қазақстандағы ірі ЖЭС орналасқан қала:

А) Павлодар

В) Семей

С) Алматы

Д) Ақтөбе

Е) Тараз

69. Жаңа технологияны пайдаланып, ғылыми-техникалық жетістіктерді жүзеге асыру ...

А) өндірістің тиімділігі

В) интеграция

С) ішкі өнім

Д) өндірісті экстенсивтендіру

Е) өндірісті интенсивтендіру

70. Қазақстанның темекі өсірілетін облысы

А) Жамбыл

В) Шығыс Қазақстан

С) Алматы

Д) Қызылорда

Е) Оңтүстік Қазақстан

71. Қазақстанның ең ірі су қоймасы:

А) Шардара

В) Теміртау

С) Вячеслав

Д) Бұқтырма

Е) Қапшағай

72. Қазақстанның жайылым жерлері қанша пайыз?

А) 15,4

В) 10,4

С) 80,5

Д) 70,5

Е) 40,5

73. Атырау-Астрахань темір жол торабы байланыстыратын аудандар:

А) Ресей мен Солтүстік Қазақстан

В) Солтүстік пен Оңтүстік Қазақстан

С) Оңтүстік пен Орта Азия

Д) Солтүстік Кавказ елдері мен Батыс Қазақстан

Е)Оңтүстік пен батыс Қазақстан

74. Қазақстандағы мұнай мен газ құбырларының жалпы ұзындығы:

А) 16,4 мың км астам

В) 5,4 мың км астам

С) 12 мың км астам

Д) 11,2 мың км астам

Е) 19 мың км астам

75. Қоңырат, Саят кен орындарынан не алынады?

А) марганец

В) мыс

С) молибден

Д) никель

Е) қорғасын

76. Көліктің жұмыс нәтижесін анықтайтын көрсеткіш:

А) бір сағаттағы өндірілген өнім

В) жұмысшы саны

С) өнімге жұмсалған шығын

Д) жүк айналымы

Е) өнімнің өзіндік құны

77. Өнеркәсіпте өндіріс құралдарын және жаңа технологияның ғылыми-техникалық жетістіктерді жүзеге асыру-

А) ішкі өнім

В) өндірісті интенсивтендіру

С) интеграция

Д) жүкті тасмалдау

Е) өндірістің тиімділігі

78. Қаратау фосфорит базасының негізінде суперфосфат зауыттарын анықтаңыз:

А) Қазақстан мен ресей

В) Қазақстан мен Орталық Азия

С) Қазақстан мен Закавказье

Д) Қазақстан мен Орта Азия

Е) Қазақстан мен Балтық бойы

79. Екібастұз көмірінің басты қолдану бағыты:

А) ЖЭС, МАЭС-да жағылады

В) Химия өнеркәсібінде қолданылады

С) Атырауға тасымалданады

Д) Металлургия өнеркәсібінде пайдаланылады

Е) Қостанайға тасымалдайды

80. Синтетикалық каучуук зауыты қай қалада орналасқан?

А) Атырау

В) Теміртау

С) Кентау

Д) Хромтау

Е) Қарағанды

81. Қазақстанның қандай ауданы су электр станциясында энергияны өндірудің ең жоғарғы үлесін береді?

А) Павлодар облысы

В) Оңтүстік Қазақстан

С) Барлық аудандар біркелкі

Д) Орталық Қазақстан

Е) Шығыс Қазақстан

82. Қазақстандағы қазақтардың үлесі?

А) 20,4 %

В) 43,4 %

С) 57,2 %

Д) 73,4 %

Е) 99 %

83. Текелі-Жоңғар Алатауындағы полиметалл өнеркәсібінің орталығы, Орталық Қазастандағы полиметалл өнеркісібін атаңыз:

А) Қарағанды

В) Астана

С) Балқаш

Д) Теміртау

Е) Жәйрем

84. Оңтүстік Қазақстанда 1 шаршы шақырымға қанша адам келеді?

А) 17 адам

В) 4 адам

С) 2 адам

Д) 27 адам

Е) 10 адам

85. Электр энергиясын ең көп қажет ететін өнеркәсіп?

А) түсті металлургия

В) жеңіл қнеркәсіп

С) тамақ өнеркәсібі

Д) машина жасау

Е) қара металлургия

86. Жезқазған мыс кенін ашқан

А) Л.Берг

В) П.Семенов

С) И. Мушкетов

Д) Қ.Сәтпаев

Е) Ш.Уәлиханов

87. Орталық Қазақтан республикамыздағы шойынның қанша пайызын береді?

А) 100

В) 10

С) 60

Д) 90

Е) 50

88. Қазақстанда темір жол ұзындығы ... км-ден асады

А) 106 мың

В) 87,4 мың

С) 13,5 мың

Д) 91 мың

Е) 4,1 мың

89. Темірдің ірі кен орындары шоғырланған аймақтар мыналар:

А) Қашар, Текелі

В) Қаратау

С) Саяқ, Лисаков

Д) Торғай қолаты, Қаражал, Атасу

Е) Кенді Алтай

90. Қостанай облысында ... кені өндіріледі

А) марганец

В) хром

С) алтын

Д) темір

Е) мыс

91. Қаратау-Жамбыл Т.Ө.К.-і қандай табиғат қорлары негізінде қалыптасқан?

А) фосфоритттер

В) түсті металл

С) гидроэнергия

Д) темір кені

Е) құрылыс материалдары

92. Боксит қайда өндіріледі?

А) Қостанай облысында

В) Қарағанды облысында

С) Ақтөбе облысында

Д) Солтүстік Қазақстан облысында

Е) Павлодар облысында

93. Қарағанда қара металлургия комбинатының шығаратын негізгі өнімі

А) су двигательі

В) электроэнергетика

С) құйма, арматура

Д) шойын, болат, прокат

Е) машина жасау зауытының бөлшектері

94. Қазақстан АӨК-нің негізгі буыны:

А) барлығы

В) бақша

С) егіншілік

Д) мал шаруашылығы

Е) бау шаруашылығы

95. Мамандандыру мен кооперативтендіру кең тараған өндіріс саласы:

А) машина жасау

В) металлургия

С) ауыл шаруашылығы

Д) көлік

Е) тамақ өнеркәсібі

96. Орманды дала зонасындағы мал шаруашылығының негізгі даму бағытын көрсет:

А) етті-жүнді мал шаруашылығы

В) етті мал шаруашылығ

С) құс шаруашылығы

Д) етті-сүтті мал шаруашылығы

Е) сүтті мал шаруашылығы

97. Қазақстандағы марганецтің ірі кен орындары:

А) Кендірлі, Кемпірсай

В) Текелі, Майқайын

С) Қоңырат, Амангелді

Д) Мұғалжар, Қаратау

Е) Жезді, Қалажал

98. Алюминий өндірісінің шикізатын анықтаңыз:

А) глинозем

В) алюминий тотығы

С) боксит

Д) барлығы дұрыс

Е) мыс

99. Экскаватор зауыты:

А) Атырауда

В) Ақтауда

С) Көкшетауда

Д) павлодарда

Е) Кентауда

100. Алып прессавтомат шығаратые зауыт:

А) Қарағандыда

В) Таразда

С) Теміртауда

Д) Текеліде

Е) Шымкентте

101. Атом су тұщыландырғыш қоңдырғы қай қалада салынған?

А) Ақтөбе

В) Ақтау

С) Петропавл

Д) Атырау

Е) орал

102. Қазақстан тәуелсіздігін алған жыл?

А) 30.08.1992ж.

В) 16.12.1991ж.

С) 29.12.1992ж.

Д) 25.10.1992ж.

Е) 28.08.1936ж.

103. ХІХ ғасырда қандай металл Алтайдың Қазақстан бөлігінде өндірілді?

А) темір

В) күміс

С) мырыш пен қорғасын

Д) алюминий

Е) алтын

104. Қазақстандағы көмірдің жалпы қоры?

А) 10,1 млрд.т.

В) 176,6 млрд.т.

С) 34 млрд.т.

Д) 41,5 млрд.т.

Е) 51,5 млрд.т.

105. Қарағанды көмір алабындағы көмір қабатының қалыңдығы:

А) 110-120 м

В) 160-200 м

С) 1,5-15 м

Д) 30-50 м

Е) 0,5 м

106. Неліктен алюминй зауыттары СЭС-на жақын орналасқан?

А) магистральдың жақындығы

В) темір жолдарының жақындығы

С) Электрэнергиясын көп қажет етеді

Д) тұтынушы мен шикізаттың жақындығы

Е) еңбек ресурстары

107. Қазақстандағы газбен жұмыс істейтін ірі ЖЭс:

А) Қарағанды облысы

В) Павлодар

С) Тараз

Д) Оңтүстік Қазақстан

Е) Алматы

108. Қазақстандағы газ қоры?

А) 6 трлн. м³ астам

В) 1 млрд. м³ астам

С) 2,5 трлн. м³ астам

Д) 100 млн. м³ астам

Е) 3,5 млн. м³ астам

109. Күкірт қышқылын өндірітін зауыттар .. бар жерге салынады.

А) тұтынушы

В) көлік

С) ауылды жерлерге

Д) өзендер

Е) тау

110. Елімізде ірі кондитер фабрикалары ... қалаларында орналасқан.

А) Ақтау, Атырау

В) Қызылорда, Талдықорған

С) Алматы, Қарағанды

Д) Тараз, Қостанай

Е) Балқаш, Жезқазған

111. Қазақстанның қай облысында тау-химия өнеркәсібі дамыған?

А) Солтүстік Қазақстан, Павлодар

В) Ақтөбе, Тараз

С) Оңтүстік Қазақстан

Д) Астана, Қостанай

Е) Атырау,Ақтау

112. Қазақстанда күкірт қышқылы қай қалаларда өндіріледі?

А) Риддер, Семей

В) Өскемен, Балқаш, Жезқазған

С) Өскемен, Астана

Д) Балқаш, Ақтөбе

Е) Жезқазған, Ақтау

113. Торғай алабының темір кенін игеру мақсатында салынған жол:

А) Есіл-Арқалық

В) Қостанай-Тобыл-Лисаковск

С) Жезқазған-Жарық

Д) Балқаш-Саяқ

Е) Атырау-Октябрь-Орск

114. Қазақстандағы қара металлургия орталықтары:

А) Қостанай, Көкшетау

В) Шымкент, Тараз

С) Кентау, Ақтау

Д) Талдықорған, Жезді

Е) Ақсу, теміртау

115. Қазақстанның солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысына қарай тартылған темір жол:

А) Трансқазақстан

В) Оңтүстік Сібір

С) Орынбор-Ташкент

Д) Орта Сібір

Е) Түркістан-Сібір

116. Аккумулятор зауыты қай қалада орналасқан?

А) Оралда

В) Талдықорғанда

С) Риддерде

Д) Қарағандыда

Е) Қостанайда

117. Күрделі техникалық процестерді реттейтін машиналар шығарылатын қала:

А) Талдықорған

В) Өскемен

С) Кентау

Д) Семей

Е) Зыряновск

118. Өзінің үлес салмағы жөнінен Қазақстан өнеркәсібінде 1 орындағы сала:

А) Тамақ

В) жеңіл

С) көлік

Д) химия өнеркәсібі

Е) металлургия

119. «Шығыс шебері» автомобиль жолдары қай орталықтарын байланыстырады?

А) Кенді Алтайдың

В) Тянь-Шаньның

С) Қазақстанның ұсақ шоқысының

Д) Каспий маңы ойпаты

Е) Оралдың

120. Лениногор полиметалл комбинатының негізгі өнімі:

А) темір

В) күміс

С) тазартылмаған қорғасын мен мырыш

Д) алтын

Е) мыс концентраттары

121. Ембі алабымен салыстырғанда Маңғыстау мұнайын өндіру және тиімді болу себебін анықтаңыз

А) қоры аз, жер бетіне жақын

В) мұнай жер бетіне жақын, сапасы нашар

С) сапасы жоғары

Д) арзан және тиімді емес

Е) қоры орташа, терең орналасқан

122. Радонды жер асты су көздері бар Рахман қайнарының орналасқан жері:

А) Батыс Қазақстан

В) Оңтүстік Қазақстан

С) Оңтүстік-шығыс Қазақстан

Д) Шығыс Қазастан

Е) Солтүстік Қазақстан

123. Қазақстан Алтайындағы қоршаған ортаны ластайтын негізгі көздерінің бірін атаңыз:

А) су қоймасы

В) металлургиялық зауыттардағы өнеркәсіп қалдықтары

С) Автокөлік

Д) Қазақстан Алтайында экологиялық проблемалар жоқ

Е) ауыл шаруашылық қалдықтар

124. Орал қаласындағы машина жасау зауыты қандай өнім түрлерін шығарады?

А) тамақ өнеркәсібіне қажетті құрал-жабдықтар

В) рентген аппараттарын

С) ауыл шаруашылық машиналарын

Д) механикалық арматура, жел двигательдерін

Е) мұнай-химия зауытына қажетті құрал-жабдықтар

125. Бекіре балығы уылдырық шашатын өзен:

А) Есіл

В) Ембі

С) Жайық

Д) Ертіс

Е) Тобыл

126. Оңтүстік ауданның мамандандырылған салалары:

А) мұнай өндіру, өндеу, минералды тыңайтқыш

В) түсті металлургия, химия, құрылыс, қаракөл қойы

С) қара және түсті металлургия, көмір өндіру

Д) қара металлургия, химия, құрылыс, етті-сүтті ірі қара

Е) түсті металлургия, химия, машина жасау, мұнай өндіру

127. Алматы ауа алабының ластануының негізгі себебін атаңыз:

А) автомобиль және темір жол транспорттары

В) шаңды дауылдар

С) өндірістік орындар, химиялық өнеркәсіп

Д) автомобильдерден шыққан газ, ЖЭС, тұрмыс қажеттілігі үшін көмірді пайдалану

Е) метроның болмауы

128. Риддер мен Зырянда өндірілетін кендер:

А) полиметалл

В) марганец

С) темір

Д) боксит

Е) фосфор

129. Мүйізінен (панты) бағалы дәрілік шикізат алынады?

А) елік

В) бұлан

С) таутеке

Д) марал

Е) кабарга

130. Шығыс Қазақстан экономикасында қандай өндіріс циклы жетекші роль атқарады?

А) ауыл шаруашылығы

В) түсті метталлургия

С) тамақ өнеркәсібі

Д) машина жасау

Е) қара металлургия

131. «Шарын шетен тоғайы» орналасқан облыс:

А) Қарағанды

В) Қызылорда

С) Алматы

Д) Ақмола

Е) Жамбыл

132. Шымкент қаласындағы мұнай өндеу зауыты мұнайды қайдан алады

А) Қарағандыдан

В) Атыраудан

С) Семейден

Д) Құмкөлден

Е) Маңғыстаудан

133. Еңбек ресурстарына бай аудан:

А) Батыс

В) Орталық

С) Шығыс

Д) Оңтүстік

Е) Солтүстік

134. Минералды тыңайтқыштар шығаратын ірі химия комбинаты орналасқан қала:

А) Рудный

В) Павлодар

С) Тараз

Д) Ақтөбе

Е) Қарағанды

135. Шығыс Қазақстан экономикалыө ауданы экономикасының қарқынды даму себебі неде?

А) мол су энергия көзі, жер бедері

В) ең кіші аудан, мал өсіруді кәсіп етеді

С) қолайлы табиғат жағдайы, қала халқы басым

Д) халық ең тығыз орналасқан аудан

Е) қолайлы табиғат жағдайы, қолайлы ЭГЖ, мол су энергия, мол қазба байлығы

136. Бірінші СЭС салынған өзен:

А) Ертіс

В) Тобыл, Жайық

С) Әмудария

Д) Үлкен және Кіші Алматы

Е) Іле, Үлбі

137. Мырғалымсай полиметалл кен орны орналасқан тау:

А) Сауыр-тарбағатай

В) Мұғалжар

С) Маңғыстау

Д) Жоңғар Алатауы

Е) Қаратау

138. Қазақстандағы темір кенін өндіретін негізгі кен орындары:

А) Талдықорған, Шар, Қалба, Жаңатас

В) Байжансай, Созақ, Теміртау, Шолақтау

С) Атасу, Соколов-Саыбай, Қашар, Лисаков

Д) Қандағаш, Бозшакөл, Баянауыл

Е) Ұлытау, Қаратау, Қоңырат, Қаражал

139. Солтүстік Қазақстан экономикалық ауданындағы халық саны:

А) 3592,8 мың адам

В) 2,2 мың адам

С) 441,7 мың адам

Д) 283,7 мың адам

Е) 14,4 мың адам

140. Шынжыр табанды «ДТ-75», «Қазақстан» тракторын шығаратын қала:

А) Семей

В) Петропавл

С) Павлодар

Д) Ақмола

Е) Түркістан

141. Алматы қаласындағы тұрғындар саны:

А) 270 мың адам

В) 670 мың адам

С) 1 млн. 130 мың адам

Д) 1 млн. адам

Е) 930 мың адам

142. Ресейдің Оңтүстік-Сібір магистралі Қазақстан территориясынан өтетін бағыттар:

А) Магнитогор-Қарталы-Павлодар-Барнаул

В) Петропавл-Астана- Қарталы

С) Петропавл-Қарағанды-Мойынты-Шу

Д) Қостанай-Көкшетау-Қарасуық-Обьтағы Камень

Е) Жетіқара-Атбасар-Павлодар-Барнаул

143. Қарағанды көмірінің сапасы жоғары, себебі оның құрамында ... төмен.

А) фтор мен калий

В) азот пен күкірт

С) газ бен қышқыл

Д) калий мен магний

Е) күкірт пен фосфор

144. Орталық Қазақстанның шаруашылық кешенінің мамандандырылған саласы:

А) химия өнеркәсібі

В) машина жасау

С) кен өндіру, қара металлургия

Д) мал шаруашылығы

Е) өсімдік шаруашылығы

145. Қарағанды ауыр машина зауыты ... шығарады.

А) барлық машина түрлерін

В) пресс-автоматтар, крандар

С) кен қазатын комбайндар, шахталарға құрал жабдықтар, бұрғылау машиналарын, крандар

Д) гидротехникалық құралдар, бұрғылау машиналарын

Е) мыс сымдарын, электр станциялары үшін жабдықтар

146. Балқаш мыс комбинаты ... кен орындарының рудаларымен жұмыс істейді.

А) Саяқ, Қаражал

В) Қоңырат, Қаратау

С) Николаев, Кентау

Д) Қоңырат, Саяқ

Е) Жезқазған, Саяқ

147. Жезді, Сатпаев, Қарсақпай, Байқоңыр поселкелерін топтастыратын өнеркәсіптік торап.

А) Семей

В) Балқаш

С) Жезқазған

Д) Қарағанды-теміртау

Е) Павлодар-Екібастұз

148. Көліктің жұмыс нәтижесін анықтайтын көрсеткіш.

А) бір сағаттағы өндірілген өнім

В) жұмысшы саны

С) өнімге жұмсалған шығын

Д) жүк айналымы

Е) өнімнің өзіндік құны

149. Көліктің бірнеше түрі тоғысып, өзара жүк алмасатын пунктер.

А) көлік тораптары

В) біріңғай көлік жүйесі

С) көлік кешені

Д) порттар

Е) магистральдар

150. Химиялық жолмен алынатын синтетикалық материалдар:

А) улы химикаттар

В) кокс

С) газ

Д) полимерлер

Е) тыңайтқыштар

151. Ірі ас тұзы бар Қазақстанның облыстары:

А) Солтүстік Қазақтан, Қарағанда

В) Маңғыстау, Шығыс Қазақстан

С) Қостанай, Ақмола

Д) Павлодар, Қызылорда

Е) Батыс Қазақстан, Жамбыл

152. Жасанды талшық шығару зауыты...

А) Астанада

В) Қостанайда

С) Павлодарда

Д) Петропавлда

Е) Ақтөбеде

153. ҚР-да күнбағыс егетін облыстар:

А) Атырау, қарағанды

В) Қостанай, Маңғыстау

С) Алматы, Солтүстік Қазақстан

Д) Қызылорда, Жамбыл

Е) Шығыс Қазақстан, павлодар

154. Солтьүстік Қазақстандағы ұн тарту, тамақ өнеркәсібінің орталықтары:

А) Петропавл, Арқалық

В) Екібастұз, Ақсу, Степняк

С) Қостанай, Астана, Көкшетау

Д) Арқалық, Көкшетау, Жетіқара

Е) Лисаков, Рудный, Атбасар

155. Қазақстандағы автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы:

А) 94000 км астам

В) 54000 км астам

С) 88000 км астам

Д) 104000 км астам

Е) 25000 км астам

156. Кенді Алтай металлургиясына күшті әсер ететін теміржол -

А) Петропавл-Шу

В) Түркістан-Сібір

С) Орынбор-Ташкент

Д) Қарталы-Павлодар

Е) Қостанай-Барнаул

157. Қысқа қашытыққа жүк тасымалдауға қолайлы көлік түрі:

А) өзен

В) әуе

С) құбыр

Д) темір жол

Е) автомобиль

158. Орталық Қазақстанда айқын қалыптасқан өнеркәсіп тораптары:

А) Қарағанды, Абай

В) Балқаш, Саяқ

С) Атасу, Теміртау, Қоңырат

Д) Жезқазған, Саяқ, Қоңырат

Е) Қарағанды, Теміртау, Балқаш, Жезқазған

159. Қазақстандағы кокстелетін көмірдің 100 %-ын беретін көмір бассейні:

А) Майқайың

В) Зайсан

С) Леңгір

Д) Қарағанды

Е) Екібастұз

160. Қазақстандағы мақта өсіретін ірі аудандарға қатысты өзенді көрсет

А) Сырдария

В) Ақжайық

С) Ертіс

Д) Есіл

Е) Шу

161. Қостанай облысында қай кен түрі өндіріледі?

А) марганец

В) хром

С) алтын

Д) темір

Е) мыс

162. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы машиналарын шығаратын зауыт қай қалада орналасқан?

А) Астана

В) Ақтау

С) Атырау

Д) Алматы

Е) Ақтөбе

163. Торғай бокситі негізінде құрылған өнеркәсіп торабы:

А) Қостанай

В)Пертопавл

С)Павлодар

Д)Көкшетау

Е)Арқалық

164. Қостанайдағы темір кен көзі:

А) Соколов- Сарыбай

В) Мақат-Доссор

С) Жаңа Өзен, Қарашығанақ

Д) Саяқ, Мақаншы

Е) Бұзащы, Егіндібұлақ

165. Шардара су қоймасы қай өзен де салынған?

А) Сырдария

В) Ертіс

С) Жайық

Д) Еділ

Е) Тобыл

166. Республикамыздағы ЖЭС-тар беретін электроэнергия:

А) 75 %

В)40-50 %

С) 80-100 %

Д) 90-100 %

Е) 80-90 %

167. Қазақстандағы күкірт қышқылы қай қалаларда өндіріледі?

А) Риддер, Семей

В) Өскемен, Балқаш, Жезқазған

С) Өскемен, Астана

Д) Балқаш, Ақтөбе

Е) Жезқазған, Ақтау

168. Қазақстандағы қуатты цемент зауыты қай қалаларда орналасқан?

А) Шымкент, Семей, Октябоьск

В) Тараз, Қызылорда

С) Алматы, Талдықорған

Д)Жезқазған, Теміртау

Е) Қарағанды

169. Мақта майын шығару орталығы:

А) Жамбыл

В) Шымкент

С) Талдықорған

Д) Қызылорда

Е) Ащысай

170. Қазақстанға тиесілі Батыс Сібір жазығының климаты ... дақылдар үшін қолайлы:

А) бақша дақылдары

В)мақта, күріш

С) дәнді-дақылдар, картоп

Д) жүзім шаруашылығы, цитрус

Е) қант қызылшасы, темекі

171. Қазақстанның ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі қанша?

А) 15,4 млн. га

В) 4 млн. га

С) 0,1 млн. га

Д) 80,5 млн.га

Е) 222 млн. га

172. Қазақстанда өсімдік шаруашылығы өнімінің құрамында астық шаруашылығының үлесі қанша?

А) 56 %

В) 66 %

С) 76 %

Д) 86 %

Е) 96 %

173. Қазақстанда таралған ірі қара тұқымдары -

А) Талас сиыры, қоңыр және қызыл сиырлар

В) Қазақстан ақбас сиыры, ала сиыр

С) Қырдың қызыл сиыры, алатау сиыры, талас жіне ақбас сиыры

Д) Ала сиыр, ақбас сиыр

Е) Алатау сиыры, ала сиыр

174. Аграрлық өнеркәсіп кешені дегеніміз -

А) ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өндеу, сақтау, тұтынушыға жеткізу

В) жаңа әлеуметтік құрылым

С) нарықтық экономикаға көшу

Д) ауыл шаруашылығын интенсивтендіру

Е) мал шаруашылығының өсімдігін арттыру

175. Минералды тыңайтқыштар шығаратын ірі химия комбинаты орналасқан қала:

А) Рудный

В) Тараз

С) Қарағанды

Д) Павлодар

Е) Ақтөбе

176. Қазақстан халық шаруашылығындағы тамақ өнеркәсібінің 50 пайызын беретін салалар:

А) нан пісіру

В) ұн тарту

С) балық өнімдері

Д) ет өнімдері, сүт өнеркәсібі

Е) қант өнімдері

177. Қазақстанның қай қалаларында қант зауыттары орналасқан?

А) Шымкент

В) Тараз, Алматы, Талдықорған

С) Өскемен, Семей

Д) Ақтөбе, Атырау

Е) Қостанай, Торғай

178. Ірі ас тұзының қоры бар Қазақстанның облыстары:

А) Солтүстік Қазақстан, Қарағанды

В) Маңғыстау, Шығыс Қазақстан

С) Қостанай, Ақмола

Д) Павлодар, Қызылорда

Е) Батыс Қазақстан, Жамбыл

179. Қазақстандағы әуе жолдарының ұзындығы

А) 10 мың км

В) 5,4 мың м

С) 100 мың км

Д) 60 мың км

Е) 1,4 мың км

180. Қазақстандағы алыс шетелдермен байланыс жасайтын темір жол магистралі:

А) Алматы-Шанхай

В) Ақтоғай-Достық

С) Алматы-Үрімші

Д) Достық-Алашанькоу

Е) Алматы-Стамбул

181. Жезқазған-Қарсақпай өнеркәсіп торабының дамуына әсер еткен жол:

А) Қарағанды-Қарағайлы

В) Балқаш-Саяқ

С) Атырау-Орск

Д) Жезқазған-Жарық

Е) Жамбыл-Қаратау

182. Мұнай, су, бу құбырларына қажетті арматураны шығаратын зауыт қай қалада орналасқан?

А) Теміртауда

В) Маискіде

С) Павлодарда

Д) Оралда

Е) Ақтөбеде

183. Қазақстандағы мыс кен орны

А) Екібастұз

В) Жезқазған

С) Павлодар

Д) Қаратау

Е) Соколов

184. Орталық Қазақстанда химия өнеркәсібінің шикізаты:

А) автокөліктің пайдаланған газы

В) рудалық кен орындарымен бірге болатын әртүрлі газдар

С) шахталық газ, металлургиялық зауыттардан шығатын газдар

Д) рудалық химиялық шикізат

Е) мұнай-газ кендерінің қалдығы

185. Қазақстанда халықтың сирек қоңыстанған аймақтары:

А) Орталық, Шығыс

В) Оңтүстік, оңтүстік-батыс

С) Орталық, батыс, оңтүстік-батыс

Д) оңтүстік, оңтүстік-шығыс

Е) солтүстік, солтүстік-батыс

186. Қазақстандағы ірі көмір бассейндерін атаңыз:

А) Богатырь, Солтүстік

В) Кузнецк, Донецк

С) Екібастұз, Қарағанды

Д) Шығыс, Қарағанды

Е) Донецк, Екібастұз

187. Солтүстік Қазақстан экономикалық ауданындағы халық саны:

А) 3592,8 мың адам

В) 2,2 мың адам

С) 441,7 мың адам

Д) 283,7 мың адам

Е) 14,4 мың адам

188. Темірдің ірі кен орындары шоғырланған аймақтар мыналар

А) Қашар-Текелі

В) Қаратау

С) Саяқ, Лисаков

Д) Торғай қолаты, Қаражал, Атасу

Е) Кенді Алтай

189. Қазақстандағы темір кенін өндіретін негізгі кен орындары:

А) Талдықорған, Шар, Қалба, Жаңатас

В) Байжансай, Созақ, Теміртау, Шолақтау

С) Атасу, Соколов-Сарыбай, Қашар, Лисаков

Д) Қандағаш, Бозшакөл, Баянауыл

Е) Ұлытау, Қаратау, Қоңырат, Қаражал

190. Дүние жүзіндегі ең ірі «Богатырь» кесіндісі орналасқан көмір алабы:

А) Леңгір

В) қарағанды

С) Обаған

Д) Майкүбі

Е) Екібастұз

191. Оңтүстік Қазақстан экономикалық ауданындағы халық саны:

А) 283,4 мың адам

В) 6489,7 мың адам

С) 56,7 мың адам

Д) 44,7 мың адам

Е) 60,6 мың адам

192. Қай өзен бассейнінде мақта өсіріледі?

А) Сырдария

В) Ақжайық

С) Ертіс

Д) Есіл

Е) Шу

193. Күріш тазалайтын зауыт:

А) Талдықорғанда

В) Қызылордада

С) Павлодарда

Д) Балқашта

Е) Жамбылда

194. Риддер мен Зырян кен орындарында өндірілетін руда:

А) фосфор

В)темір

С) полиметалл

Д) марганец

Е) боксит

195. Қазақстанда титан мен магний өнеркәсібі қай қалада орналасқан?

А) Шымкент

В) Ақтөбе

С) Өскемен

Д) тараз

Е) Семей

196. Семей, Өскемен, Зыряндағы ЖЭС-на көмір қайдан тасымалданады?

А) Шудан В) Екібастұздан С) Зайсаннан Д) Қарағандыдан Е) Донецкіден

197. Семейде жұмыс істейтін зауытты атаңыз:

А) арматура және полимерлік машина жасау

В) жібек маталар комбинаты

С) кен байыту

Д) құрал-жабдықтар жасау

Е) арматура және «Қазақкабель»

198. Қазақстанның қай аумағында вегетациялық кезең 180 және одан да көп күнге созылады?

А) оңтүстік В) батыс С) солтүстік Д) орталық Е) шығыс

199. Электротехникалық машина жасау орталығы

А) Петропавл, Көкшетау В) Орал, Атырау

С) Астана, Қостанай Д) Ақтөбе, Талдықорған, Е) Ақтау, Семей

200. Қазақстандағы түсті металлургияның жас саласы:

А) алюминий және титан-магний

В) мыс С) темір рудасы Д) қорғасын мырыш Е) уран

География пәнінен тест сұрақтарының жауаптары

№		№		№		№
1	В	51	Е	101	В	151	Д
2	А	52	Е	102	В	152	В
3	С	53	В	103	В	153	Е
4	Е	54	В	104	В	154	С
5	Е	55	Е	105	В	155	А
6	В	56	В	106	С	156	В
7	С	57	В	107	С	157	Е
8	А	58	А	108	А	158	Е
9	Е	59	В	109	А	159	С
10	С	60	С	110	С	160	А
11	С	61	В	111	В	161	Д
12	А	62	Д	112	В	162	А
13	А	63	Е	113	В	163	Е
14	С	64	А	114	Е	164	А
15	Д	65	С	115	Е	165	А
16	Д	66	С	116	В	166	Е
17	С	67	С	117	В	167	В
18	Д	68	Е	118	Е	168	А
19	С	69	Е	119	А	169	В
20	А	70	С	120	С	170	С
21	А	71	Д	121	В	171	Е
22	В	72	С	122	Д	172	А
23	А	73	Д	123	В	173	С
24	Д	74	В	124	Е	174	А
25	В	75	В	125	С	175	В
26	А	76	Д	126	Е	176	Д
27	В	77	В	127	Д	177	В
28	С	78	В	128	А	178	Д
29	В	79	А	129	Д	179	С
30	В	80	В	130	В	180	Д
31	А	81	Е	131	Д	181	Д
32	А	82	С	132	Д	182	С
33	А	83	Е	133	Д	183	В
34	В	84	Е	134	С	184	С
35	Е	85	А	135	Е	185	С
36	А	86	Д	136	А	186	С
37	С	87	А	137	Е	187	А
38	Е	88	А	138	С	188	Д
39	А	89	Д	139	А	189	С
40	С	90	Д	140	Е	190	Е
41	Е	91	А	141	С	191	В
42	В	92	Е	142	А	192	А
43	Д	93	Д	143	Е	193	В
44	Е	94	Д	144	С	194	А
45	С	95	А	145	С	195	С
46	А	96	Д	146	Д	196	В
47	Е	97	Е	147	С	197	Е
48	Д	98	С	148	Д	198	А
49	А	99	Е	149	А	199	Д
50	А	100	Е	150	Д	200	А

ҚОСЫМША

АТМОСФЕРАНЫ ЕСЕПТЕУ ЖОЛДАРЫ

Сабақтың тақырыбы. Атмосфера.

Сабақтың мақсаты. Оқушылардың атмосфера тақырыбы бойынша алған білімдерін тексеру, ауа t-ың айлық, тәуліктік, жылдық орташа температурасына есептер шығарта отырып, оқушылардың ойлау қабілеттерін арттыру, график сыза білуге, жылдам есептеуге үйрету.

Сабақтың түрі. Сарамандық сабақ.

Әдісі мен тәсілі. Есептеу, график сызу, таблица толтыру, жел өрнегін сызу.

Сабақтың барысы.

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Сарамандық жұмыс тапсырмалары.

1. Тапсырма. Сұрақ-жауап.

1. Атмосфера дегеніміз не?

5. Муссон деген не?

2. Атмосфераның маңызы.

6. Бұлттың түрлері.

3. Ауа құрамы.

1. Қаныққан ауадагы су буы мөлшерін, яғни, төменде көрсетілген t-pa тәуелділігі неше грамм?

-20 С-? (1) ОС-? (5) +20 С-? (17)4-10 С-? (9)

2. Жел өрнегін сызыңдар.

НІ-6 күн ОІН-4 күн С-8 күн

О-7 ОБ-3 күн СШ-7 күн

СБ-9 күн Б-4 күн

Жауабы: 1 күн=0,5 см.

Ш-6=3 см ОШ-4 күн-2 см С-8 күн-4 см

О-7 күн=3,5 см ОБ-Зкүн=1,5 см СІП-7 күн=3,5 см

С Б-9 күн=4,5 см Б-4 күн=2 см

3. Тапсырма.

Биіктігі 40 м төбенің ба-сында барометр 758 мм

с.б көрсетіп түрса, онда төбенің етегіндегі

атмосфералық қысым

қанша мм с.б тең болады?

Жауабы: 40:10=4 758+4=762

Төбенің етегіндегі атмосфе-ралық қысым 762 мб тең.

Жылдық орташа t-ны есептеп шығарып, графигін сызыңдар.

I

ІІ

III

IV

V

VI

VIІ

VШ

IX

X

XI

XII

Жылдық орташа t

-15°

-12°

+3°

+4°

+5°

+12°

+16°

+14°

+8°

+1°

-5°

-14°

ҚЫЗЫҚТЫ ГЕОГРАФИЯ

(Географиялық сесптерге арналған)

Тақырыбы: «Қызықты география»

Мақсаты: Оқушылардың пәнге деген қызығушылығын ойын арқылы арттыру. Шапшаңдық, ойлау, тапқырлық қасиеттерін дамыту. Ұжымшылдыққа, ұқыптылыққа, ойын айта білуге үйрету.

Білімділік:Оқушылардың өткен тақырыптары бойынша білімдерін тексеру.
Дамытушылық: оқушылардың ой-өрісін, ойлау, есте сақтау қабілеттерін дамыту, шапшаңдылықпен, тапқырлықпен жылдам жауап беруіне дағдыландыру
Тәрбиелік:Жолдастарына көмек беру, табиғатты суюге тәрбиелеу, экологиялық тәрбие беру.

Барысы:

География пәні-өзіндік ерекшелігі бар пән. Ол жалпы құрлық-жер бетін, планетамызды, табиғатты, ондағы тіршілік ететін өсімдік, жануарлар дүниесін, жер бедерін, байлығын және өмір сүріп отырған бірнеше мыңдаған ұлттар мен ұлыстардың тіршілігін зерттеп үйрететін ғылым. География пәнінің және бір ерекшелігі-оқушылар өздігінен ізденіп, білім дағдысын толықтыруға әртүрлі суреттер, сызбанұсқалар, карталармен көп жұмыстар жүргізуге ерекше назар аударылады. Олай болса, осы мектептің 6,7, 8 сынып оқушылары арасында «Қызықты география әлемінде» айдарымен ұйымдастырылған географиялық интеллектуальды сайысымызды бастаймыз. 

Сайысымыз мынадай турлардан тұрады:
І тур «Не? Қайда? Қашан?»
ІІ тур «Ең... Ең... Ең...»
ІІІ Тур «Бейне сұрақ»
ІV тур «Полиглот»
V тур «Тапқыр болсаң, тауып көр»
VІ тур «Кім білгіш
Ал ендеше оқушыларымызға адал баға беретін әділ қазы алқаларымен таныстырып өтсек:
Тарих , биология пәндерінің мұғалімі: Байниязов Рустам Тамашаұлы 
Тарих , қоғамтану пәндерінің мұғалімі: Раджапов Камалбай
Тәрбие ісінің меңгерушісі: Абдирашова Аққалы Абдирашқызы
І тур Не? Қайда? Қашан?
Тапсырма оқылғаннан кейін жауаптарыңыз дайын болса, алдарыңыздағы жалаушаны көтересіздер.
Егер жауап қате болса, келесі дайын топ жалаушасын көтеріп жауап берулеріне болады. 
Ал ұпай дұрыс жауап берген топтың еншісінде болады
1-топ сұрақтары
1. География ғылымы нені зерттейді?(Грек тілінен гео –жер , графо –жазу) жер шарының табиғат құбылыстарын, ерекшеліктерін , экономикасын зерттейді.)
2. География неше салаға бөлінеді?(2 физикалық экономикалық)
3. География ғылым ретінде қай жерде қалыптасты? (Ежелгі Грекияда)
4. Глобусты кім ойлап тапты , қай ғасырда?(Мартин Бехайм 15 ғасырда)
5. Ұлы географиялық ашулар заманы қай ғасырлар?(15 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың ортасы)
6. Жер шарын алғаш айналып шыққан саяхатшы?(Фернан Магеллан)
7. Орыс география қоғамы қай жақта, қай жылы құрылды?(1845 жылы Санкт-Петербург)
8. Күнге ең жақын нүкте мен ең алыс нүкте ?(Афелий , Перегелий)
9. Жер Күнді орбитамен қанша уақытта айналып шығады?(365 күн , 6 сағат)
10. Азимут дегеніміз не?(Белгілі бір зат пен солтүстік бағыт арасындағы бұрыш)
11. Масштабтың неше түрі бар?(3 түрі, атаулы , сандыұ сызықтық)
12. Географиялық бойлық дегеніміз не? (жер бетіндегі нүктенің бастапқы меридианнан граус есебімен алынған қашықтығы)
13. Меридиандар мен параллельдердің қиылысуынан не пайда болады?(Градустық тор)
14. Жердің сыртқы құрылысын ата?(Атмосфера, гидросфер, биосфера)
15. Жер шарында неше литосфералық плита бар?(7) 
2-топ
1. Жер шарының жалпы ауданы?(510.2 млн км 2)
2. Материктерді аудандарымен атап беріңіз?(Еуразия 54 млн км2, африка 30,3 млн км2 , солтүстік Америка 24 млн км 2, онтүстік америка 18 млн км 2, Антарктида 14 млн км 2, Аустралия 9 млн км2
3. «Үш теңіздің ар жағына саяхат»атты еңбектің авторы кім? Афанасий Никитин
4. 1820ж Антарктида материгін ашқан кімдер?(Лазеров пен Беленсгаузен)
5. Картографиялық проекцияның неше түрі бар?(3 түрі, Азимуттық, конустық, цилиндрлік)
6. Геохронологиялық кесте неше эрадан тұрады?(5 эра)
7. Жер шарында неше климаттық белдеу бар?(14(
8. Дүние жүзіндегі ең жылы ағыс?(Гольфстрим)
9. Африканың ең бойшан, ең аласа адамдары?(Тутси мен химилер, Пигмейлер)
10. Солтүстік Африка елдерін ата?(Солт Сахара, Мороко, Алжир , Тунис, Египет, Ливия)
11. Көк Ніл бастау алатын көл?(Тана)
12. Вильвичия өсімдігіне сипаттама?(Дінің ұзындығы 50смғ жапырағының ұзындығы 2 метр, кей аймақтарда 8 метрге шейн өседі)
13. Мадагаскар аралында тұратын аралас нәсіл?(Малагайсилер)
14. Кофенің отаны?(эфиопия)
15. Оңтүстік Африкадағы ұлттық парк? (Крюгер)

3-топ
1. Қазақстанның физикалық географиясы нені оқытады?(Қазақстан табиғат ерекшеліктерін , тау тасын, ішкі суларын, топырақ,өсімдік, жануарлар дүниесін зерттейді)
2. ҚР тәуелсіздік күні?(16 желтоқсан)
3. ҚР неше облыс ,неше аудан бар?(14 облыс, 160 аудан бар)
4. ҚР аумағы бойынша нешінші орында, қай мемлекеттерден кейін?(9-шы,Ресей, Қанада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан, Аргентина)
5. Бір сағат белдеудің ішіндегі уақытты қалай атаймыз?(Белдеулік уакыт)
6. Қазақ жері туралы кімдер мәліметтер қалдырған?(Герадот, Страбон, Птоломей)
7. Атырау қаласына 55 шақырым жерде орналасқан көне қала?(Сарайшық)
8. Каспий маңы ойпаты қай жерлерді алып жатыр?(Қазақстанның батыс аймақтарын алып жатыр)
9. Мұғалжар тауының биік нүктесі?(Үлкен Боқтыбай657 м)
10. ҚР теңіз деңгейінен төмен жатқан нүктесі? ((қарақия ойысы-132м . дж 5-ші орныда)
11. Орал алды үстірті қай жерлермен шектеседі?(Батысында Жалпы сырт, каспий маңы ойпаты, үстірт, шығысында торғай жазығы, тұран ойпаты)
12. ҚР биік тауларын атаңыз?(Тянь-Шань, Алтай, Сауыр-Тарбағатай)
13. Алтай тауының биік нүктесі?(Мұзтау-Белуха 4506м)
14. Хромиттың 99% қай жерде кездеседі?(Мұғалжар тауларында)
15. ҚР климаты қандай?(Шұғыл континентті)

ІІ тур Ең, Ең, Ең, ...
Бұл турда сұрақтар ауызша оқылады.
1 Минутта көп сұраққа жауап беру тексеріледі
2 1-топ.
1. Әлемдегі ең ірі материк-Еуразия (54 млн км²)
2. Әлемдегі ең үлкен шөл-Сахара (7 млн км²)
3. Әлемдегі ең ірі дүние бөлік-Азия (44 млн км²)
4. Әлемдегі халық ең тығыз қоныстанған континент-Еуропа (700 млн)
5. Әлемдегі ең суық жер-Антарктида (83°С)
6. Әлемдегі ең биік тау-Гималай (Джомолунга, 8848 м)
7. Әлемдегі ең ұзын тау-Анд (9000 км)
8. Әлемдегі ең үлкен көл-Каспий (390 мың км²)
9. Әлемдегі теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан жер-Гхор ойысы (403 м)
10. Әлемдегі ең үлкен түбек-Арабия (3 млн км²)
11. Әлемдегі ең терең көл-Байкал (1620 м)
12. Әлемдегі ең үлкен арал-Гренландия (2 млн 176 мың км²)Солтүстік 
13. Әлемдегі ең ұзын жер асты үңгірі–Флинт-Мамонт (500 км)
14. Әлемдегі ең үлкен тау мұздығы-Хабборт (145 км)
15. Әлемдегі ең биік ағаш-Секвойя (100 м)
16. Әлемдегі ең суы мол өзен-Амазонка (6400 км)
17. . Әлемдегі ең биік сарқырама-Анхель (1054 м)
18. . Әлемдегі ең ылғалды ж/е ең жасыл материк-Оңтүстік Америка
19. Әлемдегі ең ірі эстуарийлық өзен сағасы–Ла-Плата (ені 
20. Әлемдегі ең ұзын әрі енді тау жүйесі-Кордилера (ұзындығы 
21. . Әлемдегі ең жылдам планета-Меркурий (172 мың км/сағ)
22. Әлемдегі ең жылдам қозғалатын құс-Ителгі (200 км/с
23. Әлемдегі ең тығыз планета-Жер (судан 5 есе тығызырақ
24. Әлемдегі ең ауыр жылан-Анаконда (200 кг)
25. 70. Әлемдегі ең жылдам ұшатын бунақденелілер-Инеліктер (9км/сағ)
26. 71. Әлемдегі ең биік шөп-Бамбук (25 м) 
27. Әлемдегі ең қауіпті саңырауқұлақ-Боз арамқұлақ.
28. Әлемдегі ең ірі сейсмикалық белдеулер-Альпі-Гималай, Тынық мұхиты


2-топ:
1. Жер шарындағы ең жоғарғы температура-Африкада тіркелген (+58°C)
2. . Құрлықтағы ең ірі жануар-Африка пілі (7,5 тонна)
3. . Африкадағы ең ірі көл-Виктория (68 мың км²)
4. . Африкадағы ең терең көл-Танганьика (1470 м)
5. . Африкадағы ең ірі сарқырама-Тугела (933 м)
6. . Әлемдегі ең аласа материк-Аустралия (биіктігі 215 м)
7. . Әлемдегі ең құрғақ материк-Аустралия (2/3 бөлігі шөлден тұрады)
8. . Аустралияның теңіз деңгеңінен ең төмен орналасқан нүктесі-Эйр көлі (-16 м)
9. . Аустралияның теңіз деңгеңінен ең биік орналасқан нүктесі-Косцюшко (2228 м)
10. . Әлемдегі ең терең мұхит-Тынық мұхиты (11022 м)
11. . Әлемдегі ең ірі мұхит-Тынық мұхиты (179 млн км²)
12. . Әлемдегі ең ыстық планета-Шолпан (462°C)
13. . Әлемдегі ең суық планета-Плутон (-235°C)
14. . Әлемдегі ең үлкен жанартау-Гавайядағы Мауна-Лао 
15. Әлемдегі ең кішкентай құс-Колибри (5 см)
16. Әлемдегі ең күшті циклон-1991ж, Бангладештегі циклон (138 мың адам қаза тапты)
17. Әлемдегі ең ірі жапырақ-Рафия пальмасы (20 м)
18. . Әлемдегі ең ірі тұқым-Кокос пальмасы (20 кг)
19. . Әлемдегі ең ежелгі өсімдік-Каучик ағашы, антарктикалық қына (12 мың жыл)
20. . Әлемдегі ең ауыр жыртқыш-Касатка (салмағы 9000 кг, ұзындығы 9 м)
21. Әлемдегі ең ұзын құрт-Солт. теңіз немертині (55 м)
22. Әлемдегі ең биік сүтқоректі-Керік (6 м)
23. Құрлықтағы ең жылдам жануар-Қабылан (100 км/сағ)
24. 76. Әлемдегі ең ұзын бұғаз-Мозамбик (1670 км)
25. Әлемдегі жауын-шашынның ең көп түсетін жері-Черапунджи (жылына 12000мм)
26. . Әлемдегі ең ірі маржандық құрылым-Үлкен Тосқауыл
3-топ
1. Америкадағы ең ыстық жер-өлім алқабы (57°С)
2. Солт. Америкадағы ең үлкен ел-Канада (9млн 970 мың км²)
3. Солт. Америкадағы ең үлкен көл-Жоғарғы көл (82103 км²)
4. Солт. жарты шардағы ең суық жер-Оймякон (-71°С)
5. 23. Солтүстік Америкадағы теңіз деңгеңінен ең биік орналасқан нүктесі-Мак-Кенли шыңы (6193 м) 
6. Әлемдегі ең биік сөнбеген жанартау–Охос-дель-Саладо (Оңт. Америкада, 6887 м)
7. Солтүстік Америкадағы ең ыстық жер-Өлім аңғары (+57°C)
8. солтүстік Америкадағы теңіз деңгеңінен ең төмен орналасқан нүктесі-Өлім аңғары (86 м төмен)
9. Оңт.Америкадағы теңіз деңгеңінен ең биік орналасқан нүктесі-Аконкагуа (6960 
10. . Әлемдегі жерінің аумағы жағынан ең үлкен ел-Ресей
11. . Әлемдегі ең ұзын ел-Чили (4300 км)
12. Әлемдегі ең тез өсетін шөп-Бамбук (күніне 1м өседі)
13. . Әлемдегі ең ұзын тұщы көл-Танганьика (1470 м)
14. . Әлемдегі ең ір құс-Африка түйеқұсы
15. . Әлемдегі ең ескі тау-Орал таулары (ұзындығы 2,5 мың км)
16. . Әлемдегі ең кіші мұхит-Солтүстік Мұзды мұхит
17. . Әлемдегі ең терең бұғаз-Дрейк бұғазы (5248 м)
18. . Әлемдегі ең жылы қуатты ағыс-Гольфстрим
19. . Әлемдегі ең суық қуатты ағыс-Батыс желдер ағысы
20. Әлемдегі ең тұзды теңіз-Қызыл теңіз
21. Әлемдегі ең үлкен және ең терең каньон-Колорадо
22. Солтүстік Американың суы ең мол өзені-Миссисипи (3268 мың км²)
23. Әлемдегі ең ірі және тұңғыш ашылған ұлттық парк-Йеллоустан 
24. Әлемдегі ең биік таулы астана – Ла-Пас (3630 м)
25. Аустралияның суы ең мол өзені-Муррей (1057 мың км )
26. Аустралияның ең ірі көлі-Эйр
27. . Антарктида материгінің ең биік нүктесі-Винсон (5140 м)
28. Антарктида материгінің ең төмен нүктесі-Бентли ойысы 
29. Әлемдегі ең биік толысу толқыны-Фанди шығанағында тіркелген (18 м)
ІІІ Тур  «Бейне сұрақ»
1-топ
Бейне сұрақ:
1.1519-1522 жылдары Испаниядан шыққан экспидиция құрамы 5 кеме , 265 адамнан тұрды. Бұл экспидиция нәтидесінде Жердің шар тәріздес екендігі, Ең үлкен мұхит Тынық мұхит екендігі анықталды. Осы экспидицияны басқарған саяхатшы кім?
Жауабы: 1519-1522 жылдары аралығында ғы экспедицияны басқарған Фернан Магеллан
2-топ
Бейне сұрақ: 
1. Африканың ішкі аудандарын ашу мен табиғат жағдайларын танып біліп, 1855 жылы Замбези өзеніндегі Атақты Виктория сарқырамасын ашқан, оның еңбектерінде жергілікті халқы жайлы мәліметтер көп кездеседі. Бұл ғалым , саяхатшы кім?
Жауабы: Бұл саяхатшы Давид Ливингстон
3-топ 
Бейне сұрақ:
1. Ол Каспий Теңізінің алып жатқан орнын, оның басқа сулармен жалғаспайтын тұйық алап екенін солтүстіктен оңтүстікке созыла біткен жалпы пішінін көрсеткен. Қазақстан туралы алғаш деректерді Өзінің «Тарихына» кіргізген.
Жауабы: Тарихшы Геродот

IV Тур «Полиглот»
Жұмбақтар жасырылынады жауабтарын қазақша , орысша , ағылшынша айтуларыңыз керек 
1-топ 
1.Барма жоқ па оны білмейсін,
Ол жоқ жерде өмір сүрмейсін( ауа, воздух, )
2.Қанатсыз құс маңып барады, 
Көзінен жасы тамып барады. (Бұлт , облоко, )
3.Әуеден күбі түсті
Күбінің түбі түсті (Күн күркіреу, гроза, )
2-топ
1.Таңмен көзін ашады,
Әлемге нұрын шашады. (Күн, солнце , Sun)
2.Қараңғыда жымындайды , жанады,
Жарық түссе бірден сөніп қалады.(жұлдыз. Звезда, Star)
3.Гүлгүл жайнап жер аспан,
Гүрілдейді сай өзен, 
Гүлжазира жарасқан,
Гүлдерімен қай кезең( Көктем, весна )
3- топ
1.Жыл –жылт еткен жырадан өткен (Су , вода, water)
2.Қол аяғы жоқ болсада қақпа есік ашады( Жел , Ветер )
3.Көтеріп орман тоғай , тастын бәрін,
Жапанда шөгіп жатыр үлкен нарым) (Тау , гора )
IV тур
Тапқыр болсаң, тауып көр!  Берілген қималарды құрастыру арқылы  белгілі бір материкті құрастырып, қандай материк  екенін анықтап, соның ішінен 
бір мемлекетке сипаттама беру Географиялық орнына, астанасы,
мемлекеттік тілі, халқы жалпы ерекшеліктері т.б

VI тур  «Білгенге маржан»

Әр топқа белгілі бір мемлекеттердің туларын суреттерін көрсету арқылы сол мемлекеттін атын , астанасын айтуларыныз керек!

Сайыс міндеті – жеңу,
Оқу міндеті –білу.
Кім жеткенін мәреге,
Қалды бізге білу. –

олай болса турнир қортындысын төрешілерден білейік.Турнир қортындысы бойынша жеңімпаз команда марапатталып, географиялық кеш қортындыланады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қорыта келіп айтқанда география ғылымы өзінің даму жолында үш кезеңнен өтті.

1. Баяндаушы (описательный) кезең.

2. Түсіндірмелі (объяснительный) кезең.

3. Қазіргі конструктивті өзгертуші (конструкгивно-преобразовательный) кезең.

Конструктивті география — табиғат пен қоғам арасындағы әрекетті түсіндіретін, табиғатты ұтымды пайдалану жолдарын қарастыратын бағыты. Географияның бұл бағытын зерттеген ғалымдарға И.Г.Герасимов, B.C. Преображенский, В.В. Максаковский, В.М. Лаппо, т.б. жатады. Конструктивті географияның зерттеу сферасы бүгінгі танда кешеңді физикалық географиямен тығыз байланысты. бұл дәстүрлі жоспарлау алдындағы картографиялау және табиғи ландшафтардың инвентаризациясы (тізімге алу), олардың қайта өзгеруі, қолданылуы, сақталынуы, территориялық жіктелу іс-шаралар сияқты негіздері.

Кейінгі кезде географтар тораптар, қалалар, рекреациялық аудандар, табиғатты қорғауға бағытталған іс-шаралар жүйесін жобалауға арналған көптеген әдістемелер, нұсқаулар, кепілдемелер, нормалар және ережелер бойынша олимпиадалық есептер әзірлеуге кірісті. Мұндай олимпиадалаық есептерді табиғатты қорғаудың аймақтық кешенді сызбанұсқаларын қарастыруға болады.

География пәнінен олимпиадалық есептер дегеніміз - үлкен бір жүйе, мұнда оқушы білімді жеке-жеке тараулар бойынша емес, біртұтас тақырып түрінде жүйеленген есептерді шешеді. Өзін-өзі дамытуға, бірін-бірі оқытуға, кітаппен жұмыс істеуге үйренеді. Қосымша әдебиеттен білім алуға баулу арқылы дарынды балалармен жүйелі жұмыс істеуге мүмкіндік туады. Оқу модулінің сөйлеу бөлімін оқытудың белсенді формаларын қолдану арқылы оқушыларың материалына бірнеше рет қайта оралтып, жұмыс істеуге болады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Гумилев Л.Н. География этноса в исторический период. Л.: Наука, 1990.

2. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. Различные издания.

3. Дикерсон Е.Р. Химическая эволюция и происхождение жизни. 103 б.

4. Ивахненко М.Ф., Корабельников В.А. Живое вещество Земли. М. 1987.

5. Каратаев О.Г. Проблемы электромагнитной совместимости. –М.: Знание, 1988.

6. Кендрью Дж. Нить жизни. М., 1968.

7. Костицын В.А. Эволюция атмосферы, биосферы и климата. М. 1984.

8. Крывелев И.А. История религий : Очерки в 2 т. М.: Мысль, 1988.

9. Кун Т. Структура научных исследований. М., 1975.

10. Майр Э. Эволюция. М., 1981.

11. Матюшин Г.Н. У истоков человечества. –М.: Мысль, 1982.

12. Монио А.С., Шишков Ю.А.. История климата. Л.: 1979.

13. Неручев С.Г. Уран и жизнь в истории Земли. – Л.: Недра, 1982.

14. Николов Т.Г. Долгий путь жихни. –М.: Мир, 1986.

15. Новиков И.Д. Эволюция Вселенной.-М.: Наука, 1983.

16. Поршнев Б.Ф. О начале человеческой истории. М., 1974.

17. Почтарев В.И. Земля- большой магнит.-Л.: Гидрометеоиздат, 1974.

18. Пригожин И., СтенгерсИ. Время, хаос, квант. М., 1994.

19. Реймерс Н:Ф: Пиродопользование. Словарь-справочник. М.: 1990.

20. Семнов Ю.И. На заре человеческой истории. М.: Мысль, 1989.

21. Сноу Ч. Две культуры. М., 1973.

22. Станы и народы мира. Общий обзор. М.: 1978, т.1

23. Ушаков С.А., Ясаманов Н.А. Дрейф материков и климаты Земли. М. 1984

24. Филиппов Е.М. Ядра, излучение, геология. – Киев: Наукова думка. 1984

25. Филиппов Е.М. О развитии Земли и биосферы. – М.: Знание, 1990. 48 б.(Новое в жизни, науке, технике. Сер. «Науки о Землең; б.5

26. ФлинтР.Ф. История Земли. М. 1978.

27. 1.Даринский А.В. Методика преподавания георафии.М.,1975.

28. 2.Баранский Н.Н.Методика преподавания экономической географии.-2-е изд.-М.,1990.

29. 3.Методика обучения географии в средней школе.-2-е изд. Подред. А.Е.Бибик и др.-М.,1975.

30. 4.Методика обучения географии в школе –Под ред. Л.М. Панчешниковой.-М.,1997.

31. 5. Методика обучения географии в средней школе Под ред. И.С. Матрусова.-М.,1985.

32. 6.Панчешникова Л.М.Об исследовательской работе по тетодике обучения географии \\ География в школе.-1978.-№4.

1	АЛҒЫ СӨЗ......................................................................................	3
2	ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІҢ ШЕШІМІ - КАРТАЛАРДЫ ҚОЛДАНА БІЛУ..........................	4
3	ГЕОГРАФИЯ ПӘНІНЕН ҚЫЗЫҚТЫ СҰРАҚТАР ПАНОРАМАСЫ.......................................................	19
4	ГЕОГРАФИЯ ПӘНІ БОЙЫНША ОЛИМПИАДА ТАПСЫРМАЛАРЫ.............................................	24
5	ГЕОГРАФИЯ ПӘНІНЕН ОЛИМПИАДАЛЫҚ ТЕСТТЕР ТОПТАМАСЫ.........................	28
6	ҚОСЫМША....................................................................................	56
7	ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................	64
8	ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.........................................	65

МАЗМҰНЫ