ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ӘКІМДІГІ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ САРЫСУ АУДАНЫ БІЛІМ БӨЛІМІНІҢ ӘЙТЕКЕ БИ АТЫНДАҒЫ ОРТА МЕКТЕБІ КММ

Авторлық бағдарлама

«Географиялық карталар

мен картография негіздері»

Бекбосынқызы Айзат

география пәнінің мұғалімі

Алматы 2025 ж.

ӘОЖ 379

КБЖ 74.262.27

Ж 19

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ӘКІМДІГІ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

САРЫСУ АУДАНЫ БІЛІМ БӨЛІМІНІҢ ӘЙТЕКЕ БИ

АТЫНДАҒЫ ОРТА МЕКТЕБІ КММ

Бекбосынқызы Айзат

география пәнінің мұғалімі

– Алматы: «Білім әлемі» редакциясы, 2025ж.

Пікір берушілер:

Қазақ Ұлттық қыздар педагогикалық университетінің оқытушысы,

п.ғ.к., қауымдастырылған профессор м.а. Карсыбаева Раиса Канабековна

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің

«Педагогика және психология» кафедрасының кандитаты Текесбаева Анар

ISBN 978 - 601 - 341 - 501 - 14

Ұсынылып отырған оқулық қазіргі заман талабына сай білім беру саласындағы жаңашыл оқытушыға қойылатын талап та жаңашыл болатыны сөзсіз. Оқытушы алдындағы басты міндет – оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіріп және жаңа педагогикалық технологияларды меңгере отырып, еліміздің жарқын болашағын жасайтын білімді де білікті, бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыру.

Жаңа технологияларды меңгеру мұғалімнің кәсіптік, рухани, азаматтық және басқа да көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін – өзі дамытып, оқу үрдісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Бүгінгі күні инновациялық әдістер мен ақпараттық технологиялар қолдану арқылы оқушының ойлау қабілетін арттырып, ізденушілігін дамытып, қызығушылығын тудыру, белсенділігін арттыру ең негізгі мақсат болып айқындалады.

© Бекбосынқызы Айзат

© ИП «Білім әлемі»

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ..............................................................................................................3

1-тарау. Картографияның негізгі түсініктері мен картаның геодезиялық негіздері

2-тарау. Ұсақ масштабты карталардың математикалық негіздері

3-тарау. Ұсақ масштабты карталардың мазмұны.

Карталар сериялары. Географиялық атластар

4-тарау. Ұсақ масштабты карталарды пайдалану.

Картаны жасау туралы түсінік

5-тарау. Карталарды құру технологиялары

6-тарау. Картографияның даму тарихы

7-8-тарау. Топографиялық карталардың геодезиялық негіздері

9-тарау. Топографиялық карталардың мазмұны

10-тарау. Жер бетінде жəне қашықтықтан түсіру

Түсінік хат

Əрбір географиялық картаның атқаратын қызметі болады. Оны ғылым мен білімнің, өндірістің белгілі бір салаларындағы мамандар, туристік танымжорықтың жетекшілері, оқушылар маңызды ақпарат көзі ретінде қолданады. Картаны құрушылар кескіндейтін аумақты терең зерттеп оқып үйренген сайын сол аумақта орналасқан нысандар мен құбылыстардың ерекшеліктері айқын ашылып көрсетіле түседі.

Картографияның басқа ғылымдармен байланысы.

Картографияның басқа ғылымдармен байланысының ауқымы өте кең. Қоғамдық ғылымдардан экономикалық жəне əлеуметтік география, тарих тағы басқа салалармен тығыз байланысты. Жаратылыстану ғылымдарынан - табиғатты зерттейтін физикалық география, геология, ландшафтану, топырақтану, метеорология жəне климатология сияқты салалық ғылымдармен, нақты ғылымдардың ішінде математика, геодезия (Жердің пішіні мен өлшемі, жер бетінде өлшеу жұмыстарын жүргізу туралы ғылым), кибернетика, статистикамен тығыз байланысты.

Астрономиялық-геодезиялық өлшеу жұмыстарының нəтижесінде картография жердің пішіні мен өлшемі, ауданы, белгілі бір нүктенің географиялық орны жөнінде маңызды деректер алады.

Географиялық карталар, атластар тағы басқа картографиялық өнімдер жасау арқылы картография халық шаруашылығы мен адамның мəдени қажеттілігін өтеуде. Географиялық карталар аумақты игеру жəне оны түрлендіру, шаруашылық салаларын дамытып, халықтың тұрмыс жағдайларын жақсарту, адамзаттың жер табиғаты мен қоғамның əлеуметтік ұйымдасуы туралы ақ парат тар жинау қызметін атқаратын қуатты құрал болып табылады.

Педагогикалық жоғарғы оқу орындарының оқу жоспарына сəйкес картография жəне топография негіздері пəнін оқытудың мінд еті – болашақ география пəнінің мұғалімдерін карто гра фия ғылымының негіздерімен, бірінші кезекте картатану, математикалық картографиямен, картометриямен жəне топо графиямен таныстыру. Пəнді оқыту барысында басты назар студенттердің географиялық картаны дұрыс пайдаланып, талдай білу дағд ы ларын қалыптастыруға аударылады. Осы дағдылар география пəндерін оқыту барысында қолданылып, білімдері одан əрі жетіл діріледі.

Карталардың ғылыми-тəжірибелік маңызы. Карталар шағын аумақтан бастап бүкіл жер шарын тұтас қамтып шолу жасай алатын бірден-бір оқыту құралы болып табылады. Ол кескінделген құбылыстардың кеңістіктік кескінін жасап, қажетті мөлшерде сандық жəне сапалық сипаттарын сақтайтындықтан, қамтылған нысандардың координатын, ұзындығын, ауданын, көлемін, биіктігін, олардың үйлесімділігін, бір-бірімен өзара байланысын, ерекшеліктері мен таралу заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған қасиеттер картаның маңызы мен құндылығын анықтайды. Сондықтан географиялық карталарды іс жүзінде пайдаланудың төмендегі басты бағыттарын атап көрсетуге болады:

• жергілікті жерге, ауданға, елге бармастан олармен картаның көмегімен жалпы танысу;

• жергілікті жерде, құрлық пен мұхит бетінде əскери құра ма-лардың қозғалу барысында, туристік жорықтарда, навигация мен моторлы көліктер үшін картаның көмегімен бағдарлау арқылы оны жолбасшы ретінде қолдану;

• картаны көліктік, энергетикалық, өнеркəсіптік жəне ауыл шаруашылық, құрылыстарды инженерлік жобалау, сонымен қатар, аудандық жоспарлау, экономика мен мəдениетті дамытуды жоспарлау, ең тиімді автомобиль мен темір жолдар, құбырлар құрылыстарын салу барысында пайдалану;

• картаны орта мектептер мен жоғары оқу орындарында білім көзі, сонымен қатар, ғылыми білімді насихаттау, халықты туған елімен, басқа мемлекеттермен таныстыру, жалпы мəдениетін көтеру құралы ретінде қолдану.

Əскери істе əскери құраманы басқарып олардың қозғалысы мен іс əрекеттерін ұйымдастыруда карта жергілікті жер туралы мəлімет беретін негізгі ақпарат көзі болып табылады.

Қазіргі нарықтық-экономикалық қатынас жағдайында табиғат байлықтарын шаруашылықтық мақсатта тиімді пайдаланып, географиялық орта жағдайларын қалпына келтіру, экологиялық тепе-теңдігін сақтау, өндіргіш күштерді тиімді орналастырып, экономикалық аудандардың кешенді дамуын қамтамасыз ету мəселелерін шешу сапасы жоғары карталарды дайындауды қажет етеді.

Карталардың ғылыми-зерттеу құралы ретінде, əсіресе, географиялық зерттеулердегі маңызы өте зор. Əрбір географиялық зерттеулер қолда бар карталарға негізделіп, жинақталған жаңа материалдар арқылы толықтырылып одан əрі жетілдіріледі. Геология, геоморфология, климатология сияқты білімнің бірқатар салаларында карталар негізгі зерттеу нысаны ретінде қолданылады. Зерттеулердің нəтижесінде жергілікті жердің геологиялық құрылысын, пайдалы қазбалардың таралу заңдылықтарын анықтап, оларды табуға жол ашатын білімнің жиынтығы геологиялық картаны құру болып табылады.

Ғылыми-техникалық прогресс қарқынының артуына сəйкес картаны ғылыми зерттеу құралы ретінде қолдану аясы да кеңеюде. Қазіргі ғылымға үлгілеу əдістерінің қарқынды енуі қандай да бір нақты зерттеу мақсаты үшін маңызды, шынайы əлемге тəн қасиеттер мен үрдістерді жан-жақты ашып көрсететін жинақталған кеңістіктік бейнелі картографиялық үлгісін құруға мүмкіндік берді. Карталар жаңа білім алуға, көптеген үрдістер мен құбылыстарды оқып-үйреніп, дамуын болжауға мүмкіндік береді. Картаны ғылыми-зерттеу құралы ретінде қолдану əдістерін жасау, қазіргі картографияның маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

Мақсаты:

Оқушыларға географиялық карталардың жіктелуін түсіндіру, олардың түрлерін ажырата білуге үйрету.

Міндеттері:

1. Географиялық карталардың түрлерін анықтау.

2. Карталардың аумақтық қамтуына байланысты жіктелуін түсіндіру.

3. Карталардың қызметіне қарай бөлінуін қарастыру.

4. Масштабына қарай карталарды жіктеу ерекшеліктерін түсіндіру.

5. Географиялық карталардың қолдану салаларын талдау.

6. Географиялық карталардың жасалу ерекшеліктерін сипаттау.

7. Карта оқудың маңыздылығын түсіндіру.

8. Географиялық карталардың практикалық маңызын көрсету.

Өзектілігі:

Географиялық карталар – кеңістіктік ақпаратты түсіндірудің негізгі құралы. Оларды дұрыс пайдалану табиғатты зерттеу, экономикалық талдау және навигация саласында маңызды рөл атқарады.

Жаңалығы:

Бұл сабақта оқушылар карталардың классификациясын жан-жақты зерттеп, олардың практикалық маңызын нақты мысалдар арқылы түсінеді.

Күтілетін нәтижелер:

1. Географиялық карталардың негізгі топтарын анықтайды.

2. Карталардың аумақтық қамтуына қарай бөлінуін сипаттайды.

3. Қызметіне қарай карталардың түрлерін ажыратады.

4. Масштабына қарай карталардың ерекшеліктерін түсінеді.

5. Әр түрлі карталардың қолдану салаларын сипаттайды.

6. Карталардың мазмұнын дұрыс талдай алады.

7. Географиялық карталармен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастырады.

8. Географиялық карталардың маңыздылығын өмірмен байланыстырады.

Тұрақталу бөлімі

№	Тақырыптың атауы	Сағат саны	Өткізу түрі	күні
1	Картография ғылымы: маңызы мен қызметі	1 сағат	Лекция
2	Географиялық карталардың түрлері және жіктелуі	1 сағат	Лекция
3	Масштаб. Масштабты анықтау және қолдану	1 сағат	Практикалық жұмыс
4	Картографиялық проекциялар мен олардың түрлері	1 сағат	Лекция
5	Карталарды оқу және оның негізгі элементтері	1 сағат	Лекция
6	Топографиялық карталар мен олардың қолданылуы	1 сағат	Практикалық жұмыс
7	Географиялық атластар: құрылымы мен қолданылуы	1 сағат	Лекция
8	Географиялық карталардағы географиялық нысандарды көрсету	1 сағат	Практикалық жұмыс
9	Картографиялық дағдыларды дамыту	1 сағат	Практикалық жұмыс
10	Картографиялық белгілер мен түсіндірмелер	1 сағат	Лекция
11	Глобустар мен олардың қолданылуы	1 сағат	Лекция
12	Картографияның басқа ғылымдармен байланысы	1 сағат	Лекция
13	Экономикалық және әлеуметтік карталар	1 сағат	Лекция
14	Әскери карталар және олардың маңызы	1 сағат	Лекция
15	Географиялық карталарды дұрыс пайдалану дағдыларын қалыптастыру	1 сағат	Практикалық жұмыс
16	Туристік карталар: түрлері және қолданылуы	1 сағат	Лекция
17	Географиялық карталармен жұмыс істеу	1 сағат	Практикалық жұмыс
18	Климаттық карталар және оларды оқу	1 сағат	Лекция
19	Географиялық карталардағы климаттық белдеулерді көрсету	1 сағат	Практикалық жұмыс
20	Геологиялық карталар мен оларды оқу	1 сағат	Лекция
21	Геологиялық карталар мен минералдық ресурстарды зерттеу	1 сағат	Практикалық жұмыс
22	Экологиялық карталар: түрлері мен қолданылуы	1 сағат	Лекция
23	Топырақ карталары мен оларды зерттеу	1 сағат	Практикалық жұмыс
24	Географиялық карталардағы демографиялық ақпаратты көрсету	1 сағат	Лекция
25	Картографиялық қызмет пен кәсіби картографтар жұмысы	1 сағат	Лекция
26	Карталарды цифрлық форматта жасау	1 сағат	Практикалық жұмыс
27	Қазіргі заманғы картографиялық технологиялар	1 сағат	Лекция
28	GIS (географиялық ақпараттық жүйелер) негіздері	1 сағат	Лекция
29	GIS көмегімен карталарды жасау және талдау	1 сағат	Практикалық жұмыс
30	Картографиялық зерттеулер мен олардың нәтижелері	1 сағат	Лекция
31	Карталарды оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер	1 сағат	Лекция
32	Географиялық карталар мен қазіргі заман талаптарына сай жұмыс жасау	1 сағат	Практикалық жұмыс
33	Географиялық карталар мен жоспарларды пайдалану	1 сағат	Практика
34	Қорытынды сабақ: Географиялық карталар мен картографияның маңызы	1 сағат	Тестілеу және талдау

1 - т а р а у.

КАРТОГРАФИЯНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮСІНІКТЕРІ МЕН КАРТАНЫҢ ГЕОДЕЗИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1. Географиялық карта жəне олардың қасиеттері

Географиялық карталарды жіктеу. Қандайда бір құбылыстарды немесе заттарды жалпы белгілеріне қарай бөлуді жіктеу дейміз. Тиімді тіркеу, сақтау жəне пайдалану мақсатында географиялық карталарды жіктеу əр түрлі белгілеріне негізделіп жүргізіледі. Картаны жіктеудің басты белгілеріне мазмұны, аумақты қамтуы, атқаратын қызметі, масштабы, пайдалану əдістері, шыққан жылы жəне т.б. жатады. Солардың ішіндегі ең маңыздылары картаның масштабы, мазмұны мен қызметі оның сипатын айқындайды.

Мазмұнына қарай карталар жалпы географиялық, тақырыптық немесе, арнайы болып бөлінеді. Зерттелетін аумақты жалпы шолып танысу мүмкіндігі жалпы географиялық карталарда қамтылған, онда аумақтың негізгі физикалықгеографиялық жəне əлеуметтік-экономикалық элементтерінің алуан түрлі сипаттары кескінделеді. Бірде-бір құрамдас бөлігі ерекшеленбейтін жалпы географиялық картаның мазмұнының құрамына су нысандары, жер бедері, елді мекендер, жол тораптары, əр түрлі шекаралар, топырақ пен өсімдік жамылығысының кейбір элементтері енгізілген.

Бір, екі, сирек жағдайда өзара байланысы бар бірнеше табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық элементтері тереңдетіліп нақты көрсетілетін жəне олардың бірі тақырыбын айқындайтын карталарды тақырыптық карталар дейміз. Арнайы немесе тақырыптық карталардың қатарына төменде көрсетілген карталар жатады.

1. Жалпы географиялық карталардың бірнеше элементтері енгенімен солардың бірі басым болатын карталар, оған гипсометриялық карта жатады. Өйткені оның басты мазмұны жер бедері болып саналады.

2. Белгілі бір құбылыстарды сипаттау арқылы жалпы географиялық картаның элементтерінен басқа арнайы деректер берілген карталар. Ондай карталарға экономикалық, климаттық топырақ карталары жатады. Арнайы тақырыптық карталарда жалпы географиялық элементтері толық берілмейді.

Жіктеу тұрғысынан алғанда арнайы карталар үш топқа бөлінеді. Олар: физикалық-географиялық, əлеуметтік-экономикалық жəне техникалық карталар.

Аумақты қамтуына қарай географиялық карталар төмендегідей топтарға бөлінеді:

1. Дүние жүзінің картасы;

2. Жартышарлар картасы (батыс, шығыс, оңтүстік, солтүстік);

3. Материктер мен мұхиттардың картасы;

4. Мемлекеттер тобының картасы (Орталық Азия, Балқан жəне т.б.) 5. Мемлекеттің жəне оның жеке бөліктерінің картасы.

Қызметіне қарай белгілі бір қажеттілікті өтеп, міндеттерді шешуге мүмкіндік беретін оқу, əскери, навигациялық, теңіздік, жол жəне туристік карталарға бөлінеді. Географиялық карталар көп мақсатты қызмет атқаратындықтан жіктеудің бұл түрі шашыраңқы болуымен көзге түседі. Пайдалану əдістеріне қарай қабырға карталары, стол карталары; бояуының сипаты мен бетінің санына қарай бір бояулы жəне көп бояулы, бір бетті, көп бетті болып бөлінеді.

Масштабына қарай жіктеу масштабы картаның мазмұны мен аумақты қамтуына, картографиялық торына əсеріне негізделіп анықталады. Барлық географиялық карталар масштабына қарай ірі масштабты (1:200 000 жəне оданда ірі), орта масштабты (1:200 000 нан 1:1 000 000 дейін) жəне ұсақ масштабты (1:1 000 000 ұсақ) болып бөлінеді.

Ірі масштабты жалпы географиялық шолу карталары

топографиялық карталар, ал ұсақмасштабтылары шолу карталары деп аталады.

Картографиялық өнімдерге географиялық карталардан

басқа географиялық атластар, глобустар, жер бедерінің карталары, көлденең қима-сызбалар, блок-диаграммалар жатады.

Атластар – бұл біртұтас шығарма ретінде бірыңғай бағдарламамен құрылған карталардың жүйеленген жиынтығы. Тақырыбы өзара үйлесіп, бірін-бірі толықтырып отыратындықтан, атластағы карталар бір-бірімен беттестіріліп талдау жасау қызметін атқарады. Олар кеңістікті қамтуына, атқаратын қызметіне, мазмұнына жəне тағы басқа белгілеріне қарай жіктеледі. Атластар кітап, альбом немесе арнайы қорапқа салынған жеке беттер түрінде бастырылып шығарылады. Онда карталардан басқа мəтіндік түсініктемелер, анықтама материалдар, графиктік сызбалар мен суреттер беріледі.

Жер бедерінің карталары бұл жер бетінің үш өлшемді, көлемді үлгісі түрінде құрылады. Көрнекі, əрі, мағыналы болу үшін мұндай карталардың көлденең масштабына қарағанда тік масштабы таулы аумақтар үшін 2-5 есе, жазықтар үшін 5-10 есе ірі болып келеді. Жер бедері картасының барлық мазмұны кəдімгі шартты белгілермен кескінделеді. Олар бұрын ағаштан, гипстен, картоннан жасалса, қазіргі таңда пішінделген пластиктерді термовакумды қондырғыларда қыздыру арқылы жасайды. Жер бедері карталарын оқу мақсатында жəне жолдарды, су қоймаларын жобалау сияқты бірқатар тəжірибелік мəселелерді шешу барысында қолданады.

Көлденең қима-сызбалар – бұл жалпы географиялық жəне мазмұны бірін-бірі толықтыратын тақырыптық карталарға, сонымен қатар, олардың масштабына, шартты белгілеріне негізделіп белгілі бір бағытты бойлай құрылатын жер қыртысының көлденең қима-сызбасы.

Блок-диаграммалар – бұл қандайда бір жазықтықтың ұзына бойымен жəне көлденең қима-сызбалармен үйлестіріліп құрылған жер бетінің үш өлшемді перспективті кескіні. Олардың тақырыбы əр түрлі болуымен ерекшеленеді. Геологиялық жəне геоморфологиялық блок диаграммалар жер қыртысы əр түрлі болып келетін жер бетінің тұрақтылығын; топырақтың блок диаграммалары жергілікті жердің бедері мен топырақ қимасының арақатынасын; мұхиттық блок диаграммалар су массаларының, фронттардың, тұздылықтың тағы басқа үрдістер мен құбылыстардың таралуын көрсетеді. Блок диаграммалар көбінесе аффинді жəне перспективті проекцияларда құрылады.

Көрнекілігін арттыру үшін көлденең масштабына қарағанда, тік масштабы біршама ірі болады. Біліктерінің бірінің бойындағы кескіндерді «созу» арқылы көлбеулігі мен ракурстарын өзгертеді. Электронды блок-диаграммаларды дисплейдің экранында əр түрлі тұстарынан бұруға немесе айналдыруға болады.

Анаглифті карталар (анаглифтер) – бұл параллактикалық ығысу нəтижесінде екі бейнеде стереожұп түзетін, бірін-бірі өзара толықтыратын екі түсті бояумен бастырылған карталар. Мұндай карталарды кызыл жəне көк-жасыл стереоəйнекті арнайы стереосүзгілі көзілдірікпен қарағанда əр көз тек «өзінің» бейнесін көре алатындықтан олар біртұтас көлемді ақ-қара стереоскопиялық бейнені көре алады. Компьютерлік графика əдісі дисплейдің экранында анаглифтер шығаруға мүмкіндік береді. Анаглифті карталар көбінесе жер бедерінің көрнекі үлгілерін оқу ретінде қолданылады.

Фотокарталар – бұл фотобейнелермен үйлестірілген карталар. Оларды дайындау үшін жергілікті жердің жеке элементтері (координаттар торлары, горизонтальдар жазулар) немесе тақырыптық мазмұны (геологиялық құрылысы, ландшафттар т.б.) үйлестірілген фотопландар бар полиграфиялық көшірмелері алынады. Фотокарталар кəдімгі карталарда қабылданған беттер қолданылып негіздері мен дəлдігі бірдей проекцияда құрылады. Түсірілімдердің артықшылықтары сақталған картамен үйлестіріліп жинақталған фотокарталарға жергілікті жерде бағдарлауда, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуде, инженерлік жəне іздеу-жобалау жұмыстарын жүргізу барысында пайдалану қолайлы. Кейде ортофотокарта термині де қолданылады. Оларды құру үшін фотобейнелер ортогональды проекциямен түрлендіріледі. Егер фотонегіз ретінде ғарыштық түсірілімдер қолданылса ондай карталар ғарыштық фотокарталар деп аталады. Жалпы географиялық, геологиялық, тектоникалық, ландшафтлық, сонымен қатар айдың, басқа да ғаламшарлардың ғарыштық фотокарталары біршама кең таралған.

Транспорантты карталар-бұл экранда көрсетуге арналған мөлдір пленкаға бастырылған карталар. Көбінесе олардың тақырыптық мазмұны бір-бірімен өзара тығыз байланысқан əр түрлі даналарын (немесе серияларын) мөлдір пленкаға шығарады.

Бірнеше карта-транспорантты көрсету табиғат пен қоғамдағы құбылыстар мен үрдістердің арасындағы бірізді себеп-салдарлы байланыстарды немесе қабаттардың үйлесу дəрежесін анықтауға мүмкіндік береді. Олар дəрістер мен ғылыми баяндамалардың мазмұнын ашуға мүмкіндік беретін көрнекі құрал немесе көрнекі оқыту құралы ретінде қолданылады.

Микрофиштегі карталар - бұл картаның немесе атластың фото немесе кинопленкадағы кішірейтілген көшірмесі. Микрофильмдеу кең көлемді картографиялық ақпаратты сақтауға, жылдам тауып көрсетуге, картографиялық өнімдердің (əсіресе ескі карталардың) түпнұсқаларын сақтауға, картографиялық өндіріс пен кітапханалардағы картақоймалардың ауқымын кішірейтіп, оған жұмсалатын шығынды азайтуға мүмкіндік береді. Карталарды автоматты түрде құру мен талдау барысында микрофиштегі ақпараттарды компьютерге көшіру мүмкіндігінің болуының маңызы зор.

Сандық карталар – бұл сандық формадағы х пен у координаттар мен z апликаты колталған нысандардың сандық үлгілері. Сандық деректерді (сандық үлгілерді) топографиялық жəне тақырыптық карталардың түпнұсқаларының мазмұнын санға айналдыру немесе стереофотометрялық үлгілер бойынша тікелей өлшеу үрдісінің барысында алынады. Сандық карталар тасмалдаушы машиналарда ғана сақталатын, мəні жағынан бұл картаға түсірілетін нысандардың картографиялық жинақтау мен дəлдікке қойылатын талаптарды ескере отырып, кəдімгі карталарда қабылданған координаттар мен шартты белгілер жүйесінің логикалық-математикалық сипаттамасы болып табылады. Кəдімгі карталардан масштабы, тақырыбы, кеңістікті қамтуы жағынан айырмашылықтары болады. Сандық карталар автоматты түрде карталарды құруға жəне оларды түрлендіруге негіз болатын деректер базасын қалыптастыру қызметін атқарады.

Электронды карталар – бағдарламалық жəне техникалық құралдарды белгіленген дəлдікпен рəсімдеу ережелерін сақтап, шартты белгілер жүйесін пайдалану негізінде қабылданған проекцияда құрылған жəне компьютерлік ортада көрнекілендірілген сандық карталар. Кейде дисплейде дараланған кескіндерді экрандық карталар, ал бастырып шығаратын қондырғылардың көмегімен экраннан шығарылған карталарды экрандық карталардың көшірмесі деп атайды. Электронды карталармен қатар кəдімгі атластардың баламасы электронды атластар да бар. Телекоммуникацияның дамуына байланысты көлемді электронды карталар мен атластарды құрып, интернет желісіне енгізу мүмкіндіктері туды. Кейде оларды Интернет-карта жəне Интернет-атластар деп те атайды.

Картографиялық анимация – бұл динамикалық бірізділікті сақтай отырып кескінделетін нысандар мен құбылыстардың динамикасын, эволюциясын, олардың уақыт пен кеңістікте таралу қарқынын компьютердің экранында көрсететін электронды карталар. Анимациялар жазық немесе көлемді стереоскопиялық болуымен қатар олар фотобейнемен үйлесуі тиіс. Бұл жағдайда жергілікті жердің шынайы толық бейнесі пайда болады. Біршама күрделі бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдаланып копьютерлік ортада құрылған жергілікті жердің мұндай кескінін виртуалды карта (виртуалды үлгі) деп атайды.

Географиялық карта жəне оның қасиеттері. Жер бетінің толық немесе оның кез-келген бөлігінің белгілі бір масштабпен кішірейтіліп алынған кескінін (үлгісін) географиялық карта дейміз. Болашақта зерттелетін нысанның қасиеттерін жан-жақты ашып көрсетуге мүмкіндік беретін кішірейтіліп алынған жасанды кескінді үлгі (модель) дейміз. Белгілі бір себеппен нысанды зерттеу мүмкіндігі болмай немесе қиын болған жағдайда оның үлгісі жасалады. Географиялық карталар жер бетінің кеңістіктік бейнелі – шартты белгілі үлгісіне жатады. Картографиялық үлгінің қатарына жататын географиялық карталардың өзіне тəн ерекшеліктері бар.

Біріншіден, географиялық картада жер қыртысының көп бөлігін, гидросфера мен атмосфераны, биосфераны қамтитын географиялық қабықтағы барлық құбылыстар мен нысандар қамтылады.

Екіншіден, адамның өмірі мен қызметіне байланысты əлеум етт ік-экономикалық, сонымен қатар, жер бетіне жақын орналасқан барлық құбылыстар қамтылған картографиялық үлгіде үйлестірілгендіктен картадан кез-келген насынның географиялық орнын, алып жатқан ауданын анықтауға болады.

Шынайы құбылыстардың орналасуын, өзара байланыстарын оқып-үйрену мақсатын көздейтін үлгілеудің түрі географиялық картаның танымдық қасиетін картография ғылымының ерекше тілі ретіндегі жеңілдетілген қолжетімді болуымен көзге түсетін графиктік кескінді кеңістіктік-бейнелі шартты белгі лер айқындайды. Атқаратын қызметіне сəйкес карталар белгілі бір математикалық ережелерге сүйеніп, картографиялық құбылыстарды іріктеп жинақтау негізінде құрылады.

Географиялық карталар фотосурет немесе салынған сурет түрін де емес, табиғат пен қоғамның əр түрлі құбылыстарының ке ңіс тікте орналасуын, таралу ерекшеліктерін оқып-үйрену арқыл ы білімді жинақтап, тіркеу негізінде жаңа білімді меңгеруге мүмк інд ік беретін картографияның арнайы тілі шартты белгілерді пай далану:

• жер бетін толық немесе оның бөлігін кескіндеу үшін ең қажетті нысандармен құбылыстарды іріктеу арқылы картографиялық кескіндерді белгілі бір масштабта өте кішірей туге;

• жер бетінің бедерінің ойлы қырлылығын горизонтальдардың көмегімен жазықтықта кескіндеуге;

• заттардың (құбылыстардың) сыртқы кескінін көрсетумен шектелмей, түпкілікті ішкі қасиеттерін (теңіз карталарындағы су асты бедерін, ағыстарын, температурасымен тұздылығы тағы да басқа қасиеттерін) ашып көрсетуге;

• магниттік ауытқу, ауырлық күшінің анамалиясы, шикізат көздері мен тұтынушының арасындағы өзара байланыс сияқты біздің сезім мүшелеріміз сезіне алмайтын құбылыстардың таралуын көрсетуге;

• жеке заттар мен құбылыстардың онша мəлім емес тұстары мен оларға тəн жалпы белгілерді анықтап, абстракциялауға жүгінуге мүмкіндік береді.

Біршама күрделі үрдістің бірі кескінделетін құбылыстарды іріктеу мен жинақтауды картографиялық жинақтау қамтамасыз етеді. Картографиялық жинақтаудың нəтижелі болуы бір аумақ кескінделген масштабы əр түрлі карталарды бір-бірімен салыстыру барысында айқын байқалады. Қамтылатын аумақ артып масштабы кішірейген сайын кескінделетін жергілікті жердің суреті де кішірейіп оқуға қиындық тудыра бастайды.

Көрнекілігін сақтап, мағынасын арттыру үшін картаның масштабына сəйкес қосалқы нысандарды алып тастау арқылы жинақтау қажет. Жинақтаудың бағыты мен дəрежесі картаның атқаратын қызметіне сай жүргізіледі.

Картографиялық жинақтаудың бағыты мен дəрежесі картаның тақырыбы мен онда кескінделетін құбылыстарды, шартты белгілердің нақтылығын айқындайтын қызметіне тікелей байланысты болады. Қорыта айтқанда, картографиялық жинақтау нəтижесінде картаның мазмұнын ашып, оны оқуды жеңілдету үшін тек тəжірибелік жəне теориялық тұрғыдан маңызы бар басты нысандарды қосалқылардан ажыратып, оларға тəн белгілерді анықтап дерексіздедіруге мүмкіндік беретін негізгі құбылыстар ғана іріктеліп алынады.

Картографиялық үлгілердің маңызды қасиеттеріне қамтылған нысандардың орнын, жоғары математикалық дəлдікпен нақты көрсетілуін, көрнекілігі мен шолулығын жатқызуға болады.

Картографиялық өнімнің шолулық қасиеті арқылы географиялық картада кескінделген құбылыстардың негізгі ерекшеліктері мен өзара байланысын дайындығы бар оқырман бір көргеннен шолып өте алады. Оны кез-келген картадағы құбылыстар мен нысандардың сандық жəне сапалық қасиеттерінің іріктеліп жинақталып алынуы жеңілдетеді.

Географиялық карта мен глобустарға тəн жоғарыда аталған қасиеттер аэрофото кескіндеу, ғарыштық кескіндеу, мате ма ти калық үлгілеу сияқты жер бетінің ешбір үлгісінде кездеспейді. Сондықтан географиялық шындықты танып білуде картал ардың маңызы зор. Картографиялық үлгі ретінде карталар коммуникативтілік, жеделдік, танымдық, болжамдық қызмет атқарады.

Географиялық картаны дерек көзі ретінде пайдалана отырып ақпараттың берілуін жүзеге асыруды географиялық картаның коммуникативтілік қызметі дейміз.

Географиялық картаның көмегімен навигациялық, жол құрылысын салу басқа да тəжірибелік есептер шығару мүмкіндігін жеделдік қызметі дейміз.

Оқып үйренетін құбылыстардың болашақтағы дамуын анықтау мүмкіндігін географиялық картаның болжамдық қызметі дейміз.

Өндіріс пен ғылымның əр түрлі салаларында жəне мектеп оқушылары мен студенттердің білім алу мақсатында пайдалануды географиялық картаның танымдық қызметі дейміз.

Белгілі бір құбылыстарды картаға талдау жасау негізінде оқыпүйренуді картографиялық зерттеу əдісі дейміз. Бұл əдісті құру қазіргі картографияның басты міндеті болып табылатын картада кескінделген құбылыстарды танып білу мəселелерін қарастыратын пəннің ерекше бөлімінің мазмұнын құрайды.

Картографиялық əдістерді пайдалана отырып табиғат құбылыст арын зерттегенде жүйелік, кешендік қағидаларын кеңінен қол дану ға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде картографиялық əдіспен жүргізілетін зерттеулер əлеуметтік ғылымдарда да кеңінен қол да нады.

Құнды ақпараттар сақталған дерек көзі əрі ғылыми-зерттеу құралы ретінде географиялық карталардың маңызы жылданжылға артуда. Білімнің көптеген салаларында құбылыстарды оқыпүйрену бұрын құрылған картаға талдау жасап, ондағы деректерді бақылау жүргізу нəтижесінде анықталған құбылыстар мен үрдістердің ерекшеліктерімен салыстыру арқылы жаңа карталар құрылады. Танымның мұндай жолы негізінен жаратылыстану ғылымдарының ішіндегі жер туралы ғылымға тəн. Олар геология, физикалық география, геоморфология, зоогеография, өсімдіктер географиясы, топырақ географиясы.

Географиялық картаның белгілі бір аймақтағы əр түрлі құбылыстардың арасындағы бірізді себеп-салдарлы байланысын анықтау бағытындағы кешенді зерттеулерде де маңызы зор. Мысалы, ғалымдар жер сілкінуді болжауға ұмтылғанда геотермальды сулардың геохимиялық құрамының өзгеруі мен жер қыртысында басталмақ қозғалыстың арасында байланыс барын анықтады.

Географиялық картаның құрамдас бөліктері. Картаны жасап шығару, толыққанды пайдалану үшін оның қасиеттері мен ерекшеліктерін білу қажет. Сондықтан картаны оқып-үйрену мен құру оны түзетін құрамдас бөліктеріне жіктеп, мəн мағынасын түсінуді, əрбір құрамдас бөлігінің маңызы мен атқаратын қызметін білуді, олардың арасындағы байланысты анықтауды талап етеді. Картаның құрамдас бөлігктеріне картографиялық кескіндеу, математикалық негіздері, қосымша жабықтау элементтері жатады.

Картографиялық түсіру кез-келген картада қамтылған табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандар мен олардың орналасу ерекшеліктері, өзара байланыстары туралы үйлесімді ақпарат беретін ең басты бөлігі болып табылады. Картаның мазмұнын айқын дайтын бұл деректер кескінделген нысандардың біртекті тобы на қарай жекелеген географиялық элементтерге бөлшектеніп кетуі мүмкін. Мысалы, топографиялық карта мазмұнының негізгі элементтеріне су нысандары, жер бетінің бедері, өсімдіктер жа мыл ғысы, қатынас жолдары, байланыс жəне электр желілері, өнерк əсіп пен ауыл шаруашылық, мəдени-ағарту тағы да басқа нысан дар жатады.

Мазмұнының элементтер кешені əр түрлі карталарда бірдей болмайды. Атап айтсақ, тақырыптық карталарда мазмұнының басты құрамдас бөлігі пайдалы қазбалар, топырақ жамылғысы, жануарлар дүниесі, өнеркəсіп кəсіпорындары болуы мүмкін. Бірақ солардың ішінде бір құрамдас бөлігі басқа элементтерді бір-бірімен байланыстыратыруға мүмкіндік беретін бастысы болып табы лады.

Картографиялық кескіндерді талдау барысында мазмұны мен олардың белгілі бір картографиялық шартты белгілер мен жазулар жүйесімен берілу нышанына мəн беру қажет.

Картографиялық кескіндерді құрудың геометриялық заңдылықтары мен олардың геометриялық қасиеттерін картаның математикалық негіздері айқындайды. Картаның бұл құрамдас бөлігіне картографиялық проекциялар жəне онымен тығыз байланысты координаттар торы, масштаб пен геодезиялық тірек торлары жатады.

Картографиялық проекцияның мəні жер эллипсойдының бетіндегі нүктелердің координаты мен олардың жазықтықта кескінделуінің арасындағы байланыстың болуы картаны құруды эллипсойд бетімен сəйкес келетін жазықтық координаттар сызығынның жүйесін жасаудан бастауға міндеттейді.

Қандай да бір координаттар торы кез-келген географиялық картаны құрудың міндетті құрамдас бөлігі болып табылады. Бірақ шағын кеңістікті қамтыған кескінделген құбылыстарды өлшеуді қажет етпейтін сызба-нұсқа түріндегі кейбір карталарда координаттар торы болмайды.

Геодезиялық тірек торлары жердің физикалық бетінен элл ип- сойдт ың бетіне өтумен қатар, картаның географиялық құрамдас бөліктерінің координаттар торына қатысты орнын дұрыс анықтауды қамтамасыз етеді. Геодезиялық тор жергілікті жерді кеск індеу жұмыстарын жүргізу үдерісінде қолданылып, топограф иял ық карталарда көрсетіліп, мазмұнының құрамына енгізіледі. Мас- штабына сəйкес координаттар торының жалпы өлшемін анық тап, нысандардың орналасуы мен бағдарлауды, ірі аумақты қам тыған карталарды жеке беттерге бөлуді бұрыштамалар қамтам ас ыз етеді. Картаны оқуды, онымен жұмыс істеуді жеңілдететін картографиялық кескіндеуден басқа қосымша құрамдас бөліктері болады. Олардың қатарына картада пайдаланылған картографиялық шартты белгілер мен кестелер, диаграммалар, ірі масштабты карталарда жүргізілетін картометриялық өлшемдердің түсініктемелері жатады. Оның құрамына карта мен баспаның аттары, шыққан жылы сияқты шыққан орны деректері де жатады. Кейде картаның бұрыштамаларының ішіндегі бос орында қосымша карталар мен графиктік құрулар (көлденең қима-сызбалар, блок диаграммалар, жеке диаграммалар) кестелер, мəтіндік деректер беріледі [1.1 сурет].

1.1 сурет. Жалпы географиялық картаның құрамдас бөліктерінің

сызбасы

Картографияның құрылымы мен теориялық тұғырнамалары

Теориялық тұғырнама – (бұл картография пəні мен оның əдістеріне қатысты белгілі бір көзқарастар жүйесі. Онда қазіргі кезеңдегі картография ғылымы мен өндірісінің дамуын айқындайтын үрдістерді түсіну мен анықтау деңгейі қарастыры ла ды.

Тұғырнама ғылымның бұрынғы тəжірибелерін жинақтап болашақтағы даму үдерісін бағалайды. Бірақ онда əрқашан ғылымды түсінудің бүгінгі жағдайы мен болашағын ашып көрсетіп, қазіргі көзқарастары мен өзекті мəселелері талқыланады. Тұғырн аманың эволюциясын жаңа прогрессивті заманауи əдістер мен технологияны, озық тəжірибелерді игеріп оларды жетілдіру дəреж есіне сəйкес ескінің жаңаға орын беруі арқылы көрініс таба тын ғылым теориясының біртіндеп даму жолы айқындайды. Қазірг і кезеңде картографияда бірнеше теориялық тұғырнама бар.

Танымдық немесе үлгілік-танымдық тұғырнама картографияны шындықты картографиялық үлгілеу құралы арқылы тану туралы ғылым деп қарастырып, картаны шындықтың үлгісі ретінд е алады. Бұл анықтама картографияны жаратылыстану жəне əлеуметтік-экономикалық ғылымдарға жəне таным теориясына жақын танымдық ғылым ретінде көрсетеді. Картографияға қатыст ы бұл тұғырнаманы Н. Н. Баранский, К. А. Салищев, А. Д. Геды мин, А. Г. Исаченко мен олардың ізбасарлары 1940 жылдары негіздеді.

Коммуникативтік тұғырнама картографияны кеңістіктік ақпаратты беру туралы ғылым, ол картаны ақпараттың арнасы жəне коммуникация құралы ретінде қарастырады. Бұл жағдайда картография ақпарат теориясымен, автоматикамен, қабылдау теориясымен тығыз байланысты ақпараттанудың бір саласы болып табылады. Бұл тұғырнаманың негізін ХХ ғасырдың 70-80 жылдары батыс картографтары Е. Арнберг, А. Колачный, А. Робинсон тағы да басқа ғалымдар қалады.

Тілдік (картаның тілдік) тұғырнама картографияны картаның тілі туралы ғылым, ол картаны шартты белгілердің көмегімен құрылған ерекше мəтін ретінде қарастырады. Бұл жағдайда картография лингвистика мен семиотиканың (тіл ту-

2–1171

ралы ғылым) саласы, ал зерттейтін пəні картографиялық шартты белгілер жүйесі болар еді. Бұл көзқарастар жүйесі ХХ ғасырдың 70-80 жылдары А. Ф. Асланикашвилидің, А. А. Лютыйдың, Я.

Правданың еңбектерінің нəтижесінде дамыды.

Картографияның өзге де ерекшеліктеріне баса назар аударатын жəне əр түрлі көзқарастармен үйлесетін басқа да теориялық ойлар да бар. Олардың қатарына картографияның үлгілік жəне коммуникативтік қызметі туралы түсініктер, басқа да бірқатар тұғырнамалар өзара үйлестірілген бейнелеу теориясының логикалық-философиялық қағидаларына негізделіп картографияның жалпы теориясы құрылатын метакартография (А. Ф. Асланикашвили бойынша) жəне картология (Л. Ратайский бойынша) жатады.

Жоғарыда аталған тұғырнамалардың əрқайысының шынайы негіздемелері, тиімді түйіндері бар. Олар картографияны бірі дүниені тану туралы ғылым, екіншісі коммуникация құралы, үшіншісі білім берудің ерекше тілі ретінде қарастырады.

Бұл картографияның сан қырлы екенін, қасиеті мен атқаратын қызметі алуан түрлі болатын карта шындықтың үлгісі, кеңістіктік ақпаратты берудің арнасы болумен қатар география мен Жер туралы ғылымның басқа түрлерінің ерекше тілі бар екенін айғақтайды.

Қазіргі кезеңде картографияда біртіндеп конвергенция үдерісі басым бола бастауы байқалып, картографияның пəніне қатысты əр түрлі көзқарастар жақындасып, картография мен картаның үлгі лік, коммуникативтік, тілдік қызметтері туралы ұғымдар құ рам дасуда.

ХХ ғасырдың 80 жылдарында картографияны ақпараттықкартографиялық жүйелі үлгілеу жəне геожүйені тану туралы ғылым ретінде қарастыратын жаңа геоақпараттанулық тұғырнама қалыптаса бастады. Геоақпараттану Жер туралы ғылымдармен жəне қоғамдық ғылымдармен тығыз байланысты.

Картографияның құрылымы. Картография құрылымы жағынан күрделі пəндер жүйесін құрайды. Оның маңызды құрамдас бөліктеріне – картатану, картография тарихы, математикалық картография, картометрия, картографиялық ақпарат тану, картаны жобалау жəне құру, картографиялық семиотика, картаны безендіру (картографиялық дизайн), картографиялық өндірістің экономикасы мен ұйымдастырылуы, картаны шығару, картографиялық зерттеу əдістері, картографиялық деректану, картографиялық топонимика пəндері кіреді.

Картатану – ғылым ретінде пəннің жалпы мəселелерін, пəнін, зерттеу əдістерін, картаны құру мен пайдаланудың əдіснамасын, географиялық карта жəне оның түрлерін, қасиеттері мен құрамдас бөліктерін, даму тарихын, пайдалану əдістерін зерттейді.

Картография тарихы картографиялық ойлар мен түсініктердің, картография өндірісінің даму тарихын, сонымен қатар, ескі картографиялық өндірісті оқытады.

Математикалық картография – жер беті мен ғаламдағы аспан денелерін жазықтықта (картада) кескіндеудің математикалық əдістерін зерттейді. Онда картографиялық проекцияларды құру дың теориясы мен əдістері жасалып, белгіленген шартқа сəйкес бұрмаланулардың таралуы мен картографиялық торға талдау жа са ла ды.

Картометрия – картадағы əртүрлі географиялық нысандардың сандық сипатының мазмұнын айқындайтын өлшеу жұмыстарын жүргізу əдістерін жасап шығарады.

Топография – географиялық жəне геометриялық əдістерді пайдалана отырып, жергілікті жерді оқып-үйрену негізінде ірі масштабты карталарды құру жолдарын зерттейтін картографияның бір саласы. Картаны жобалау жəне құру-карталарды зертхана жағдайында құру жəне саралау əдстерін жасап, оларды оқып-үйрену мəселелерін қарастырады. Ол өз кезегінде жалпы географиялық жəне тақырыптық карталарды жобалау мен құру мəселелерімен айналысатын бірнеше тараулардан тұрады.

Картографиялық семиотика – картография мен лингвистика ғылымының аралығындағы географиялық карталардың тілі болып табылатын картографиялық белгілер жүйесінің қасиетін зерттейді. Оның шегінде картографиялық шартты белгілердің шығу тегіне, жіктелуіне, қасиеттері мен қызметіне картографиялық кескіндеу əдістеріне қатысты көптеген мəселелер қарастырылады. Картографиялық семиотика синтактика, семантика, прагматика бөлімдерінен тұрады.

Картографиялық семиотика Картографиялық синтактика шартты белгілер жүйесін құру жəне пайдалану ережелерін, олардың құрылымдық қасиеттерін, карта тілінің граматикасын зерттейді.

Картографиялық семантика шартты белгілер мен картада кескінделетін нысандар мен құбылыстардың арасалмағын зерт тей ді. Картографиялық прагматика картаны оқитын оқырмандардың қабылдау ерекшеліктерін, коммуникация құралы ретіндегі шартты белгілердің ақпараттық құндылығын зерттейді.

Кейде картографиялық семиотиканың құрамына картографиялық өнімнің атқаратын қызметіне сəйкес кескіндеу мақамы мен құралдарын таңдау факторларын анықтау мəселелерін қарастыратын картографиялық стилистика бөлімі де енгізіледі.

Картаны безендіру картографиялық өнімдерді баспа жəне компьютерлік құралдардың көмегімен көркем жəне графиктік жобалаудың жəне олардың сызықтарын безендірудің теориясын, əдістері мен құралдарын дайындап, оны басып шығаруға даярлау мəселелерін оқытады.

Картографиялық өндірістің экономикасы мен ұйымдастыру – өндірісті жоспарлау жəне оңтайлы ұйымдастыру, картографиялық құралдар мен материалдарды, еңбек қорларын тиімді пайдалану, еңбек өнімділігін көтеру мəселелерін оқытатын картография мен экономикаға ортақ пəн.

Картаны басып шығару – карталарды, атластарды жəне басқа да картографиялық өнімдерді басып шығару технологиясын жасайтын техникалық пəн.

Картаны пайдалану картографиялық өнімдерді (карталар, атластар, глобустар т.б.) мəдениет, білім беру, ғылым, өндіріс салаларында іс жүзінде пайдаланудың теориясы мен əдістерін жасайды. Бұл пəн картада кескінделген құбылыстарды тануды көздейтін картографиялық зерттеу əдісіне негіз болады.

Картографиялық деректану картаны құру барысында қолданылатын картографиялық деректерді (карталар, түсірілімдер, статистикалық жəне тағы да басқа деректер) жүйелеу мəселелер ін қарастырып, бағалау əдістерін жасайды.

Картографиялық ақпараттану картаны жинау, сақтау, жүйелеу жəне оларды талдау, бағалау, тұтынушыларға картография лық өнім мен деректер туралы ақпараттарды ұсыну тарату мəселелерін қарастырып, əдістерін жасайды.

Картографиялық топонимика географиялық атаулар мен олар дың мағыналық маңызының картада дұрыс берілуі тұрғысын ан алғанда оқытады. Бұл пəннің міндеті картаға түсірілген атаулар мен терминдерді бір жүйеге келтіріп, стандарттау болып табылады.

Картографиялық пəндер жүйесі өзгермейтін бірқалыпты емес, ол тұрақты түрде үздіксіз дамиды. Ғылым мен техниканың өркендеуіне сəйкес картографияның жаңа саласы пайда болады. Бір саласы қарқынды дамыса, екіншісі тежеліп тоқырауға ұшырауы мүмкін. Мысалы, электронды есептеу техникаларының енгізілуіне байланысты картографиялық проекциялар техниканың көмегімен құрылып, математикалық-картографиялық үлгілеу теориялық жəне əдістемелік тұрғыдан алғанда қарқынды дами бастады. Ғаламдық позициялау жүйесінің (GPS ) қалыптасуына байланысты ғарыштық геодезия мен радиофизиканың аралығындағы мүдделер тоғысатын математикалық картографияның жаңа жерсеріктік позициялау бағыты пайда болды. Қорыта айтқанда, картография тірі ағаш сияқты тамырын тереңге тартып қарқынды дамып келе жатқан ғылым салаларының бірі болып табылады.

Картографияның жүйесіне тақырыбы жағынан бір-бірінен айырмашылықтары бар жалпы географиялық, геологиялық, топырақтық, экологиялық сияқты жаңа салалары дамуда.

Картаға түсіруді төменде көрсетілген əр түрлі негіздемелеріне қарай:

• нысанына қарай - астрономиялық, жоспарлы жəне жер бетіндегі, жерішілік – құрылықты жəне мұхитты картаға түсіру;

• əдісіне қарай жерүсті, аэроғарыштық жəне суасты;

• масштабына қарай - ірі, орта жəне ұсақ масштабты;

• жинақтау деңгейіне қарай-талдамалы, кешенді жəне синтетика лық;

• автоматтандыру дəрежесіне қарай - қолмен, автоматт анд ырылғ ан (интербелсенді), автоматты;

• жеделдігіне қарай базалық жəне жедел деп ажыратуға болады. Картаның тілі. Шартты белгілерді пайдалану картаны аэро жəне ғарыштық түсірілімдер, панорамалар, пейзаждар сияқты басқа да графиктік үлгілерден ажырататын негізгі қасиеттердің бірі болып табылады. Шартты белгілер географиялық картада кескінделген қоршаған ортада жүріп жатқан үрдістер мен құбылыстардың элементтерінің орналасқан орнын, сапалық жəне сандық сипатын, динамикасын көру арқылы есте сақтауға мүмкіндік беретін шартты түрдегі кескіні болып табылады.

Картаның тілі – картографияда шартты белгілерді, кескіндеу əдістерін, оларды жасау ережелерін қамтитын белгілер жүйесін картаны құру мен оларды оқу барысында пайдалану.

Картаның тілі адамзат ойлап тапқан мəдениет пен өркениеттің баға жетпес құнды элементтерінің бірі болып табылады. Мəдениет пен өнердің туындысы ретінде оның өркендеуі ғылымитехникалық прогрестің даму деңгейімен тығыз байланы сты. Барлық уақытта картаның тілі кеңістіктік-уақыттық ақпаратты сақтау мен оларды беруді қамтамасыз етумен қатар Жер туралы ғылымдар мен оған жақын білім салаларының жалпы тілі қызметін атқарды.

Картографияны автоматтандыру мен компьютерлендіруге байланысты картаның тіліне аударылатын назар арта түсті. Картосемиотикалық тұрғыдан алғанда карта тілінің санаттары мен құрамдас бөліктері, оның грамматикасы мен құрылымы, қызмет атқару тетіктері, шартты белгілерді пайдалану ережелері зерттеледі. Іс жүзінде қолданылатын электронды карталардың сапасын арттыруға бағытталған бұл зерттеулер жалпы семиотикамен, машиналық кескіндемемен, көркем дизайнмен жəне қабылдау психологиясымен тығыз байланысты.

Зерттеулер картаның тілінде ең аз дегенде екі қабат бар екенін көрс ет ті.

Олардың біріншісі-картографиялық нысандардың орналасуын, олардың кеңістіктік формаларын, бағдарын, өзара орналасуын, ал екіншісі-картада кескінделген құбылыстар мен үрдістердің мазмұндық мəнін, олардың ішкі құрылымын, сандық жəне сапалық сипатын көрсетеді. Екі тіл тармағының да грамматикасын картографиялық семиотикардың ережелері айқындайды.

Бұл картаның тілін жақсарту бағытында жүргізіліп жатқан картографияның нысандық тілі.

Жердің пішіні мен өлшемі туралы түсінік

Тəжірибелік жəне теориялық мəселелерді шешуде жердің нақты пішінін білу жердің физикалық бетін географиялық картаға түсіру үшін қажет. Жердің нақты пішін мен көлемін география, геология, геодезия, астрономия, геофизика ғылымдары пайдаланады. Жердің физикалық бетінің ауданы 510 млн. км². Оның 360 млн км² (71%) дүниежүзілік мұхит суы, 149 млн км² (29%) құрлық құрайды. Жер бетінің орташа биіктігі 875 метр, дүниежүзілік мұхиттың орташа тереңдігі 3800 метр.

Жердің пішініне өз білігінен айналуы тікелей əсер етеді. Экватор маңы мен поляр маңы бөліктерінің айналу білігінен қашықтықтығы əр түрлі болуы орталыққа тарту күшінің əркелкі болуына ықпал етеді. Бұл жағдайда жердің білігіне сəйкес келетін кіші білігінен айналатын екі бүйіріне сығыңқы эллипсойд пішініне ие болады. Жердің пішініне, сонымен қатар, жер қыртысын түзетін заттар салмағының біркелкі таралмауына тартылыс күші де əсер ететіндіктен жердің орталық нүктесіне бағытталған ауырлық сызығының бағытынан ауытқуы əр түрлі нүктеде əркелкі болады.

Жердің нақты пішіні тепе-теңдік сақталған, толық тыныштық күйіндегі дүниежүзілік мұхиттың деңгейлік бетімен ойша жүргізілетін гойд тəрізді болады. Неміс физигі И. Б. Листиг (1808 – 1882) екі бүйіріне сығылыңқы болып келген деңгейлік бетпен шектелген денені (жердің пішінін) геоид деп атауды ұсынды. Геоид толқын мен ағын жоқ мұхит суының орташа деңгейімен алынады.

Жердің ішкі құрылысы біртекті емес жəне ауырлық күштің жердің құрылысы біртекті болған жағдаймен сəйкес келмеуіне байланысты геойдтың беті дұрыс геометриялық пішінге ие болмайды. Сондықтан деңгейлік бет əр бір нүктеде орталыққа бағытталған ауырлық сызығына перпендикуляр болатын геометриялық пішіннің бағытын өзгертетін күрделі болуымен ерекшеленеді. Геойдқа біршама жақын геометриялық пішін жер эллипсойды болып табылады.

Жердің физикалық беті жазық, үстіртті, таулы жəне ойпатты болып келеді. Барлық ойлы-қырлылығын қоса есепте есептегендегі құрлық бетін жердің физикалық немесе топографиялық беті дейміз. Ол өте күрделі болғандықтан математикалық өлшеу қиынға соғады. Сондықтан Жердің физикалық бетінің пішіні барлық ойлы-қырлылығымен емес, теңіз деңгейімен есептелінеді.

Жердің кіндігіне бағытталған барлық сызыққа перпендикуляр болатын дүние жүзілік мұхиттың деңгейін жердің деңгейлік беті дейміз. Физикалық бетке қарағанда, ол біршама тегіс болуымен ерекшеленеді. Тыныш жатқан теңіздің бетін жердің физикалық бетінің деңгейі дейміз.

Халықаралық келісімге сəйкес жер бетіндегі кез-келген нүктенің абсолют биіктігі Атлант мұхитының деңгейімен өлшенеді. Теориялық тұрғыдан алғанда жердің физикалық бетінен тік жүргізілген сызық орталық нүкте жер кіндігіне бағытталуы тиіс. Сондықтан карталарды біршама қарапайым жердің деңгейлік беті деп аталатын теориялық (ойша алынған) бетте жобалауға тура келеді.

Эллипсойдтың кіші білігі жердің полярлық білігімен сəйкес келеді. Эллипсойдтың нормалі мен геойдтың орталыққа бағытталған ауырлық сызығы бір-бірімен сəйкес келмейтіндіктен жер бетіндегі нүктеде ауытқу бұрышын түзеді [1.1-сурет]. Орталыққа бағытталған ауырлық сызығының ауытқу бұрышының орташа мəні 3-4''.

сурет. Жердің физикалық жəне теориялық беті

Астрономиялық-геодезиялық жəне гравиметриялық жұмыстардың нəтижелеріне негізделіп, əр түрлі елдердің ғалымдары ат салысып жер эллипсойдының өлшемін есептеп шығарды. Көптеген елдерде геодезиялық координатты анықтаудың негізгі əдістерінің бірі болып табылатын өздерінің триангуляцияларын құру үшін əр түрлі эллипсойдты қолданды. Мысалы, 1886 жылы АҚШ Кларктың, 1910 жылы Финляндияда Хейфордтың, 1942 жылға дейін КСРО Бессельдің эллипсойдын қолданды.

1930 жылдары қазіргі Ресейдің геодезия, аэрофотокескіндеу жəне картографияның орталық ғылыми зерттеу институтында Ф. Н. Красовскийдің жетекшілігімен жұмыс істеген ғалымдар тобы кеңестік жəне шет елдер триангуляцияларына талдау жасау негізінде эллипсойдтың біршама нақты өлшемін есептеп шығару мақсатында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Олар КСРО-дағы астрономиялық-геодезиялық өлшеу жұмыстары мен ауырлық күштері анықтамалары деректерінің нəтижелерін, сонымен қатар, АҚШ пен Батыс Еуропа елдеріндегі жұмыстар нəтижелерін пайдаланып эллипсойдтың жаңа өлшемін 1940 жылы есептеп шығарды. КСРО-дағы барлық геодезиялық жұмыстарды жүргізуге қолданылатын жаңа эллипсойдқа 1946 жылы Ф. Н.

Красовскийдің эллипсойды деген ат берілді.

Эллипсойдтың өлшемдерін халықаралық астрономиялықгеодезиялық ұйым ХХ ғасырдың 60-жылдары Аустралияда жəне

Оңтүстік Америкада қабылданды. GRS-67 (Geodetic Refernce Sustem, 1967) жəне WGS-72 World Geodetic Sustem, 1972) жүйесіндегі эллипсойдтың қазіргі геодезиялық өлшемдерінің біршама ертеректегі нұсқалары болды [2.1-кесте].

1.1-кесте.

Жер эллипсойдының өлшемдері туралы тарихи деректер

Мемлекеттер (ғалымдар)	жылы	Үлкен жарты білігінің ұзындығы, м	Полярлық сығылу (α)
Франция (Делабр)	1800	6 375 653	1: 334,0
Германия (Бессель)	1841	6 377 397	1:299,2
Ұлыбритания (Кларк)	1866	6 378 206	1: 295,0
Ресей (Жданов)	1893	6 377 717	1: 299,0
АҚШ (Хейфорд)	1910	6 378 388	1: 297,0
Ресей (Красовский)	1940	6 378 245	1:298,3
GRS-67	1967	6 378 160	1:298,247167247
WGS-72	1972	6 378 135	1:298,26
GRS-80	1979	6 378 137	1:298,257222101
WGS-84	1984	6 378 137	1:298,257223563
ПЗ-90	1990	6 378 136	1:298,39303

кестенің деректеріне сүйенсек жер эллипсойдының сығылуы мен үлкен жартыбілігі өлшемдерінің дəлдігі артқан. Американың ортаорбиталық жерсеріктік GPS навигациялық жүйесінің арқасында Аустралия, Еуропа, Солтүстік жəне Орталық

Америка елдерінде қолданылатын координаттар жүйесіне негіз болатын қазіргі кездегі GRS-80 (Geodetic Refernce Sustem, 1980) жəне WGS-84 (Geodetic Refernce Sustem, 1984), сонымен қатар, Ресейлік ПЗ-90 (Жердің өлшемдері, 1990) жүйесіндегі эллипсойдтың дəлдігі дүниежүзіне кеңінен таралды.

Ғаламдық картографиялық-геодезиялық міндеттерді шешуге ыңғайлы Жалпығаламдық эллипсойд жəне жекелеген аймақтар мен елдерде қолданылатын референц-эллипсойд болады. Айналу эллипсойдының экваторлық жарты білік (а) жəне полярлық сығылу (α) өлшемдерінің болуымен сипатталады.Сонымен қатар, есептеуде полярлық жарты білік (b) жəне меридианальды эллипсойдтың бірінші эксцентритеті (е) өлшемдері де қолданы лады. Олардың өзара байланысы төменде көрсетілген формулалар мен өрнектеледі:

α =(а-b)Iа; е²=(а²-b²)Iа²; b=а(1- α) =а 1−е² ; α=1- 1−е² ;

е²= α (2-α)Iа².

Бұл өлшемдер, сонымен қатар, 2.2 кестеде берілген WGS84, ПЗ-90 жəне Красовскийдің элипсойдтарының беткі аудандары Қазақстан Республикасындағы картографиялық жəне геолезиялық жұмыстар үшін маңызы зор [2.2-кесте].

Жер эллипсоидындағы кез-келген нүктенің орны ендік пен бойлық арқылы анықталады. Ендік (В) – бұл жер эллипсойдының бетіндегі белгілі бір нүкте мен экватор жазықтығы арасында нормаль түзілетін бұрыш. Бойлық (L) – бұл белгілі бір нүктедегі меридиандар жазықтығы мен бастапқы меридиан арасында түзілетін екі қырлы бұрыш [2.2-сурет].

1.2-кесте. Жердің негізгі эллипсоидының өлшемдері

өлшемдер		Эллипсойдтар
	WGS-84	ПЗ-90	Красовскийдікі
а	6 378, 257	6 378 136	6 378 245
b	6 356 752,223563	6 356 751,362	6 356 863,019
α	1:298,257223563	1:298,257839303	1:298,3
е2	0,006694379990	0,006694366193	0,0066934421623
ауданы	510 065 622	510 065 464	510 083 059

Бұрынғы КСРО-да қабылданған Красовский эллипсоидының өлшемі төмендегідей:

• экватор жазықтығындағы үлкен жарты білігі a=6378245м

(6378, 245шақырым);

• кіші жарты білігінің ұзындығы b = 6356863м (6356, 863 немесе 6357шақырым) үлкен жəне кіші жарты біліктердің ұзындық айырмасы a −b − 21382м сығылуы α төмендегі формуланың көмегімен есептейді.

a −b = 1 α

a 298,3

Красовский элипсоидының шардан айырмашылығы шамалы болғандықтан оны сферойд деп те атайды.

Егер PGP₁G₁P эллипсоидын жердің РР₁ кіші білігінен айналдырсақ. Эллипсоидының айналу денесі сфероид түзіледі.

Кіші айналу білігі РР₁ жер бетімен түйіліскен нүктесін полюс дейміз. Солтүстік жəне оңтүстік полюсті бір-бірімен қосатын РМ Р₁М₁Р шартты шеңберін меридиан дейміз. Меридиандарға перпендикуляр жүргізілген шартты шеңберді параллель дейміз.

Жер эллипсоидының орталығынан екі полюстен бірдей қа шық тықта жүргізілген G M G₁ M₁ G шартты шеңберін экватор дейм із. oq a= жарты білігін жер эллипсоидының үлкен жарты білігі, ал op b= жарты білігін жер эллипсоидының кіші жарты білігі дейміз [1.3 -сурет].

Жер элипсоидындағы, шардағы немесе глобустағы меридиандар мен параллельдер торын картографиялық (географиялық) тор дейміз.

Айналу элипсоидының біршама маңызды құрамдас бөліктеріне:

М - меридиан қисықтығының радиусы;

N - бірінші вертикаль қисықтығының (элипсоид жазықтығының тура қимасымен белгілі бір нүктеде нормаль арқылы меридиан жазықтығына перпендикуляр өтуінен алынатын сызық) радиусы;

R - элипсоидтың белгілі бір нүктесіндегі нормаль арқылы жүргізілетін барлық мүмкін болатын ралиустардың орташасы; r - параллельдердің радиусы жатады.

Бұл радиустар төменде берілген формулалармен есептелінеді.

M = a⁽2I −^e2^{2 )} 3/ 2 ;

Экваторға қарағанда полюсте М радиусының үлкен екенін жеңіл байқауға болады [1.3-кесте]. Бұл меридиандардың қисықтығ ы экватордан полюске жылжыған сайын біртіндеп азайатынын көрсетеді. Меридиан радиусының ең үлкен өзгеруі орта ендіктерде байқалып, ендіктің əрбір градусында шамамен 1 шақырымға өзгеріп отырады. Меридианның радиусы М меридиандар доғасының ұзындығын есептеу жəне сол доға бойынша ендіктерді табу үшін қажет.

Қисықтықтың орташа радиусы R элипсоидтың бетін сферараның бетіне көшіруге байланысты есептерді шығару үшін қажет. 1.3-кестеде элипсоид бетінің əр түрлі ендіктердегі радиустары олардың өзгеру ауқымы берілген.

Картаны құру жəне пайдалану барысында параллельдер мен меридиандардың ұзындықтарын анықтауға тура келеді. Параллельдердің ұзындығын есептеу біршама қарапайым. Бойлықтары L₁ жəне L₂ болатын екі нүктенің аралығындағы S_Р ұзындығы радиалды шамада алынған сол параллельдердің радиустары екі нүкте бойлықтарының айырмасы тең болса, төменде берілген формулалармен есептелінеді.

SР=r(L1 - L2)

Меридиан-эллипс доғасын есептеу біршама күрделі. Ендіктері В₁ жəне В₂ болатын екі параллельдің арасындағы салыстырмалы қысқа доғалар төмендегі жолмен есептелінеді.

В_m=r(В₁ - В₂)/2

1.3 кесте.

Жер элипсоидының ендіктердегі ұзындығы

Ендік, В°	М, шақырым	N, шақырым	R, шақырым
0°	6 336	6 378	6 357
30°	6 351	6 384	6 368
60°	6 384	6 394	6 389
90°	6 400	6 400	6 400
∆ max, шақырым	64	22	43
∆max, %	1	1/3	2/3

Бұл ендіктер бойынша меридиандар қисықтығының радиустары М₁, М₂^, М_m содан соң формулалардың бірімен (В ендіктің радиандағы) меридиандар доғасы S_m есептелінеді.

Sm ≈Mm(В2 – В1 );

S_m ≈ (M₁-4М_m+M₂ ) (В₁ - В₂ )/6

45 шақырымға дейінгі доға ұзындығы үшін бірінші формуланың қателігі 1мм, ал 100 шақырым 3см, 1000 шақырым болғанда 30м құрайды. Екінші формула бойынша 500 шақырымға дейінгі доға 1-2см дейінгі қателікпен анықталады.

Жер элипсоидын шармен ауыстыру. Элипсоидта есептер шығару үшін көптеген формулалар қолданылады. Сондықтан дəлдікке мүмкіндік беретін барлық жағдайда элипсоидты немесе оның бөліктерін шармен ауыстыру қажет. Əсіресе оның ұсақ масштабты карталарды құру барысында маңызы зор. Элипсоидты шармен ауыстыру барысында шардың сəйкес келетін радиусын элипсоидтың ендігі (В) мен бойлығынан (L) шардың ендігі (φ) мен бойлығы (λ) арқылы өтетін радиусты таңдап алу керек. Шардың бетіне қатысты нормальдар оның радиусына сəйкес келеді. Сондықтан сфералық ендік пен бойлық былай анықталады: ендік (φ) шар радиустарының аралығындағы берілген бағытқа бағытталған нүктенің орталық бұрышы мен экватор жазықтығына тең; бойлық (λ) берілген нүктенің меридиан жазықтығы мен бастапқы меридианның аралығындағы екі қырлы бұрышпен анықталады.

Сфералық ендік пен бойлық көбінесе элипсоидтың сəйкес келетін ендігі мен бойлығына теңестіріледі.

λ= L, φ=В.

• шектеулі аумақты картаға түсіргенде шардың радиусы картаның орталық нүктесінің орташа радиусы R-ға теңестіріледі. Барлық ғаламшарды шармен ауыстырғанда төменде келтірілген үш мəннің орташа көрсеткіштері есептеліп шығарылады:

• шардың радиусы элипсоидтың үш жарты білігінің (екі эква тор -лық а жəне бір полярлық b жарты біліктерінің) орташа мəні не тең;

• беткі ауданы элипсоид бетінің ауданына тең болатын шар радиусы;

• көлемі элипсоидтың көлемімен сəйкес келетін шардың ра-диусы.

Бұл үш мəннің орташа мəні 6371шақырым. Радиусы мұндай шар өлшемі, ауданы мен көлемі жағынан жер элдипсоидына өте жақын. Бұл шарда экватор мен полюстың аралығындағы меридиандар доғасы 5,5шақырым (0,05%) ұзын, ал экватордың төрттен бір доғасы элипсоидқа қарағанда 11,2шақырым (1%) қысқа. Элипсоидты шармен ауыстыруға байланысты туындайтын жоғарыда аталған қателіктер ұсақ масштабты карталарда байқалмайды.

Бұрмаланудың мөлшерін ең төменгі деңгейге дейін төмендету үшін алдымен элипсоид шарда, содан соң шар жазықтықта жобаланатын екі рет (қосарланған) жобалау əдісі қолданылады. Ол үшін меридиан жазықтықтары сəйкес келетіндей жағдайға келтіріліп, шар мен элипсоид бір-бірімен үйлестіріледі. Бұл жағдайда сфералық бойлық (λ) пен элипсоидтың бойлығы (L) тең болады. Сфералық ендіктің мəні мен шардың радиусын таңдау элипсоидты шарда кескіндеу əдісіне тəуелді болады.

Тең бұрышты кескіндеу жағдайында бұрыштар элипсоидқа бұрмаланусыз көшіріліп, шектеусіз шағын өлшемдер кескіндерінің пішіні сақталады, шар радиусы үлкен жарты білікпен (а) теңеседі. Красовский элипсоиды жағлайында ендіктер (φ) төмендегі формуламен есептелінеді.

φ=В-692,234” sin 2В+0,963” sin 4В-0,002” sin 6В.

Ұзындықтың ең жоғарғы бұрмалануы полюстерде байқалады жəне ол 0,3% шамасында. Элипсоид пен шар ендіктерінің ең үлкен айырмасы 45°-та байқалады жəне ол 11’32,23” құрайды. Шарда бұл параллель оның элипсоидтағы орнына қарағанда шамамен 21,4 шақырым экваторға қарай ығысады.

Элипсоидты шарға тең ауданды кескіндегенде, аудан бұрмаланусыз көшіріледі. Шардың радиусы элипсоид пен шардың беткі ауданы тең болған жағдайда есептелініп шығарылады. Красовский элипсоиды үшін мұндай шардың радиусы 6 371 116 м болады. Сфералық ендіктер төмендегі формуламен есептелінеді.

φ=В-461, 797” sin 2В+0,463” sin 4В.

Ұзындық пен бұрыштардың ең жоғарғы бұрмалануы экватор нүктесінде түзіледі. Олардың көрсеткіштері 0,1% жəне 3,8’ тең. Бұл параллельдер шамамен 14,3 шақырым экваторға қарай ығысады. Параллельдердің ең жоғарғы ауытқуы 45° параллельде байқалады жəне ол 7’43,8” тең. Бұл параллельдер шарда экваторға қарай 14,3 шақырым ығысады.

Элипсоидты шарға тең аралық жобалағанда меридиандардың шардағы ұзындығы олардың элипсоидтағы ұзындығымен тең болып қалады. Красовский элипсоидына сəйкес келетін шар радиусы R 6367 558,5м сəйкес келеді. Сфералық ендік төменде көрсетілген формуламен есептелініп шығарылады.

φ=S_m1 R,

мұндағы S_m – меридиандар доғасының ұзындығы.

Егер элипсоид параллельдердің шардағы ұзындығы элипсоидтағы сəйкес келетін параллельдердің ұзындығымен тең болған жағдайда шарда жобаланса, онда шардың радиусы элипсоидтың үлкен жарты білігіне (а)^. теңеледі. Бұл жағдайда сфералық ендік төменде көрсетілген формуламен есептелініп шығарылады.

tgφ= 1−е tgB² .

Координаттар жүйесі. Картаға түсіру, сонымен қатар, ғылыми жəне қолданбалы міндеттерді шешу үшін геологияда барлық ғаламшарды қамтитын жалпы жерлік жəне жеке аймақтарда немесе елдерде таралған референц координаттар жүйесі енгізілген.

Жалпы жерлік координаттар жүйесін картаға түсіру, Жердің пішінін, сыртқы тартылыс өрісі мен оның уақыт ішіндегі өзгеруін, полюстердің жылжуын, Жердің айналуының үздіксіздігін анықтау, ғарыштық аппараттардың Жердің тартылыс өрісінде ұшуын басқару тағы да басқа ғаламдық міндеттерді шешу үшін қолданады. Осы мақсатта массасы, өлшемдері, бұрыштық айналу жылдамдығы тағы да басқа іргелі өлшемдері бар Жерге шынайы жақын болатын ғаламшардың үлгісі элипсоид жасалады. Үлгінің айналасындағы тартылыс өріс пен оның бетіндегі тартылыс күші мен отралыққа тарту күші Жер мен жер маңындағы кеңістікте болатын шынайы күшке жақындатылған.

Жердің іргелі өлшемдеріне электромагниттік толқындардың вакумдағы таралу жылдамдығы да жатады. Арақашықтық жарықтың немесе радио толқындардың таралу жылдамдығын уақытқа көбейту арқылы анықтайды. Бұл жылдамдықтарды ұлғай ту немесе кішірейту геометриялық арақашықтықты үлкейтуге немесе кішірейтуді қажет етеді. Сондықтан электормаг ниттік толқындардың таралу жылдамдығы Жердегі геомет рия лық құрулардың біртұтас сызықтық масштабы қызметін атқарады.

Мұндай элипсоидта бастауы элипсоидтың орналасқан X, Y, Z кеңістіктік тік бұрышты координаттар қолданылады. Z білігі айналу білігіне бағытталады, ал X білігі бастапқы меридиан жазықтығының экватор жазықтығымен қиылысында жатып, Y білігімен бірге оң жүйені түзеді. Жер денесінде координаттар жүйесінің бағдарлауы үшін элипсоидтың бастауын Жер массасының орталығында орналастырып, бастапқы меридианды Гривнич меридианымен үйлестіреді, ал айналу білігін оның кейбір орталық жағдайына сəйкес келетін шартты түрдегі жердің солтүстік полюсіне бағыттайды. Бұл Жердің айналу білігі уақыт өте келе Жер денесінде жұлдыздарға қатысты ығысуына негізделген. Жердің мұндай шартты полюсі Халықаралық шартты бастау деп аталады. Осыған орай геоорталықтық гривничтік координаттар жүйесі орнатылады.

Геоорталықтық гривничтік координаттар жүйесін іс жүзінде бекіту үшін қажетті нысанның орналасқан орны біртұтас координаттар жүйесі арқылы анықталатын геодезиялық қосындар жиынтығынан тұратын геодезиялық торлар жүйесін құрылған.

Жергілікті жерде немесе ғарыш аппараттарында бекітілген əр бір қосынның X, Y, Z координаттары болады. Олардың көмегімен қосынның орналасқан орыны ендігін (В), бойлығын (L) жəне теңіз деңгейінен биіктігін (H) анықтауға болады. Элипсоидты картаның жазықтықтағы бірқатар проекциясында кескіндеп, өлшеу арқылы тік бұрышты координаттарды y, x анықтауға болады. Координаттарды өлшеу арқылы алынған деректер желінің қосындарынан басқа жаңа қосындарға, соның ішінде ғарыштық аппараттарға ал олардан Жердегі нүктелерге жіберіледі.

Геодезиялық тор – бұл координаттар жүйесін іс жүзінде бекітудің біршама сенімді жəне жетілдірілген əдісі болып та-

3–1171

былады. Желінің қосындарында жоғары дəлдіктегі өлшеу жұмыстары бірнеше рет қайталанып мұқият жүргізіліп, математикалық өңдеуден өткізіледі. Қазіргі заманауи геодезиялық торлар ғарыштық геодезия əдісімен күн жүйесі ғаламынан алыс жатқан ғаламнан тыс нүктелік радиокөздері мен Жердің жасанды серіктерінің көмегімен жүргізілген өлшеулер бойынша құрылады.

Қазіргі кезде бірнеше жалпы жерлік координаттар жүйесі белгілі. Біртекті теориялық жағдайға сүйенетін олардың бірбірінен айырмашылықтары геодинамикалық үрдістерге, іргелі өлшемдеріндегі кіші-гірім айырмашылықтарға, өлшеулерінде кететін қателіктерге, геодезиялық қосындардың əркелкі орналасуына жəне математикалық өңдеу ерекшеліктеріне байланысты болады.

Жер айналуының халықаралық қызметі IERS (International Earth Rotation Service) GRS-80 элипсоидын пайдаланып жоғары дəлдікте жүргізілетін өлшеулер негізінде ITRS (International Terretrial Refertnce System) жалпыжерлік координаттар жүйесін құрды. Жүйе ITRF (International Terretrial Refertnce Trame) деп аталатын қосындар желісімен бекітілген. Барлық материктер мен мұхиттардағы аралдарда оналасқан жүздеген ITRF қосындарының орындарының қателіктері 10см-ден аспайды. Геодинамикалық үдерістердің əсерінен қосындардың координаттары жылына 1-2см жылдамдықпен өзгеретіндіктен олар тұрақты түрде жаңартылып, каталогта олардың тіркелген жылы көрсетіледі (мысалы ITRF-94).

Бүкіл дүниежүзінде америкалық жерсеріктік позициялау жүйесінің кеңіне қолданылуына байланысты 1984 жылғы Дүниежүзідік геодезиялық жүйе - WGS-84 (Geodetic Referеnce Sуstem,

1984) [ 2.2 кесте] енгізілді. Оның геометриялық өлшемдері іс жүзінде GRS-80 элипсоидының тұрақтылығына сəйкес келеді. Жүйенің дəлдігі дициметр деңгейінде тұр. 1984 жылғы нұсқаларда ғаламдық позициялау жүйесінің Жердің жасанды серіктерін бақылайтын WGS-84 жəне ITRF қосындарының координаттарын бірнеше дициметрге дейінгі дəлдікпен сəйкестендіруге болады. 1993 жылдан бастап дүние жүзінде WGS-84 жəне ITRS координаттар жүйелерін жақындататын Халықаралық геодезиялдық жүйенің IGS (International Geodinamics GPS System) бекеттер желісі жұмыс істейді. ХХ ғасырдың соңында желілердің американың жерсеріктік позициялау жүйесінен алынған деректерді үздіксіз жазып отыратын 200 астам қосыны болды. Солардың 22 бекеті Қазақстан мен Ресей аумағында немесе олардың шекарасына жақын орналасқандықтан еліміз үшін қолжетімді болды. IGS қосындарында жүргізілген бақылау нəтижелері жасанды жерсеріктерінің координаттарын анықтау тағы да басқа да геодезиялық есептерді шешу барысында қолданылады.

Белгілі бір аймаққа сəйкес келетіндіктен жекелеген аймақтарда немесе мемлекеттерде реферец-элипсоидтың көмегімен орнатылатын референцті координаттар жүйелері қолданылады. Оны біріншіден, сол аумаққа қолайлы элипсоид ретінде, сонымен қатар, орталыққа бағытталған ауырлық сызығының нормальдан ауытқуы өте шамалы болғандықтан; екіншіден, геодинамикалық үдерістердің əсерінен бұзылып бір аймақтың екіншісіне қатысты алғанда ығысуына əкеп соқтыруы мүмкін болатын геодезиялық тор қосындарының өзара орналасуының тұрақтылығын сақтау үшін пайдаланады. Өлшемдерінде кейбір бастапқы қосындардың астрономиялық координатымен байланыстырылған ендіктер мен бойлықтар енгізілген бастапқы геодезиялық датаның көмегімен реферец-элипсоид Жер денесіне бағытталады.

Бастапқы геодезиялық даталарды белгілеудің қарапайым əдісінің бірі-бастапқы қосында элипсоидтың координаттарын астрономиялық бақылаулар барысында анықталған мəнмен теңестіру болып табылады. Осы əдіспен Еуропаның көптеген елдері, АҚШ, Жапония, сонымен қатар, бұрынғы КСРОның Пулковадағы бастапқы қосын мен Бессоль референцэллитпсойдында бастапқы геодезиялық даталар анықталды. Бірақ бастапқы қосындағы ауырлық салмақ сызығының ауытқуы Жер денесіндегі элипсоидтың ығысуына əкеп соқтыруы мүмкін. Референц-эллипсойд, көптеген елдің астрономиялық-геодезиялық қосындарын дұрыс бағдарлау қажет. Бұл жағдайда бастапқы қосынға деген қажеттілік болмай қалуы мүмкін. Осылайша Красовскийдің референц-эллитпсоиды белгіленіп 1942 жылғы координаттар жүйесі СК-42 енгізілді. Референц-эллипсоидтың көмегімен қосындардың элипсоидтағы орнын анықтайтын координаттар енгізіледі. Оларға аймақтардың геодезиялық торлардың қосындарымен бекітілетін ендіктер мен бойлықтар (B, L) немесе топографиялық карта құрылатын картографиялық проекцияда есептелінетін оларға сəйкес келетін тік бұрышты координаттар (х, у) жатады. Бастапқы өлшеуі теңіз деңгейінен басталатын жергілікті жердің орташа биіктіктері тіркелетін биіктік жүйесі жерге беріледі. Биіктік жүйесі нивелирлік тордың қосындарымен бекітіледі. Əр түрлі референц жүйелердің бастапқы өлшеуіндегі айырмашылықтар бірнеше метрге жетуі мүмкін. Дүниежүзілік геодезиялық қауымдастық өкілдері өлшеудің бастауын дəлдігі 20 см шамасындағы біртұтас нөлдік деңгейге (геойдқа) өтуіне ұмтылуда.

Көптеген елдер аймақтық рефенецтік координаттар жүйесін енгізгенде жалпыжерлік өлшемдерді пайдалануға тырысады. Мысалы, Солтүстік Америкалық NAD-83 (North American Datum, 1983) Аустралиялық GDA-94 (Geocentric Datum of Australia, 1994), Еуропалық EUREF (European Geodetic Reference Sуstem) ITRS жүйе тармағы болып табылатын элипсоид пен жалпыжерлік GRS-80 өлшемдерін қолданады. Бірақ əрбір аймақтың өзінің биіктікті есептеу жүйесі бар.

Еуропалық жоғары дəлдіктегі EUREF жүйесі 1989 жылдан бастап GRS-80 жалпыжерлік элипсоидында Балтық жағалауы елдері мен Түркияны қоса есептегенде Еуропаның барлық геодезиялық торларын біріктіретін WGS-84-ке өте жақын геоцентрлі болуға тиіс ETRS (European Terrstrial Reference Sуstem) координаттар жүйесі енгізілді. Осыған орай Еуропаның барлық елдерінде барлық координаттар жүйесін тұрақты түрде реттеу, нақтылау жəне бір-бірімен сəйкестендіру жұмыстарын жүргізуде. Еуропада қолданылған айырмашылығы 7,5 метрге жететін əр түрлі биіктікті өлшеу жүйесін барлық елдерге ортрқ бірегей жүйеге көшіру жұмыстары аяқталып қалды. Ол Орталық жəне Батыс Еуропа невилирлік торларын 1973 жылғы Амстердам жəне бұрынғы КСРО елдері мен Шығыс Еуропа мемлекеттерінің 1977 жылғы Балтық жүйелері базаларында құрылуда.

Ресейде батыс Еуропа мемлекеттерімен құрамдаспай жалпыжерлік ПЗ-90 (Жер өлшемдері, 1990) координаттар жүйесін құрды. Ол кейбір бөлігі Антарктидада орналасқан ғарыштық геодезиялық торлармен бекітілген. 10 000 шақырымға дейінгі ара қашықтықта орналасқан нүктелердің өзара орналасуының қателігі 30 см-ді құрайды.

1.4. Жердің жасанды серіктерімен позициялау.

Координатты анықтаудың біршама жетілдірілген əдісі Жердің жасанды серіктерін пайдалануға негізделген. Ол қатаң белгіленген орбитамен ұшып бара жатқан жердің жасанды серігі нақты белгілі координатты қас-қағым сəтте радиосигналмен үздіксіз шағылыстыралып, алынған деректерді Жердегі арнайы жерсеріктік қабылдағыштарда тіркеу арқылы жүзеге асырылады. Бұл радиотехникалық құралдардың көмегімен қабылдағыш пен жердің жасанды серігінің арақашықтығын өлшеуге жəне қабылдағыштың орналасқан орнын (координатын) немесе екі қабылдағыштың векторын (координат өсімшелерін) анықтауға мүмкіндік береді. ХХ ғасырдың соңында пайдаланылатын екі жерсеріктік жүйе геодезиялық өлшеулерге революциялық өзгерістер əкелді. Бұл – американың Global Positsioning system (GPS ) Ғаламдық позициялау жүйесі (GPS) жəне ресейлік Ғаламдық жерсеріктік навигациялық жүйе (ГЛОНАСС).

Жердің жасанды серіктерімен позициялау əдісімен шешетін негізгі міндеттерге жататындар:

• барлық деңгейдегі геодезиялық торларды дамыту;

• ІІІ тіпті ІІ сыныпты дəлдіктегі нивелирлік жұмыстарды жүргіз у;

• біртұтас жоғары дəлдіктегі уақыт шкаласын тарату;

• геодинамикалық үдерістерді зерттеу;

• қоршаған ортаның жағдайын мониторингін жасау жəне оның динамикасын оқып-үйрену;

• кадастрлық, жерді орналастыру, ауылшаруашылық жəне тағы да басқа жұмыстарды координаттық қамтамасыз ету;

• арнайы датчиктермен (электронды тахометр, эхолат, анеройд, магнит өлшегіш, сандық фотокамера жəне тағы да басқа) жалғанған жерсеріктік қабылдағыштардың көмегімен далалық тақырыптық түсірулер мен инженерлік-геодезиялық жұмыстардың координатын қамтамасыз ету;

• Жер серіктік қабылдағыштарды электронды тахометрлер-мен, сандық бейнекамералармен, иннерциялық навигациялық жүйелермен кешендеу негізінде географиялық ақпараттық жүйелердің (ГАЖ) деректер базасын жаңарту.

Жерсеріктік жүйелердің негізгі артықшылықтарына ғаламдығы, жеделдігі, қосалқылығы, оңтайлы дəлдігі мен тиімділігі жатады. Дəстүрлі геодезиялық өлшеулерден айырмашы лығы белгілі бір қосындардың өзара көрінуі қажет емес. Ғаламдық позициялау жүйесі WGS-84 координаттар жүйесінде, ал ГЛОНАСС ПЗ-90 координаттар жүйесінде жұмыс істейді. Олар жер бетіндегі бақылау мен басқару (ЖББ), ғарыштық аппаратт ар (ҒА) жəне пайдаланушылар аппаратуралары (ПА) жүйе тармақтарынан тұ ра ды.

Жер бетіндегі бақылау мен басқару жүйе тармағы ғарыштық аппараттарды есептеу орталығы бар бақылау жəне деректерді жер серігінің бортына енгізетін бекеттерден тұрады. Жер серіктері қозғалысты бақылайтын қосындардың үстінен бір тəулікте екі рет өтеді. Орбита туралы жиналған деректер өңделеді жəне осы негізде Жердің жасанды серіктерінің кординаттары болжанып, олардың əр қайсысының бортына енгізіледі.

Колорадо-Спрингистегі АҚШ-ың əскери əуе күштерінің базасында, Кваджалейн атоллдары мен Вознесения, Диего-Гарсий, Гавай аралдарында орналасқан Жердің жасанды серіктерін бақылау бекеттерінің негізгі қызметі -GPS жүйесін басқару.

ГЛОНАСС жүйенің құрамына Мəскеу маңындағы жүйені басқару орталығы, Санкт-Петербург, Воркута, Якутск, Камчаткадағы-Петропавловск, Уссуриск, Улан-Удэ, Енисей қалал ар ын- да орналасқан жүйені синхрондауға мүмкіндік беретін жиілігі мен уақыты жоғары дəлдіктегі орталық синхронизаторлар мен бақылау бекеттерінің торы кіреді. Қазақстанда жоғарыда аталғ ан жүйелерді бақылау жəне олардан қажетті деректер алу Астана маңындағы Ақкөл қаласындағы ғарыштық зерттеулер орталығында жүрг ізіледі.

Ғарыштық аппарат жүйе тармағының құрамына GPS жүйесі мен ГЛОНАСС Ғаламдық жерсеріктік навигациялық жүйесінің 24 жұмыс істеп тұрған жəне бірнеше қосалқы Жердің жасанды серіктері кіреді. Жердің жасанды серіктері 20 000 шақырым биіктіктегі Жер маңындағы кеңістікте біркелкі таратылған. Жердің əрбір жасанды серігі күннен қуат алатын батереялармен, орби таны ретке келтіретін қозғағышпен, уақыт жиілігін реттейтін атом дық этолонмен, радио сигналдарды жіберетін жəне қабылд ай тын аппараттар мен борт компьютерлерімен қамтамасыз етіл ген.

Жердің жасанды серіктері мен жерсеріктік қабылдағыштар радиоқашықтық өлшегішті түзеді. Қабылдағыш Жердің жасанды серіктерінен жіберілген радиосигналдарды қабылдап, қабылдағыштың өзінде өңделген ақпараттармен салыстырылады да, радио тол қындардың таралған уақыты, содан кейін ғарыш аппаратына дейінгі қашықтық анықталады. Жердің жасанды серіктері мен жерсеріктік қабылдағыштарда тұрақтылығы жоғары негізгі электромагниттік тербелістердің генераторлары бар. Олар фазалық əдіспен арақашықтықты дəл өлшеу, қашықтық өлшег іш коды деп аталатын дəлдігі біршама төмен кодтық əдіспен арақашықт ықты өлшеу, сонымен қатар, навигациялық хабарламалар ды қалыптастыру қызметін атқаратын электромагниттік тербелістер түзе ді.

Фазалық өлшеулерді орындап, оларды қашықтық өлшегіш кодтардың қабылдағышына енгізу жəне навигациялық хабарламалардағы басқа ақпараттарды тасмалдау үшін оларды радиотолқындарға жинақтайды. Барлық жасанды жер серіктерінде берілетін ақпараттар L₁ жəне L₂ белгіленетін екі жиілікте оқылады. Екі жиілік ионосферадан өту барысында байқалатын радиотолқындар өлшемдерінің уақытша тежелуін болдырмау үшін қажет. GPS жүйесінде L₁ толқындарының жиілігі 19 см, ал L₂ жиілігі 24,4 см сəйкес келеді. ГЛОНАСС жүйесінде L₁ жəне L₂ тасмалдайтын əрбір жасанды жер серігінің өзіне тəн жиілігі болады. Олардың мəні 19 см мен 24 см таяу.

Қашықтықөлшегіш код 0 жəне 1 символымен белгіленетін белгілі бір ретпен кезектесіп отыратын импульс болып табылады. Сонымен, код – бұл 0 жəне 1 комбинациясының кезектесіп үздіксіз қайталанып отыруы. Стандартты жəне жоғары дəлдіктегі кодтар болады. Біріншісі біршама қарапайым болғандықтан оларды азаматтық тұтынушылар қолданады. Екіншісі дəл əрі өте күрделі болғандықтан оларды тек əскери мақсатта пайдаланылады.

Кодтар мен навигациялық хабарламалар тасмалдайтын толқындарға тұрғызылады жəне олардың көмегімен Жердің жасанды серіктерінен пайдаланушылардың қабылдағыштарына жіберіледі. Жоғары дəлдіктегі кодтар L₁ жəне L₂ тасмалдау жиіліктерінде, ал азаматтық кодтар тек L₁ тасмалдау жиілігінде жіберіледі. Бұл азаматтық кодтардың көмегімен өлшенген қашық ионосфералық бұрмаланудан қорғалмағанын көрсетеді. GPS жүйесінде бөлінген кодтық сигналдарды қабылдайтын бір жиілікте жұмыс істейтін барлық жасанды жер серіктерінің əрқайсысының өз кодтары болады. ГЛОНАСС-та сигналдардың жиіліктерінің бөлетін əр жасанды жер серігінің өз жиілігі болғанымен барлығының коды бірдей болады.

ГЛОНАСС пен GPS жүйесінің жасанды жер серіктері қабылдағышқа телеметриялық деректері бар уақыт, уақыттық белгілер жəне эфемеридтер (жердің жасанды серіктерінің координаттары есептелінетін деректер) туралы ақпараттар сақталған навигациялық хабарламалар, сонымен қатар, жердің барлық жасанды серіктерінің жағдайы мен орналасқан орны жөнінде нақтылығы шамалы деректер жинағы - альманах жіберіп отырады. Альманах өлшеулерді жоспарлау үшін қажет. Қандайда бір Жердің жасанды серіктеріне қатысты нақты деректерді тек оның өзі ғана бере алады. Альманахтың ақпараттары Жердің барлық жасанды серіктерінен беріледі.

Пайдаланушылар аппаратурасы жүйе тармағын түзетін

Жердің жасанды серіктерінің қабылдағыштарын жетілдіру жоғары деңгейге жетті. Қазіргі кезеңде жасалған заманауи ғарыштық қабылдағыштар бір мезетте бір жүйеде жұмыс істейтін жəне бірден ГЛОНАСС пен GPS жүйесінің жасанды жер серіктерін пайдалануға бағытталған.

Заманауи жер серіктік қабылдағыштардың барлығы алты, жеті жəне одан да көп арналы болады. Əрбір арна өзінің жасанды жер серіктерін бақылайды. Өлшеу барысында радиотолқындар өтетін желілердің бойында жер бедері, ағаштар, ғимараттар, басқа да құрылыстар сияқты кедергілердің салдарынан сигналдардың берілуінің үзілу мəселелері туындауы мүмкін. Арналар көп болған сайын бұл қиындықтарды жеңіп, көрінетін жердің жасанды серіктерін табу оңай болады.

Конструкциялық ерекшеліктеріне сəйкес жер серіктік қабылдағышт ар төменде көрсетілген топтарға бөлінеді:

• бір жүйеден сигналдарды қабылдауға бағытталған бір жүйел і;– ГЛОНАСС-тан да, GPS-тен де сигнал қабылдайтын екі жүйел і; – қашықтық өлшегіш кодтармен ғана жұмыс істейтін кодтық;

• тек қашықтық өлшегіштердің коды мен фазалық өлшеулерді L₁ жиілігінен ғана қабылдайтын бір жиілікті кодтық-фазалық;

• қашықтық өлшегіштердің коды мен фазалық өлшеулерді L₁ жəне L₂ жиіліктерінен қабылдайтын екі жиілікті кодтық-фазалық;

Кодтық қабылдағыштар алақанға сыйып кететін жеңіл əрі шағын болады. Бір қораптың ішінде барлық блоктар (антена, қабылдағыш, қуат көзі) сыйғызылған. Олардың көмегімен ныс анн ың кеңістіктегі орнын ғана емес, жылдамдығы мен қозғ алатын бағытын да анықтауға болады. Бұл қабылдағыштар енд ік, бойлық, биіктік, əр түрлі проекциядағы жазық координаттар сияқт ы əр түрлі пішіндегі координаттарды көрсетеді. Олар өлшеу нəтижелерін жинақтап сақтауға қабілетті. Пайдаланушы жарықт андырылған экраннан қозғалатын бағыттың картасын көріп, азимутын, орналасқан орнын, жүру жылдамдығын, нысанаға жетет ін уақыты мен оған дейінгі арақашықтықты анықтай алады. Кодты қабылдағыштар географиялық, геологиялық тағы да бас қа жұмыстарда орналасқан орынды анықтайтын негізгі прибор болып табылады.

Кодтық-фазалық приборлар шағын көбінесе жеке антенамен, қуатты деректер жинағышпен, басқа аппараттармен құрамдасуға мүмкіндік беретін құрылғылармен жабдықталады. Олар қуат көзін негізінен аккумуляторлардан алады.

Сирек жағдайда пернетақталар мен дисплей қосалқы қондырғы бақылаушыда орналастырылады. Пайдаланушы қолына бақылаушыны ұстап өлшеу барысында нүктенің аты, антенаның биіктігі, жергілікті жердегі нысандардың атрибуттары сияқты тағы да басқа қажетті кодтарды енгізеді.

Мамандануы мен атқаратын қызметіне қарай қабылдағыштар төменде көрсетілген топтарға бөлінеді:

• географиялық ақпараттық жүйелерге (ГАЖ) қажетті дерек-тер жинайтын;

• геодезиялық торларды құратын жəне топографиялық түсірулерді орындайтын;

навигациялық міндеттерді шешетін;

– өрт қызметін, полиция, жедел медициналық жəрдем, жүк тасмалдау,ұялы байланысты тағы да басқаларды қамтамасыз ете тін. Позициялау əдістері. Позициялау үрдісінде Жердің жасанды серіктеріне дейінгі қашықтықты кодтық жəне фазалық əдіспен өлшейді. Қашықтық өлшегіш кодының 0 мен 1 аралығындағы біршама ұзақ жəне кездейсоқ (жалған кездейсоқтық) таралулар болуы тиіс. Бұл жағдай бір текті екі код бір-бірімен үйлесіп құрамдасқанда ғана корреляцияланады. Кодтар Жердің жасанды серіктері мен қабылдағыштарда синхронды жинақталады. Жердің жасанды серіктерінен жіберілген кодтар жергілікті жердің уақытына қатысты алғанда қабылдағышқа кешігіп келгенімен олар жүріп өткен қашықтыққа тепе тең болады. Сондықтан келген жəне жергілікті кодтар корреляцияланбайды. Жердің жасанды серігінің қабылдағыштан қашықтығы табылған сигналды Жердің жасанды серігінен қабылдап оны күшті корреляциялауға дейінгі аралықта жергілікті кодтың кешігуі арқылы есептеледі.

Фазалық əдіспен тасмалдаушы толқындарды пайдалана отырып біршама нақты өлшемдер жүргізіледі. Қашықтықты өлшеудің бұл əдісі фазаның синусойдальды ауытқуының уақытқа пропорционал өзгеретініне негізделген. Сондықтан Жер дің жасанды серігінен қабылданған сигналдың фазалары қа был дағышта өңделген сигнал фазаларынан екі нысанның арақашықт ығына пропорционал шамада айырмашылық жасайды. Өлшеу дің фазалық əдісін пайдаланғанда шешуді қажет ететін күрделі мəселелер туындауы мүмкін. Жердің жасанды серігінен қабылдағышқа дейінгі жолда арақашықтықтың бір толқын ұзындығына өзгеруі толқындар фазаларының өзгеруіне сəй кес келеді. Сондықтан келіп түскен жəне жергілікті фаза айырм аш ылықтары өлшеу нəтижелерін бірқатар бүтін сандар циклдарынан жəне олардың бөлшектенген бөліктерінен тұруы тиіс. Өйткені өлшеу барысында тек бөлшек сандар тіркеледі. Бұл арақашықтық толқынырының ұзындығы 19 см болғанда, ұшу биіктігі одан артық болған жағдайда тек осы өлшем шегінде ғана тіркейді. Жердің жасанды серігінің ұшу биіктігін ескере отырып өлшенетін сызық

100 000 000 астам мұндай қиындыға сəйкес келуі тиіс болғанымен, бірақ олардың саны белгісіз. Есеп бірден шешіле қоймайтындықтан оны шешу үшін қосымша басқа амалдарды қарастыру қажет.

Жердің жасанды серіктіктерімен позициялау барысында координаттар автоматты жəне дифференциальды режимде анықтайды. Автономды режим бақылаушы бір қабылдағышпен жүмыс істеуді жəне өзінің орналасқан орынын басқа өлшеулерден тəуелсіз анықтауды ұсынады. Орналасқан орын кеңістіктік сызықтық белгілеу арқылы анықталады. Қашықтық кодтық əдіспен өлшенеді. Белгілеудің геометриялық мəнін төменде көрсетілген жағдайлар анықтайды. Егер анықтайтын бірқатар қосындардан Жердің үш жасанды серігіне дейінгі ара-қашықтық өлшенсе жəне олардан орталық ретінде осы радиустардан үш сфера тұрғызса олар іздейтін нүктеде түйіседі [1.5-сурет].

Үш координатты (X, Y, Z) анықтау үшін үш сфераны пайдалану қажет. Бұл орналасқан орынды үш өлшемде анықтау (3D) жағдайы деп аталады. Бірақ кеңістіктік сызықтық белгілеуде сфераның біреуі жердікі болуы мүмкін. Онда бақылау қосыны арқылы өтетін жер сферасындағы тек екі координат ендік пен бойлық анықталады. Бұл орналасқан орынды анықтаудың екі деңгейлі жағдайына (2D) жатады.

Іс жүзіндегі қашықтықты емес, жалған қашықтықтың бұрмаланған мəнін өлшейді. Жалған қашықтық нақты қашықтықтан жердің жасанды серігі мен қабылдағыштың уақыт шкаласынан ауытқуына тепе-тең болуымен ажыратылады. Жердің əр түрлі жасанды серіктерінен сигнал қабылдайтын қабылдағыштың барлық арналарынан есептеу бір мезетте жүргізілсе, онда кез- келген Жердің жасанды серіктерінен жалған қашықтықтың нақты қашықтықтан айырмашылығы бірдей болады. Бұл айырмашылықтар орналасқан орынды анықтаудың қосымша белгісіз теңдеулеріні енгізгеннен кейін өзгеруі мүмкін.

1.5 сурет. Анықтайтын М нүктесінде түйісетін радиустары

R₁, R₂, R₃ болатын үш сфера арқылы кеңістіктік белгілеу

Сондықтан, 2D жағдайында координаты белгілі үш жалған қашықтық бойынша қосынның координаттарын дұрыс есептеу Жердің үшінші жасанды серіктерінен, ал 3D жағдайында ең аз дегенде төртеуінен жүргізілуі тиіс. Жердің жасанды серіктері орасан зор жылдамдықпен қозғалуына қарамастан əр бір қас қағым сəтте олардың координаттары жоғары дəлдікпен анықталып пайдаланушының қабылдағыш аппаратына берілуі тиіс. Жердің жасанды серіктерінің координаттары туралы ақпараттар навигациялық хабарламаларда болады.

Автономды позициялау əдісі қарапайым болғанымен барлық қателіктер көзіне сезімтал. Дəлдікке Жердің жасанды серікт ері мен қабылдағыштардағы жиіліктің тұрақсыздығы мен уақыт шкаласының жылжуы, Жердің жасанды серіктерінің координатындағы қателіктер, сигналдардың ионесферада, тропосферада тежелуі, қабылдағыштар аппаратураларының қателіктері əсер етеді. Атмосфераның ықпалын əлсірету үшін сигналды Жердің жасанды серіктерінің көкжиектен биіктігі 10° кем болмаған жағдайда қабылдайды. Өлшеу дəлдігінің төмендеуіне толқындар тікелей Жердің жасанды серіктерінен ғана емес жердің бетінен шағылысқандарының да келуі əсер етеді.

Координаттарды анықтау дəлдігі орташа квадраттық қателік -7; қателіктің ең жоғарғы шегі одан екі есе үлкен 15-20 м деп бағаланады. Автономдық əдістің дəлдігін ұзақ уақытқа созылатын бақылаулар, барлық өлшеу нəтижелерін бірлесіп өңдеу арттырады.

Диференциалды режимнің автономдыдан айырмашылығы өлшеуді кодтық əдіспен бір мезетте екі қабылдағыштан жүргізуді талап етеді. Бір қабылдағышты координаттары белгілі қосын бекетке қояды. Бұл бекетті базалық референц-бекет немесе бақылау, түзету, енгізу бекеті деп атайды. Екінші қозғалмалы қабылдағышты белгілі бір нүктеге қояды. Референц-бекеттің координаттары тұрақты болғандықтан, олар жаңадан анықталған координаттармен салыстыру жəне осы негізде қозғалмалы бекетке енгізілетін түзетулерді табу үшін қолданылады. Қабылдағыштағы тежелулер осы жолмен автономды режимдегі сияқты төрт жəне одан да көп Жердің жасанды серіктеріне бақылауға мүмкіндік бермейді.

Кодтық əдісті пайдаланғандағы диференциалды режимнің дəлдігі қашықтықты өлшеу қабылдағыштардың типіне, бағдарлам алық қамтамасыз етуге жəне бірнеше дециметрден бірнеше мет рге дейін ауытқуға тəуелді болады. Дəлдігі 1-5 см-ге дейін артатындықтан диференциалды коррекциялар фазалық өлшеулерге де қолданылады.

Дүние жүзінде халықаралық стандартты RCM SC-104 форматында дифференциалды түзетулер беретін көптеген базалық бекеттер бар. Жердің байланыс серіктері мен Интернет арқылы түзетулерді жіберетін қызметтер ұйымдастырылған.

Орналасқан орынды анықтаудың маңызды сапа көрсеткіші геометриялық фактор болып табылады. Ол Жердің жасанды серіктері мен қабылдағыштың өзара орналасу дəлдігінің жоғалуының геометрияға негізделуімен сипатталады. Жердің жасанды серіктері аспан кеңістігінде біршама тең таралған жағдайда координаттар біршама жоғары дəлдікпен анықталады. Егер Жердің жасанды серіктері бір жазықтыққа жақындаған жағдайда дəлдік ондаған, жүздеген есе нашарлайды. Екі қосынның аралығындағы кеңістіктік вектордың немесе координат өсімшелерінің дəлдігі статикалық позициялау жəне кинематикалық тəсілдермен анықталуы мүмкін. Қашықтықты өлшегенде негізгі тəсіл ретінде фазалық, ал қосымша ретінде кодтық тəсіл қолда нылады. Статикалық позициялау геодезиялық торларды құру сияқты біршама дəл өлшеу жұмыстарын жүргізу барысында қолда нылады. Бұл тəсілдің статика, жылдам статика, жəне рекупация тармақтары белгілі. Статика тəсілінде қабылдағыштардың антеналары аралықтарының координат өсімшелері анықталатын екі қосынға қойылады. Осы қосындардан фазалық жəне кодтық əдіспен төрт оданда көп Жердің жасанды серіктерінен жалған қашықтығы өлшенеді. Қателіктері жоғары болғандықтан жалған қашықтықты фазалық өлшеулердің бірқатар бөліктері тікелей қолдануға жарамайды. Қателік көздері автономды позициялаудікі сияқты болады. Фазалық жəне кодтық өлшеулерді арнайы бағдарламаның көмегімен өңдеу барысында фазалық циклдардың белгісіз толық сандарын қалпына келтіріп, қабылдағыштар орнатылған қосындар аралықтарының координат айырмасын табады. Статиканың дəлдігі өлшеулердің ұзақтығына байланысты болады. 5-10 минут аралығында өлшеу жүргізу дециметрлік дəлдікті қамтамасыз етеді. Статикада бақылау ұзақтығы бір сағатқа созылады. Осы уақыт ішінде 1 ден 5 секундқа дейінгі аралықта беріліп отыратын өлшемдар жинақталады. Жоспарлы коор динаттарды анықтау дəлдігі бірнеше сантиметрге дейін көтеріледі. Биіктік шамамен екі есе төмен дəлдікте анықталады. Стати какалық тəсілдің екі түрі болады.

Жылдам статика деректерді жедел өңдеу стратегиясын қабылдау кезінде жүргізіледі. Оның өлшеу ұзақтығы бақылайтын Жердің жасанды серіктерінің санын арттыру есебінен кемітіледі.

Реокупация тəсілі өлшеудің үздіксіздігі тек базалық бекетте сақталып, қозғалмалы бекеттерде өлшеу бір сағат аралығының басымен соңында да жүргізілген жағдайда қолданылады. Аралықтарында координат өсімшелері анықталатын қосындар торын табу қиын емес. Бұл тордың бір ғана қосынның координаттық дəлдігін біліп, басқа барлық қосындардың координаттарын есептеп шығаруға болады.

Кинематикалық позициялау тəсілі базалық бекет пен ұтқыр қабылдағышқа дейінгі кеңістіктік векторды анықтауға негізделген. Базалық бекет пен қозғалмалы қабылдағыштың координаттарын статикалық жəне басқа да тəсілдермен алдын ала анықтайды немесе қабылдағыштарды координаттары бірнеше сантиметрге дейінгі дəлдікпен өлшенген қосындарға орнатады. Ол фазалық циклдердің санын анықтау үшін қажет. Содан кейін қабылдағыштарды келесі қосындарға орналастырып, олардың жəне базалық бекеттің аралықтарының координат өсімшелерін есептейді. Базалдық бекеттің координатын біле отырып осы қосындардың координатын есептейді. Өлшеуді міндетті түрде Жердің белгілі бір жасанды серіктерімен тұрақты түрде үздіксіз жүргізеді. Бақылау мақсатында кинематикалық жүріп өтуді бастапқы немесе координаты белгілі қосында тұйықтайды. Кинематикалық позициялаудың дəлдігі старикалыққа қарағанда төмендеу болады.

Кинематикалық позициялаудың бірнеше түрлі тармақтары бар. Үздіксіз кинематика тəсілі белгіленген уақыт аралығында өз координаттарын тіркеп отыратын қабылдағыштарды жылжыту арқылы жергілікті жердің кескіндерін «санға» көшіруге мүмкіндік береді. «Стойиди» тəсілі нүктеде тұрып біршама ұзақ өлшеу жүргізіп, қозғалуды одан ары жалғастыруды көздейді. Жоғарыда аталған тəсілдерде далалық зерттеулер жəне уақытқа бөлінген өңдеулер жүргізіледі.

«Шынайы уақыттағы кинематика» (RTK-Real Time

Kinematic) сандық радиоарна болғанда жəне базалық қабылдағыштан деректерді қозғалыстағы қосындарға беру мүмкіндігі болған жағдайда қолданылады. Бұл тəсілмен топографиялық түсіріс барысында координаттарды 2-3 см дəлдікпен анықтауға болады. Жер серіктік əдісте қолдануға тиімсіз болатын телімдерді түсіру үшін Жердің жасанды серіктерімен байланыстырылған электронды тахометрлер қолданылады.

Пайдаланылатын əдебиеттер тізімі:

1. Картография с основами топографии./ Г. Ю. Грюнберг, Н. А. Лапкина, Н. И. Малахов и др.; под ред. Г. Ю. Грюнберга – М.: Просвещение, 1991– 364с.

2. Берлянт А. М. Картоведение. – М.: Аспект-Пресс, 2003.– 477 с.

3. Берлянт А. М. Картография. – М.: Аспект-Пресс, 2002.– 270 с.

4. Южанов В. С. Картография с основами топографии. М.: Высшая школа, 2001.– 300с.

5. Фокина Л. А. Картография с основами топографии.- М.: ВЛАДОС, 2005 – 335с.

6. Кравцова В. И. Космические методы картографирования. –М.: МГУ,

1995. – 240 с.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Географиялық карталарды масштабына, аумақты қамтуына, мазмұны мен атқаратын қызметіне қарай жіктеңіз.

2. Жер бедерінің карталарын, көлденең қима-сызбалар мен блокдиаграммаларды құру əдістерін, атқаратын қызметтерін ашып көрсетіңіз.

3. Сандық карталарды, электронды карталар мен картографиялық аннимациялардың ғыдыми-тəжірибелік маңызын анықтаңыз.

3. Картографиялық үлгі ретіндегі географиялық карталардың маңызды қасиеттерін ашып көрсетіңіз.

4. Математикалық картография мен картометрияның зерттейтін нысандарын анықтаңыз.

1. Жердің пішіні мен өлшемінің тəжірибелік жəне теориялық мəселелерді шешудегі алатын орнын ашып көрсетіп, ойыңызды мысалдармен нақтылаңыз.

2. Жер элипсоидын шармен ауыстырудың ғылыми-тəжірибелік маңызын анықтаңыз.

3. Жер элипсоидын шармен ауыстыру барысында қолданылатын кескіндеудің негізгі түрлерін атаңыз.

4. Жердің жасанды серіктерімен позициялау əдісінің атқаратын қызметін жəне оның негізгі жүйе тармақтарын атаңыз.

5. Позициялау əдістеріның негізгі түрлерін жəне олардың жер бетіндегі нүктелердің орнын анықтаудағы маңызын ашып көрсетіңіз.

Студенттердің іскерлік-дағдыларын қалыптастыруға аналған тапсырмалар

Тапсырманы орындауға арналған əдістемелік нұсқау:

1. Тапсырманы орындау үшін а) Каир мен Санкт-Петербургтың ара- қашықтығы географиялық ендігін анықтаңыз.

2. L ⁼ l формуласын пайдаланып 1⁰ меридианның ϕB −ϕA

ендік бойынша ұзындығын табыңыз. Мұндағы L - 1⁰ меридианның ендік бойынша ұзындығы, l – екі нүктенің ара қашықтығы, ϕ_B −ϕ_A екі нүктенің ендіктерінің градус айырмасы.

3. Тапсырманы орындау үшін l ⋅2π жəне R = ^l ; S = 4πR² 2π

формулаларын пайдаланамыз. Мұндағы L – 1⁰ меридианның жəне экватордың ұзындығы, π шеңбердің ұзындығын, радиусын, ауданын анықтауға арналған тұрақты шама. R – жер элипсоидының радиусы, S – жердің беткі ауданы.

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Географиялық карталардың қасиеттерін, пайдалану əдістерін зерттейтін ғылым

А) картометрия;

2. картатану;

3. математикалық картография;

4. картографиялық ақпараттану;

Е) геодезия. картатану;

2. Картада кескінделетін географиялық нысандардың нақты орнын анықтайтын ғылым саласы....

А) математикалық картография;

B) картатану;

С) картографиялық ақпараттану; D) картометрия;

Е) геодезия.

3. Карталарды пайдаланып жүргізілетін өлшемдерді анықтау мəселелерін зерттейтін ғылым саласы...

А) картографиялық ақпараттану;

B) картатану;

С) картометрия;

D) геодезия;

Е) математикалық картография.

4. Картографиялық өнімдердің маңызды қасиеттерінің бірі:

А) жер бетінің үлгісі болып табылуы;

В) картографиялық проекциямен кескінделуі;

С) көрнекілігі мен бейнелілігі;

D) жер бетінде кескіндеу жұмыстарын жүргізу нəтижесінде құ ры луы;

Е) жауаптың барлығы дұрыс.

5. Картографиялық өнімдердің қандай қасиеті картада қамтылған аумақтағы құбылыстар мен нысандарды жылдам əрі оңай есте сақталуына мүмкіндік береді?

А) картографиялық проекциясы;

В) көрнекілігі;

С) масштабы;

D) қосалқы жабдықтау элементтері;

Е) негізгі жабдықтаушы элементтері.

6. Барлық ойлы-қырлылығын қоса есептегендегі құрлық бетін дейміз.

А) жердің физикалық немесе топографиялық беті;

В) жердің беткі деңгейі;

С) Жер элипсоиды;

D) Геойд;

Е) нүктенің абсолют биіктігі.

7. Солтүстік жəне оңтүстік полюстар Р Р₁ нүктелерін қосатын РМ Р₁М₁Р доғасы .....

А) географиялық бойлық;

В) экватор;

С) географиялық ендік; D) меридиан;

Е) параллель.

4–1171

7. Жер элипсоидтың кіші білігі Р Р₁ жер бетімен түйіскен нүктесі...

А) параллель;

В) меридиан;

С) полюс;

D) экватор;

Е) градус торлары.

9. Жер элипсоидының орталығы мен полюстерден бірдей қашықтықта жүргізілген Q M Q₁ M₁ Q шеңбері.....

А) градус торы;

В) полюс;

С) параллель; D) меридиан;

Е) экватор.

9. Жер элипсоидының ОQ=а жарты білігі ...

А) үлкен жарты білік;

В) кіші радиусы;

С) кіші жарты білік; D) үлкен радиус;

Е) ендік.

9. Жер эл,ипсоидының ОР=b жарты білігі ...

А) үлкен радиусы;

В) үлкен жарты білігі;

С) кіші радиусы;

D) кіші жарты білік;

Е) диаметрі;

12. Жердің үлкен жарты білігі а ұзындығы....

А) 6378245 м;

В) 6366863 м;

С) 6370000 м;

D) 6356863 м;

Е) 6371000 м

13. Қандай жағдайда бұрыштар элипсоидқа бұрмаланусыз көшіріліп, шектеусіз шағын өлшемдер кескіндерінің пішіні сақталады, шар радиусы үлкен жартыбілікпен (а) теңеседі.

А) Тең бұрышты кескіндеу;

В) тең ауданды кескіндеу;

С) тең аралық кескіндеу;

D) шартты проекциямен кескіндеу;

Е) еркін проекциямен кескіндеу.

14. Эллипсиойдты шарға, қандай жағдайда аудан бұрмаланусыз көшіріледі.

А) Тең бұрышты кескіндегенде;

В) тең ауданды кескіндегенде;

С) тең аралық кескіндегенде;

D) шартты проекциямен кескіндегенде;

Е) еркін проекциямен кескіндегенде.

15. Элипсоидты шарға ............. жағдайында меридиандардың шардағы ұзындығы олардың элипсоидтағы ұзындығымен тең болып қалады.

А) Тең бұрышты кескіндеу;

В) тең ауданды кескіндеу;

С) тең аралық кескіндеу;

D) шартты проекциямен кескіндеу;

Е) еркін проекциямен кескіндеу.

16. Бұрынғы КСРО мемлекеттік геодезиялық мекемелері 1984-1993 жылдар аралығында американдық жер серіктік позициялау жүйесінің бірінші ұрпағы TRANZIT көмегімен 162 қосыннан тұратын..... құрды.

А) астрономиялық-геодезиялық торлар;

В) қосымша геодезиялық тор;

С) астрономиялық-геодезиялық торлар; D) мемлекеттік нивелирлік тор;

Е) кеңістіктік тор.

16. Қазақстан Республикасының əскери қарулы күштерінің топографиялық қызметі Ресейлік ГЕОИК-1, ЭТАЛОН геодезиялық жер серіктерінің көмегімен ......... құру ісін жүзеге асыруда.

А) астрономиялық-геодезиялық торлар;

В) қосымша геодезиялық тор;

С) ғарыштық геодезиялық тор;

D) мемлекеттік нивелирлік тор;

Е) кеңістіктік тор;

18. Барлық геодезиялық жұмыстар мен топографиялық түсірулерге негіз болатын ғылыми-тəжірибелік мақсатта құрылатын ......... бүкіл ел аумағында біртұтас биіктік жүйесін түзеді.

А) астрономиялық-геодезиялық торлар;

В) қосымша геодезиялық тор;

С) ғарыштық геодезиялық тор; D) мемлекеттік нивелирлік тор;

Е) кеңістіктік тор.

2 - т а р а у.

ҰСАҚ МАСШТАБТЫ КАРТАЛАРДЫҢ МАТЕМАТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

2.1. Географиялық глобустың негізгі қасиеттері.

Белгілі бір масштабта кішірейтіліп алынған жер шарының үлгісін глобус дейміз. Беткі деңгейімен шектелген жердің нақты пішіні геойдтың Красовскийдің элипсоидынан айырмашылығы шамалы [1.3 тақырыпты қараңыз]. Глобуста бірнеше ондаған миллион есе кішірейтіліп алынғандықтан элипсоидтың қалыпты шардан айырмашылығы болмайды.

Красовскийдің элипсоидында экваторлық жəне полярлық жарты біліктердің (R) ұзындық айырмасы 21,5 шақырым болса, 1:50 000 000 масштабты мектеп глобусында ол көрсеткіш небəрі 0,4 мм болғандықтан адам көзіне байқалмайды. Сондықтан глобусты өте алыстан қарағандағы Жер ғаламшарының пішінінің нақты кескіні деп атауға болады. Оны ғарыштық түсірілімдерде Жердің шар тəрізді болуы айғақтайды.

Глобустың шар тəріздес тегіс беті Жер бедерінің маңызды ерекшеліктерінің бірі салыстырмалы биіктіктерінің көлденең қашықтықпен салыстырғанда өте қысқа екенінде көрсете алдады. Қардайда бір таудың етегінде тұрған адамға жер бедерінің ойлы-қырлылығы шамалы сияқты болып көрінеді. Мысалы, абсолют биіктігі 8848 метр болатын Гималай тауының Джомолунгма шыңының 1:50 000 000 масштабты глобустағы мəні 0,18мм тең болатындықтан көзге байқалмайды.

Сондықтан глобуста жер бетінің нақты пішіні, негізгі ерекшеліктері, мұхиттар мен материктердің көлденең бағыттағы жіктелуі дұрыс кескінделген деп айтуға болады.

Картография курсында глобус əр түрлі картографиялық преокцияларда құрылған карталарда нысандардың негізгі геометриялық қасиеттері-жер бетінің ауданы мен пішінінің, ұзындығы мен енінің арақатынасының, градус торларының нақты пішінінің сақталу деңгейі мен бұрмалану дəрежесін анықтау тағы басқа мəселелерді шешу мақсатында қолданылады. Бұл бағытта пайдалану глобустың градус торларының қасиеттерін толық қарастыруды қажет етеді.

Глобустың меридиандары мен параллельдерінің пішіні, өзара орналасуы Жердің градус торларының нақты пішініне сəйкес келеді.

Жердің кішірейтіліп алған үлгісі болғандықтан, ұзындық масштабы глобустың кез-келген бөлігінде бірдей болады. Мұндай ерекшелікті теңаралық қасиет дейміз. Егер глобустың масштабы 1:50 000 000 болса, жердің радиусы мен кез-келген бөлігіндегі арақашықтық 50000000 есе кішірейтіледі.

Теңаралық қасиетіне байланысты Жер беті мен глобустағы меридиандардың ұзындығы бірдей болады. Барлық меридиандар полюсте түйісетіндіктен параллельдердің бойлық бойынша ұзындығы экватордан алыстаған сайын біртіндеп қысқарады. Көршілес жатқан меридиандар доғасы мен олар қилысатын параллельдердің ара-қашықтығы глобустың барлық бөлігінде тең болуымен ерекшеленеді.

Глобустың барлық бөліктерінде ұзындық масштабы тең болған жағдайда, барлық бағыттарда ауданның масштабы да тең болады. Жердің кішірейтіліп алынған үлгісіне тəн мұндай ерекшелікті глобустың тең ауданды қасиеті дейміз. Көршілес жатқан меридиандар мен параллельдердің қиылысуынан түзілетін бір ендікте жатқан сфералық трапециялардың ауданы жер элипсоидында да, глобуста да тең болады. Тең ауданды қасиетке сəйкес глобустың кез-келген бөлігіндегі барлық нысандардың ауданы тең болады.

Теңаралық жəне тең ауданды қасиетіне сай глобустағы барлық нүктелердің бұрыштары да тең болады. Глобустың бұл қасиетін тең бұрышты дейміз.Тең бұрыштық қасиетке сəйкес глобусқа көшіргенде жер элипсоидының кез келген екі бағытының көлденең бұрыштары өзгермейді.

Қорыта айтқанда, барлық картографиялық өнімдердің ішінде тек глобус қана теңаралық, тең ауданды жəне тең бұрышты қасиетке ие болады. Жер бетінің жазықтықтағы кескіні болғандықтан, ешбір географиялық карта аталған үш қасиетке бірдей ие болмайды. Сондықтан глобус жер шарымен жалпы танысу, оның қозғалысын, жер бетінің негізгі ерекшеліктерін, градус торлары мен координаттар жүйелерін оқып-үйрену, нысандардың географиялық орындарын анықтау жəне тағы басқа мəселелерді қарастыру барысында қолданылады.

Глобусты орта мектеп географиясымен қатар теңіз жəне əуе навигациясында, космонавтикада пайдаланады. Мысалы, ұшақ бір қаладан екінші қалаға ұшып бару үшін ұшудың қысқа жолын глобусқа белгілеп, жанармайды аз жұмсап, аз уақыт ішінде жетуді қамтамасыз етеді Екі нүктенің арасындағы қысқа жол шардың бетінде үлкен шеңбердің доғасы, басқаша айтқанда, шардың жазықтықпен қилысында түзілетін жəне орталығы арқылы өтетін екі нүктені қосатын сызық түрінде болады [3.1-сурет].

2.1-сурет. Мəскеу мен Гаванна қалаларының аралығының глобустағы жəне картаға көшірілген ортодромясы (үшкен шеңбердің доғасы)

Бетінде меридиандар мен параллельдер кескінделген глобустың көмегімен кез келген бағыттың үлкен шеңберінің бағытын оңай табуға болады. Мысалы, Мəскеу мен Гаваннаның бағытын анықтау үшін глобустың бетіне де жіп тартқан жеткілікті. Жіптің орны үлкен шеңбердің бойындағы екі нүктені қосатын тура жол ортодромияны көрсетеді. Картографияда жер элипсоидының үлкен шеңбер арқылы жүргізілген екі нүктені қосатын сызықты ортодромия дейміз.

Тұрақты румб түзіп, меридиандарды қиып өтетін жер элипсоидының бетіндегі қысқа жолды локодромия дейміз. Ғарыш кемелерінде жоғарғы нүктесі əрқашан кеме Жер бетінің қандай нүктесінің үстінде тұрғанын автоматты түрде көрсететін айналып тұратын шағын глобус орнатылады.

Ұсақ масштабты карталардың масштабы. Жер бетінің жазықтықта неше есе кішірейтілгенін көрсетілген сандық шама географиялық картаның масштабы деп аталады. Жер бетінің шағын бөлігі кескінделетін ірі масштабты топографиялық карталар мен сұлбаларда (пландарда) ғана масштаб тұрақты болады. Ғаламшардың сфералық бетінен жазықтыққа көшірілуіне байланысты Жер бетінің біршама ірі бөлігі кескінделетін ұсақ масштабты шолу карталарында бір бөлігінен екінші бөлігіне, тіпті бір нүктенің əр түрлі бағытына ауысқанда масштабы өзгеріп отырады. Сондықтан ұсақ масштабты шолу карталарының бас масштабы мен жеке масштабы болады.

Картаның негізі ретінде алынған глобустың масштабын бас масштаб дейміз. Ол картаның оң жақ бұрыштамасының астында сандық, атау жəне сызықтық масштаб түрінде жазылады. Бас масштаб бұрмалануға болмайтын жекелеген сызықтар мен нүктелерді дəл өлшеуге мүмкіндік береді.

Элипсоид пен картаның жеке бөліктеріндегі белгілі бір нысандар өлшемінің сəйкестігін көрсететін масштабты жеке масштаб дейміз. Созылулар мен сығылуларға байланысты жеке масштаб бас масштабтан ұзын немесе қысқа болуы мүмкін. Ұзындықтың жеке масштабы μ картаның бетіндегі шектеусіз шағын бөліктің ds’ элипсоидтың немесе шардың бетіндегі шектеусіз шағын бөлік ds қатынасын, ал ауданның жеке масштабы r шектеусіз шағын бөліктің ауданы dp’ элипсоидтың немесе шардың бетіндегі шектеусіз шағын бөлік dp қатынасын көрсетеді. Оны төмендегі формуламен өрнектеуге болады:

μ=ds’/ds жəне p= dp’/ dp

Картографиялық кескіндеу масштабы кішірейген сайын қамтитын аумағы артатындықтан бас масштаб пен жеке масштабтың айырмашылығы да артады. Формулада көрсетілгендей ұзындықтың бұрмалануы бүтін жəне бөлшек саннан тұрады. Бас масштаб пен жеке масштаб тең болса ұзындықтың бұрмалануы жоқ деп есептеледі.

Қазақстан Республикасында топографиялық жəне топографиялық шолу карталары үшін масштабтар жүйесі белгіленген [2.1-кес те]. Жоғарыда көрсетілген масштабтардың ішінде қалалардың тақырыптық карталары

1:40 000 масштабты (қырық мыңдық) облыстардың карталары аумағының ірілігіне байланысты 1:600 000 (алты жүз мыңдық) немесе 1:1 000 000 (миллиондық )масштабпен құрылады. Шолу карталары миллионнан ұсақ кез келген масштабта (1:500 000, 1:2 500 000, 1:10 000 000 жəне тағы басқа) құрылады. Мұндай жүйелер көптеген елдерде 1:20 000, 1:80 000, 1:250 000 тағы басқа масштабта қолданылады.

2.1-кесте.

Жалпы географиялық карталардың масштабы

Сандық масштабы	Картаның атауы
1:5000	бес мыңдық
1:10 000	он мыңдық
1:25 000	жиырма бес мыңдық
1:50 000	елу мыңдық
1:100 000	жүз мыңдық
1:200 000	екі жүз мыңдық
1:300 000	үш жүз мыңдық
1:500 000	бес жүз мыңдық
1:1 000 000	миллиондық

Ұсақ масштабты географиялық карталардағы бұрмаланулардың түрлері. Жер элипсоидының бетін жазықтықта кескіндейтін картографиялық прокциялардың көптеген əдістері бар. Кар тографиялық проекция Жер элипсоидындағы нүктенің географиялық координатының жазықтықтағы (картаның бетіндегі) сол нүктен ің тік бұрышты координатының арасындағы сəйкестікті анықтайды.

Элипсоидтың сфералық бетін созылусыз немесе сығылусыз жазықтыққа көшіру мүмкін болмайтындықтан ұзындықтың, аудан мен көлденең бұрыштардың бұрмалануы пайда болады. Ұзындықтың бұрмалануы мүлдем жоқ картографиялық проекциялар болмағанымен, ауданның немесе бұрыштың бұрмалануынан арылған проекциялар болады. Сондықтан кезкелген географиялық картадағы кескіндер белгілі дəрежеде бұрмаланады.

Географиялық карталарда Жер беті тұтас немесе оның белгілі бір бөлігінің аумағы кескінделеді. Кескінделетін аумақ пен картадағы бұрмалану шамасының арасында тікелей тəуелділік бар. Теориялық тұрғыдан элипсоидтың шектеусіз шағын бөлігін жазықтықта кескіндеу мүмкіндігі шектеулі болады. Бұрмаланудың сипаты проекцияны таңдауға, элипсоидтың бетін жазықтықта кескіндеу əдістеріне тікелей тəуелді болады. Глобустан жазықтыққа көшіргенде жер бетінің пішінінің, ауданы мен көлденең бұрыштарының, ұзындықтарының ауытқуын картографиялық бұрмалану дейміз.

2.1-суретте көрсетілгендей элипсоидтың бетінен жазықтыққа өту барысында градус торлары бір-бірінен ажырап немесе сығылуына байланысты жер бетіндегі нысандардың пішіні мен ауданы көлденең бұрыштары өзгеріп бұрмаланады [2.2-сурет]. Оларды жою үшін сəйкес келетіндей мөлшерде созу немесе сығу қажет. Сондықтан географиялық карталардың жекелеген бөліктерінің масштабы əр түрлі болуымен ерекшеленеді. Жер бетінің белгілі бір масштабта кішірейтіліп алынған үлгісі болып табылатын тек глобустың ғана барлық бөлігінің масштабы бірдей болады. Осыған орай картадағы шектеулі шағын нүктелердің өзінің жеке масштабы болады. Цилиндрлі, жалған цилиндрлі жəне көп конусты проекциямен құрылған дүние жүзінің карталарында бұрмалану экваторда ғана болмайды.

2. 2-сурет. Жердің сфералық бетін жазықтыққа көшіргенде жыртылуына, сығылып созылуына байланысты жер бетіндегі нысандардың пішіні мен ауданының көлденең бұрыштары өзгеруі

Глобустан жазықтыққа көшіргенде болатын созылулар мен сығылулардың нəтижесінде ұсақ масштабты шолу карталарының жеке бөліктерінің масштабы өзгереді. Нəтижесінде қосалқы геометриялық жазықтықтың глобуспен жанасатын экватор мен орталық меридианның қилысында масштаб өзгермей сол қалпында сақталады [2.3-сурет].

2.3 суретте көрсетілген тропик сызығының бойындағы АВ қимасында ВВ’ шамасында созғанда, глобустағы ұзындықтан үштен бірге артады. Ал поляр шеңбері маңындағы СD қиындысында созылулардың шамасы глобустағы ұзындықтан екі есе артады.

3.3 суретте көрсетілген тропик сызығының бойындағы АВ қимасында, ВВ’ шамасында созғанда глобустағы ұзындықтан үштен бірге артады. Ал поляр шеңбері маңындағы СD қиындысында созылулардың шамасы глобустағы ұзындықтан екі есе артады.

Бұл дүние жүзінің карталарында параллельдер экватордан алыстаған сайын созылулардың артуына байланысты ұзындық масштабы ірі болады деген қорытынды шығаруға мүмкіндік береді. Картографиялық бұрмалануға байланысты ұсақ масштабты шолу карталарының əр түрлі бөлігінің ұзындық масштабы да əртүрлі болады.

Жоғарыда көрсетілген суреттегі С нүктесінің маңында меридиандарға қарағанда параллельдердің масштабы ұзын болады. Мысалы, осы С нүктесінен В нүктесіне бағытталғанда бағыт өзгерген сайын масштаб та үздіксіз өзгеретіні байқалатындықтан алдында қарастырылған екі масштабқа қарағанда оның айырмашылығы болады. Тіпті əр түрлі созылу аймағында орналасқан таңдап алған бір бағыттың бойында орналасқан СВ нүктелерінің өзінде ұзындық масштаб өзгеріссіз қалмайды. Ал біршама қысқа АВ нүктелерінің арасында масштабының айырмасы шамалы болады.

Көлденең цилиндрлі проекциямен кескінделген картаның шектеусіз шағын бөлігінің ұзындығының жердің физикалық бетіндегі ұзындыққа сай келуін ұзындық масштабы дейміз. Жоғарыда берілген мысалдар картаны құру барысында бас масштаб бірқатар бағыттың бойында сақталатынын көрсетеді.

2.3 сурет. Глобустың бір бөлігін созып немесе сығу арқылы картада кескіндеу

Картографиялық бұрмаланудың түрлері. Жазықтыққа көшіргенде созылып, жиырылып, жыртылуына байланысты жердің сфералық бетінің пішіні өзгереді. Жазықтықта кескіндеу барысында жердің физикалық бетінің пішіні мен ауданының, бұрыштарының табиғи қалпын сақтау үшін картаның белгілі бір бөлігін қысып немесе созуға тура келеді.

Жазықтықта кескіндеу барысында геойд тəрізді жер бетінің белгілі бір бөлігі мен ондағы нысандардың геометриялық қасиеттерінің өзгеруін картографиялық бұрмалану дейміз.

Жер бетін жазықтықта кескіндеу барысында ұзындықтар, белгілі бір бағыттың арасындағы көлденең бұрыштар, географиялық нысандардың ауданы мен пішіндері алып жатқан орындары бұрмаланады. Қорыта айтқанда, картографиялық бұрмаланудың төрт түрі болады. Олар: ұзындықтың, көлденең бұрыштардың, географиялық нысандардың пішіндері мен аудандарының бұрмалануы.

Сызықтардың ұзындықтарының бұрмалануы жер бетінің белгілі бір бөлігін жазықтыққа көшіргенде ұзындық масштабының өзгеруінен пайда болады. Жердің деңгейлік бетінің картада кескінделген бөлігінің ұзындығы əр түрлі болады.

Географиялық картадағы ұзындықтың бұрмалануын көршілес жатқан екі параллельді қиып өтетін меридиандардың өлшемдерін салыстыру арқылы анықтаған қолайлы. Олардың барлық жақтары тең болса, меридиандардың бұрмалануы жоқ, ондай теңсіздік болмаса, бар деп есептелінеді (3.6-суреттегі ВА жəне DС қиындысының аралығы). Жердің ірі бөлігі қамтылған картада экватор мен 60º ендіктер көрсетілсе параллельдердің бойында бұрмаланулар өзгеруін экватор мен 60º ендіктердің көршілес меридиандармен қилысын бір-бірімен салыстыру арқылы оңай анықтауға болады. 60º параллельдің ұзындығы экватордан екі есе қысқа болатындықтан, оларды бір-бірімен салыстырған жеткілікті. Егер 60º ендіктегі параллельдің ұзындығы экватордан екі есе қысқа болса, бұрмалану жоқ, одан артық болса бар деп есептелінеді. Мысалы: жартышарлар картасындағы 20º-30º ендіктердің 70º-140º меридиандар қиып өтетін бөліктеріндегі параллельдердің аралықтарындағы ұзындықтарының бірдей емес екенін көруге болады [2.4-сурет].

4-сурет. Картографиялық бұрмалану көрсеткіштері берілген жартышарлар картасының көрінісі

Бұрыштардың бұрмалануы жер элипсоидының белгілі бір нүктелерінің көлденең бұрыштарының географиялық картаның бетіндегі сол нүктенің көлденең бұрыштарымен сəйкес келмеуі арқылы анықталады. Бұрыштың бұрмалануын бір ендіктің бойындағы екі түрлі бойлықта орналасқан меридиандар мен параллельдердің қиылысындағы бұрыштарды салыстыру арқылы анықтайды.

Пішіннің бұрмалануын картада кескінделген телімнің немесе аумақты алып жатқан нысанның пішіндерінің Жердің деңгейлік бетіндегі пішінінен айырмашылығының болуы арқылы анықталады. Бұрмаланудың бұл түрінің болуын көршілес жатқан екі параллель мен əртүрлі бойлықта қиып өтетін меридиандардың градус торларын бір-бірімен салыстыру арқылы анықтайды.

Ол үшін 3.4-суретте көрсетілгендей, көршілес жатқан 0º пен 10º параллельдерді əр түрлі бойлықтарда қиып өтетін көршілес меридиандардың торларын шрихпен сызады. Егер шрихталған картографиялық тор бірдей болса пішіннің бұрмалануы жоқ, егер бір-бірінен айырмасы болса бар деп есептеледі. Картада кескінделген материктердің, аралдардың немесе теңіздердің ұзындығы мен енін глобустағы өлшемдерімен салыстыру арқылы да анықтауға болады. Мысалы, жарты шарлар картасында кескінделген Камчатка түбегінің оңтүстігіндегі Лопатка мүйісі мен 60º ендікке дейінгі ұзындығы енінен үш есе ұзын болса, глобуста ол көрсеткіш 1:2 тең.

Картографиялық бұрмаланудың төртінші түрі ауданның бұрмалануы картаның əр түрлі бөліктеріндегі ауданның масштабының өзгеруіне байланысты туындайды. Картаның барлық бөлігінде ауданның масштабы тең болғанда ауданның бұрмалануы болмайды. Ауданның бұрмалануын анықтаудың ең қарапайым əдісіне көршілес жатқан параллельдері əр түрлі бойлықтарда қиып өтетін меридтиандар түзетін картографиялық торды бір-бірімен салыстыру. Географиялық картаның əр түрлі бөлігінде ауданның масштабы бірдей болғанда, ауданның бұрмалануы болмайды [2.4-сурет].

Картографиялық бұрмаланудың көрсеткіштері.Картаның бұрмалануына талау жасау картографиялық бұрмаланудың қандай да бір түрінің болу болмауын анықтаумен қатар олардың өлшемдерін де есептеп шығаруға мүмкіндік береді. Ондай есептерді бұрмалану көрсеткіштерін есептеу арқылы шығарады.

Картаның көрсетілген бөлігіндегі белгілі бір бағыттың бойында ұзындықтың жеке басштабының бас масштабтан айырмашылығы үлкен болған сайын бұрмалану да артады. Сондықтан картадағы ұзындықтың бұрмалануы көрсеткіші ретінде жеке масштаб пен бас масштабтың қатынасы алынады.

Ұзындықтың бұрмалануы көрсеткіші гректің m əрпімен белгіленеді.

μ=μ= жекемасштаб _.

басмасштаб

Формулада көрсетілгендей ұзындықтың бұрмалануын бүтін жəне бөлшек саннан тұрады. Ол бас масштабтан үлкен немесе кіші болады. Бас масштаб пен жеке масштаб бірдей болса көрсеткіші 1 тең болып, ұзындықтың бұрмалануы жоқ деп есептеледі.

Ұзындықтың бұрмалану көрсеткіші μ анықтау үшін картаның белгілі бір бөлігіндегі жеке масштабтың өлшемін білуді қажет. Оны есептеуді картографиялық тор сызықтарының бойымен жүргізіп, параллельдің немесе меридианның бөліктерінен өлшенген ұзындықты жер элипсоидының бетіндегімен (кестеден алынған) салыстыру арқылы масштабты біледі. Мысалы, 6-сыныпқа аралған картаның бір меридиан қиып өтетін 60º-70º параллельдердің аралығы 10,4 см-ге тең. Осы бөліктегі меридианның нақтылы ұзындығы (дөңгелектегенде) 1115 шақырым (111,5х10=1115шақырым). Жеке масштабы 10,4 м:1115 шақыр ым = 1:107 200 000:90 000 000. Сондықтан ұзындықтың бұр малану көрсеткіші μ=1:107 000 000:1:90 000 000=0,84 тең болады.

Есептелінген ұзындықтың бұрмалану көрсеткіші μ 1 кіші болуы картаның осы теліміндегі меридиандардың бұрмаланбаған бөліктерімен салыстырғанда сығылғанын көрсетеді. Ұзындықтың бұрмалануының меридиандар бойындағы көрсеткіші m, параллельдің бойындағы көрсеткіші n əрпімен белгіленеді. Берілген нүктедегі ұзындықтың бұрмалануының ең үлкен көрсеткіші a, ең кіші көрсеткіші b əрпімен белгіленеді.

Ұзындықтың бұрмалануының ең үлкен жəне ең кіші көрсеткіштерінің бірін-бірі перпендикуляр қиып өтетін нүктесін ұзындықтың бұрмалануының басты бағыты дейміз. Картографиялық тордың сызықтарының арасындағы бұрыштарының бұрмалану көрсеткіші ретінде 90º ауытқу шамасы алынады. Бұрыштардың бұрмалану көрсеткіші гректің e (эпсилон) əрпімен белгіленеді. Бұрыштың бұрмалану көрсеткіші e анықтау үшін картадағы параллельдер мен меридиандардың арасындағы бұрыш Θ (тета) өлшеп алып, шыққан саннан 90º аламыз. e=θ-90º. мұндағы Θ (тета) – меридиандар мен параллельдердің аралығындағы өлшенген бұрыш. Мысалы, 3.6 суретте берілген θ-115º тең болғанда бұрыштың бұрмалану көрсеткіші e 25º тең болады (e=115º - 90º =25º)

Параллельдер мен меридиандардың қиылысында бұрыш өзгермей түзу күйінде қалғанымен басқа бағыттағы бұрыштар өзгеруі мүмкін. Бағыт өзгерген сайын бұрыштың бұрмалану көрсеткіштері де өзгереді.

Бұрыштың бұрмалануының жалпы көрсеткішін w (омега) ретінде картаның белгілі бір бөлігіндегі нүктенің бұрыштарының бұрмалануының ең үлкен көрсеткіштерімен жер элипсоидының бетіндегі сол нүктенің бұрыштарының көрсеткіштерінің айырмасы алынады. а мен b көрсеткіші белгілі болғанда бұрыштардың бұрмалануының жалпы көрсеткіші w төмендегі формуламен анықталады.

sіnω= а в+ _.

2 а в−

Ауданның бұрмалану көрсеткіші (р) картаның белгілі бір бөлігіндегі ұзындықтың бұрмалануының ең жоғары жəне ең төменгі көрсеткіштерін бір-біріне көбейту арқылы анықтайды.

р = а · b

Белгілі бір нүктелердегі басты бағыт картографиялық тордың сызықтары параллельдер мен меридиандарға кейде сай келіп, кейде сай келмеуі мүмкін. Басты бағыт градус торларына сай келген жағдайда а мен b көрсеткіштерін m мен n белгілі шамасы бойынша төмендегі формуламен есептеп шығарады:

а + b = m² +2p+n² ,

а -b = m2 −2p+n2 .

Бұл жағдайда көрсеткішті теңестіру арқылы ауданның бұрмалану көрсеткіші р анықталады.

p=m·n·сos e.

Географиялық картаның белгілі бір бөлігіндегі географиялық нысандардың пішінінің бұрмалану көрсеткіші (k) ұзындықтың ең жоғарғы (а) жəне ең төменгі көрсеткіштеріне (b) тəуелді болғандықтан пішіннің бұрмалануы (k) төмендегі формуламен анықтайды: а

k =

b

Географиялық картаның əр түрлі бөлігіндегі бұрмаланудың түрлерін бұрмалану эллипсінің көмегімен анықтайды. Бұрмаланудың түрлерін анықтау үшін картаның əр түрлі бөлігіндегі параллельдер мен меридиандардың қиылысқан жерлерінде дөңгелек төрт бұрыш эллипс, басқа да геометриялық пішіндер сызып нөлдік бұрмалану байқалатын параллельдер мен орталық мери дианның түйіліскен жеріндегі градус торымен салыстырады [2.5-сурет].

Мысалы, жарты шарлар картасының 70º меридианымен экватор қиылысқан нүктеде нөлдік бұрмалану байқалатындықтан, эллипстің пішіні дөңгелек шеңбер тəрізді экватормен 140ºш.б. меридианның қиылысының эллипсі сопақ болып келуі параллельдердің бойында бұрмаланудың бар екенін көрсетеді. Жарты шарлар картасының əр түрлі бөліктеріндегі бұрмаланған жəне бұрмаланбаған эллипстерді бір-бірімен салыстырып, төмендегі айырмашылықтарды анықтауға болады [2.6-сурет].

Ұзындық масштабы əртүрлі бағыттарда əртүрлі болады. Əсіресе меридиандардың бойында ұзындықтың бұрмалану көрсеткіші төмен m=в параллельдердің бойында жоғары n=a; Бірін-бірі қиып өтетін нөлдік бұрмалану сызығынан алыстағы меридиандар мен параллельдердің бұрмалану эллипсі сопақ болып келуі бұрмаланудың бар екенін дəлелдейді. Нөлдік бұрмалану байқалатын меридиандар мен параллельдің қиылысатын орталық нүктеде ауданның бұрмалануы бұрмалану эллипсімен тең болғандықтан, ауданның бұрмалануы болмайды. Географиялық карталардың бір бөлігінен екінші бөлігіне өткендегі бұрмалану көрсеткіштерін изоколдардың көмегімен анықтайды. Геогра фиялық карталардағы бұрмалану көрсеткіштері бірдей нүктелерді қоса тын үзік сызықтарды изоколдар дейміз. Карто гра фия лық бұрмаланудың мөлшері картада қамтылатын аумақ тың ауданына байланысты.

Картада қамтылатын аумақ артқан сайын бұрмалану да артады. Əр түрлі картографиялық проекцияны қолдану арқылы бұрмаланудың белгілі бір түрін кеміту есебінен басқаларының таралу бағыты мен саны азайтылған карталар құруға болады.

Бұрмалануды анықтау үшін тораптық нүктелері алдын-ала есептеп алынған кесте номограммалар қолданылады. Бұрмалану көрсеткіштері дүниежүзінің карталарында жоғары болады. Картографиялық бұрмалану болмайтын нүктелерді нөлдік бұрмалану дейміз.

Кез-келген проекцияда бұрмаланудың жекелеген түрлері немесе барлығы болмайтын нүктелер мен сызықтар (сызықтар жүйесі) болады. Оларды нөлдік бұрмалану нүктесі немесе сызығы деп атайды. Бұрмалану нөлдік бұрмаланунүктесінен (сызығынан) алыстаған сайын артады.

Бұрмалануды формула бойынша анықтау. Формула бойынша бұрмалану эллипсінің құрамдас бөліктері жəне олардың өлшемі бойынша картаның қандай да бір нүктесінде эллипс тұрғызылады. Картадағы меридиандар мен параллельдер (т мен п болғанда) бойындағы масштаб нүкте өтетін меридиан мен параллельдер доғасының ұзындығы анықталып, берілген эллипс үшін кестеден алынған деректер бойынша есептелінеді. Сонда меридиандар (т) мен параллельдер (п) үшін масштаб төменде көрсетілген амалдамен,

т=ds/dS.

п=dl/dL

ал жеке масштаб

μ = а2 cosα α+b² sin² ,

формуласыман есептелінеді. Мұндағы а жəне b– басты бағыт бойыша масштаб,

5–1171

α элипсоидтағы меридианмен басты бағыт арасындағы бұрыш [3.6-сурет].

3. 5 сурет. Бұрмалану эллипсін графиктік 2.6 сурет. меридиандар мен сызу параллельдердің бұрмалану

эллипсінің басты бағытымен сəйкес келмеуі Ауданның масштабы

Р= а b, р= тп sin Θ

формуласымен есептелінеді. Бұрыштың бұрмалануын есептеу үшін ω a−b sin = . 2 a+b

формуласы қолданады. Егер картадағы меридиандар мен параллельдер эллипстің басты бағытымен сəйкес келсе

Θ=90º. ε = 0º, а= т b= п,

өрнектеліп:

^{2 2 2} ω т n−

μ= m cosα+n sin α, Р= т,п, sin = .

2 m n+

формуласы қолданылады.

Бұрмалануды номограммалардың көмегімен анықтау.

Номограммалардың көмегімен əр түрлі картографиялық проекциялардың бұрмалануы есептелінеді. Номограммалардың көмегімен басты бағыттар бойынша масштабтар а мен b [2.7-сурет], элипсоид (β) пен карталар (β₁) үшін басты бағыттарды, ауданның масштабы Р [2.8-сурет], бұрыштарының ең үлкен бұрмалануын (w) қарапайым əрі тез анықтауға мүмкіндік береді.

Картаның қандайда бір нүктесіндегі бұрмалануды анықтау үшін меридиандар (т) мен параллельдер (п) бойынша масштабтарды жəне бұрыштың 90º ауытқуы e табу қажет. e =Θ-90º

Номограммаларды пайдалану үшін қосымша аргумент К-ні анықтау керек. Ол К=т/п немесе п/т үлкен немесе немесе бірлікке тең болуы мүмкін. Басты бағыттарды (β₁бұрыштарды) анықтауға əрқашан төменде көрсетілген амал қолданылады:

а₁ = а/т, b₁ = b/т

Басты бағыттар бойынша а жəне b масштабын анықтау үшін а + b = m n+ +2mncosε; а - b = m n+

анықтауға арналған номограмма

Номограмманың бірінші шкаласында ε өлшемдері қойылады. Нүктенің мəні мен К (а–b) өлшемін түзу сызықпен қосады да есептеуі жүргізілетін

( а₁ – b₁)

перпендикуляр шкаламен қилысқанша созады. Осы дерек бойынша а₁ мен b₁ табады: т> п болғанда а = а₁п; b ⁼ b₁п жəне п > т болғанда а = а₁т; b = b₁т.

Мысалы, егер картадағы нүктенің мəні т = 1,31, п = 1,42 ε = 9º болған жағдайда басты бағыты бойынша а + b масштабын анықтау қажет болады делік.

Шешуі: қосалқы аргумент К = т/п=1,42/1,31=1,08 ε жəне К (а₁- b₁) аргументі бойынша перпендикуляр шкаладан санаймыз.

( а₁ – b₁) = 0,09.

Одан əрі ε жəне К (а₁+ b₁) аргументін сол шкаланың мəнін есептейміз.

К = ( а₁ + b₁) = 1,03. а₁ – b₁= 0,18; а₁ + b₁=2,06.

Бұдан

2 а₁=2,24; а=1,12; b=0,94.

Сонда картаның басты бағыты бойынша масштабы төменде берілген амал бойынша есептелінеді:

а= а₁т1,12 · 1,31= 1,47; b= b₁т =0,94·1,31=1,23.

Элипсоид пен картадағы басты бағыттарды анықтау. Басты бағыттарды анықтау үшін төмендегі формула қолданылады.

a 2−m2 , b tgβ = m₂−_b2 tgβ= _a tgβ.

Қандай да бір нүктенің бағдарлайтын β жəне β₁ бұрыштарын анықтау үшін т, п, а, b жəне e білу қажет. Одан ары

а₁= а/ т жəне b₁= b/ п

есептейміз жəне «Математикалық картографияның номо-

граммалар жиынағы» бойынша басты бағыттың бағдарлайтын бағыттарын анықтаймыз.

Ауданның масштабын анықтау. Ол үшін төмендегі формулалар қолданылады:

Р= т п sin Θ жəне b₁= b сos e [2.8-сурет].

Номограммаларды пайдалану дағдыларын қалыптастыру үшін тағыда бір мысалды қарастырайық. Ауданның мəнін анықтайтын нүкте үшін т=1,19; п=1,28 болғанда, Р табу қажет дейік. Номограмманың ең оң жəне сол жақ шеттерінде нүктенің т п мəндерін байқаймыз. Оларды бір-бірімен түзу сызықпен жалғаймыз. Бұл сызықтар санмен белгіленбеген С нүктесінде түйліседі. Сол жақ шкаладағы e мəнін тауып алып аламыз да оны мен С нүктесінің аралығын түзу сызықпен Р шкаласымен қилысқанға дейін жалғаймыз. Р шкаласынан 1,60 мəнін аламыз.

Бұрыштың бұрмалануының ең үлкен көрсеткіші w анықтау қызметін есептік жəне шкалалық номограмма, сонымен қатар

sіnω₌ а в−

2 а в+

формуласы атқарады [3.6, 3.7-суреттер]. Мысалы, көп ко-

нусты еркін проекциямен құрылған картадағы нүктенің мəні т=1,05, п=0,98, e=4º болғанда бұрыштың ең жоғарғы бұрмалану көрсеткіші ω табу керек. Ол үшін

m = 1.05 =1,066.

К=

n 0.98

Шкалалы номограмманың сол жақ жəне оң жақ шкалаларынан К мен ε мəнін көруге болады. w шкаласынан 5º мəнін аламыз. Есептік номограмманы пайдаланғанда сол жақ тік шкаладан К мəнін ал, төменгі көлденең шкаладан e мəнін белгілейміз. Ал w мəнін үйлестіру арқылы аламыз.

Бұрмалануды картографиялық кестенің көмегімен анықтау. Ара-қашықтықтың, бұрыш пен ауданның бұрмалануының мəнін тораптық нүктелердің ендіктері мен бойлықтары φ жəне λ мəні берілген кестелер арқылы да анықтауға болады.

Географиялық ендіктерге сəйкес өзгеріп отыратын цилиндрлік, конустық жəне азимуттық проекциялар үшін бұрмалануда тек көрсеткіштері бар кестенің көмегімен ғана табуға болады.

Мысалы, Ф. Н. Красовскийдің теңаралық қалыпты конусты проекциясымен құрылған картадағы φ 60º орналасқан нүкте үшін бұрмаланудың картографиялық кестесінен φ, п, р, w жəне т сəйкес келетін ендіктегі мəндері т=0,997, п =0,987, Р = 0,984, w=0,34΄екенін анықтаймыз [2.2-кесте].

2.2 кесте.

Бұрмалануды картографиялық кестенің көмегімен анықтау

φ	п	Р	w	т
30º	1,083	1,080	4º45΄	0,997
40º	1,031	1,028	1º56΄	0,997
50º	0,998	0,996	0º05΄	0,997
60º	0,987	0,984	0º34΄	0,997
70º	1,010	1,007	0º45΄	0,997
80º	1,136	1,133	7º28΄	0,997

Изокалдардың көмегімен бұрмалануды анықтау.

Бұрмалану көрсеткіштерін біршама көрнекі əрі қолайлы əдістің бірі изокалы бар картаның сұлбасы болып табылады. Бұл сұлбалардың көмегімен əр түрлі нысандар үшін бұрмаланудың мəнін ғана емес, картадан анықтайтын ауданның немесе бұрыштың бұрмалануының мəндеріне өзгертулер енгізуге де болады. Олар көбінесе масштабтары кішірейтілген карталардың географиялық негіздеріндегі картографиялық торға қандайда бұрмалану көрсеткіштері бірдей нүктелерді қосатын үзік сызық түріндегі изокалдар жүргізу арқылы жүзеге асырылады. Изокалдар бір ретпен мəндері бірдей көрсеткіштері артуына сəйкес жазылады. Бұрмалану көрсеткіштері берілген изокалдардың сұлбалары абсолютті немесе пайызбен алынатын салыстырмалы көрсеткіштері берілуі мүмкін. Мысалы, көп конусты еркін проекциям ен құрылған дүние жүзінің картасында Аустралияның ор тасы арқылы ауданның бұрмалану көрсеткіші Р = 2,5, ал Гренландияд а мəні Р=1 болатын нөлдік бұрмалануды көрсететін изокал қиып өтеді, Бұдан Аустралияның Гренландиядан 1,5 есе үл кен еке нін көзбен-ақ көруге болады. Ал шын мəнінде жоғарыда атал ған материк Гренландияда 3,5 есе үлкен.

2.2. Картографиялық проекциялардың негізгі түрлері.

Жарты шарлар мен жеке материктер карталарының проекциялары

Картографиялық проекциялар туралы түсінік. Жер элипсоидының немесе шардың бетін жазықтықта кескіндеудің математикалық əдістерін картографиялық проекция дейміз. Жердің градус торларын картада кескіндеуді картографиялық тор, ал меридиандар мен параллельдердің түйілісетін нүктесін тоғысу нүктесі дейміз. Ол К əрпімен белгіленеді.

Картаны құру үшін алдымен жазықтықта картографиялық торлар, содан кейін тордың ішіне географиялық нысандарды шартта белгілермен белгілеп олардың кескіндері түсіріледі. Градус торларын құру əртүрлі тəсілдерді қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Перспективті проекцияны қолданғанда, картографиялық тор шардың бетінен жазықтыққа немесе басқа қосалқы геометриялық жазықтықтарға (конус, цилиндр) перстективті тоғысу нүктелері арқылы жобаланып, содан кейін жазықтыққа бұрмаланусыз көшіріледі. Перспективті проекицямен құрылған карталарға солтүстік жəне оңтүстік жартышарлардың карталары мысал болады [2.9 жəне 2.10 суреттер]. Кескіндеу жазықтығы солтүстік полюсте (Р) жер бетімен жанасады. Орталығындағы К тоғысу нүктесінен түзу сызықты жобалау сəулелері экватор мен параллельдер меридиандармен қиылысатын 30º-60º ендіктер аралығында кескіндеу жазықтығына көшіріледі.

Көшіру барысында сол параллельдердің жазықтықтағы радиусы анықталады. Меридиандар орталық нүкте полюстен таралатын бір-бірінен бірдей қашықтықта орналасқан тең бұрышты түзу сəуле түрінде жүргізіледі. 3.9 жəне 3.10 суреттерде картографиялық тордың жартысы кескінделген. Қажет болғанда оның екінші жартысын жазықтыққа ойша көшіруге болады. Жоғары математикалық өлшемерді қажет етпейтітіндіктен оны ерте заманнан бері қолданып келеді. Қазіргі кезеңде картографиялық өндірісте картографиялық тордың тоғысу нүктелерінің жазықтықтағы орны математикалық əдіспен алдын-ала есептеліп шығарылатын перспективті емес əдістерде қолданылады. Тоғысу нүктелерінің жазықтықтағы ендіктері мен бойлықтарын, тік бұрышты координаттары Х пен Y есептеп шығару үшін күрделі теңдеулер жүйесі қолданылады. Олардың ішіндегі салыстырмалы түрде біршама қарапайымдарына төменде көрсетілген теңдеулер мысал болады:

2.9-сурет. Бір тоғысу нүктесінен 2.10-сурет. Перспективті таралатын орталықтан жобалау сəулесі проекция арқылы құрылған К арқылы жарты шарлардың градус картографиялық тордың торларын алу мысалы

х=R · sіn j; у = R x cos j· sіnl

Бұл теңдеудегі R–6370 шақырым есебімен алынған Жер элипсоидының орташа радиусы, ал j жəне l градус торларының тоғысу нүктелерінің географиялық координаттарының. х пен у координаттары жазықтықтағы тоғысу нүктелерінің координаттық білікке қатысты орны анықталады.

Абцисса білігі ретінде орталық меридиан, ал кордината білігі ретінде экватор алынады. Егер орталық меридианға 0º көрсеткіш берсек, географиялық координаты j = 60º с.е. l= 30º ш.б. болатын градус торларының «А» тоғысу нүктесі төменде көрсетілген тік бұрышты жазық коордиантқа иеболады:

х=6370 шақырым · 0,866 =5516,4шақырым;

у = 6370 шақырым · 0,5·0,5 = 1592,5шақырым.

1:200 000 000 масштабты картографиялық торды құру барысында төменде көрсетілген өлшемдер алынады: х=27,6 мм; у =8,0 мм.

Сонымен қатар, тоғысу нүктелерінің В/j = 60º с.е. l= 60º ш.б. х=27,6 мм; у =13,8 мм, С/j = 60º с.е. l= 90º ш.б. х=27,6 мм; у =15,9 мм жəне барлық басқа нүктелердің координаттарын есептеп шығарады [2.11-сурет].

2.11-сурет. Географиялық координаттар j мен l тік бұрышты жазық координаттармен байланыстыратын формулаларды талдау жолымен құрылған Жарты шарлар картасының картографиялық торы Х білігінің сол жағында орналасқан есептелінген тоғысу нүктелерін шағылысқан кескін ретінде оңтүстік жарты шарға да орналастырады А нүктесін А₁, А₂ жəне А₃ нүктелеріне симметриялы орналастырады [2.11-сурет].

Картографиялық торды құруды тоғысу нүктелерін түзу сызық тармен немесе сызық қисық болған жағдайда лекал бойынша жал ғ айды.

Біздің мысалымызда нүктелердің бойлықтары 0º ретінде қабылданған орталық меридианмен көрсетілген. Бірақ бұл меридианға торды құрып болған соң кез-келген басқа мəн берілуі мүмкін. Мысалы, жазықтыққа шығыс жарты шар картасының картографиялық торын құру қажет болса орталық меридианды 70º ш.б. ауыстыруға болатындықтан сəйкес келетін басқа меридиандардың да мəндері өзгертуге болады [2.11-сурет].

Картографиялық проекцияларды қосалқы геометриялық жазықтықтың түрлері мен бағдалау əдістеріне қарай жіктеу.

Географиялық карталарды құруға қолданылатын проекциялар белгілеріне қарай қосалқы геометриялық жазықтықтың түрлеріне, қосалқы геометриялық жазықтықта бағдарлау əдістеріне жəне бұрмалану сипатына қарай жіктеледі.

Қазіргі кездегі өндірісте картографиялық торлар талдау жолымен құрылады. Бірақ жер элипсоидының шар тəрізді бетінен жазықт ыққа көшуді көрсететін «конусты», «көп конусты», «цил индр лі», «жалған цилиндрлі», «азимутты» сияқты қосалқы гео ме тр иял ық жазықтықта кескіндеу əдістерін айқындайтын терм инд ер сақталады. Бұл терминдер жоғарыда аталған қосалқ ы гео- метриялық жазықтықты қолдану негізінде алынған картограф иялық торды құру əдістерін түсіндіруге көмектеседі. Қазіргі кезде жоға ры да аталған жіктеу белгілері қалып ты кар тографиялық тор ретінд е қарастырылады.

Цилиндрлі проекциялар. Білігі мен диаметрлері сəйкес келетін жанасатын қалыпты цилиндрлі проекциямен құрған картал ар- дың тоғысу нүктелері мен картографиялық тордың сызықтары шар тəрізд і глобустың бетінен цилиндрдің бүйір қабырғасына жоба ланады. Қосалқы геометриялық жазықтық ретінде жанасатын цилиндрді пайдалану экватордағы тоғысу нүктелері А, В, С, D жəне тағы басқаларды глобустан жəне картадан табады. Басқа тоғы су нүктелерін глобустан цилиндрдің бетіне көшіреді. Атап айт сақ, С нүктесімен бірге бір меридианның бойында орналасқан Е жəне F нүктелерін жазықтыққа Е′ жəне F′ көшіреді.

2.12 сурет. Цилиндрлі проекцияның картографиялық торлары

Олар экваторға перпендикуляр түзу орналасады. Бұл аталған проекциядағы меридиандардың пішінін айқындайды. Цилиндрдің бетінде параллельдердің пішіні экваторға бағыттас доға тəрізді болып жобаланады [2.12-сурет]. Мысалы, F′ жəне Е′ нүктедері орналасқан параллельдер.

Цилиндрді жазғанда картографиялық торлар түзу сызықты болатындықтан, меридиандары мен параллельдері бірдей қашықтықта жүргізіліп, бірін-бірі перпендикуляр түзу қиып өтед і. Мұн дай цилиндрлік проекциямен құрылған карталардың нөлдік бұрмалану сызығы қызметін глобуспен жанасатын экватор атқарады жəне бұрмалану көрсеткіштері бірдей нүктелерді қосатын изокалдар экваторға бағыттас түзу жүргізіледі. Басты бағыттар а мен b картографиялық тордың сызықтарына сəйкес келеді. Бұр малану экватордан алыстаған сайын артады.

Бұл проекциямен картографиялық тор глобустың диаметрінен кіші цилиндрде де жобаланады. Қосалқы геометриялық жазық тық ретінде цилиндрді бағдарлауға қатысты алынатын картог рафиялық торлар қалыпты, қисық жəне көлденең болып бөлінеді.

Қалыпты цилиндрлі торларды білігі глобустың білігімен сəйкес келетін цилиндрде, қисық торларды білігі глобустың білі гін үшкір бұрыш жасап қиып өтетін көлбеу цилиндрде, ал көлденең торларды глобустың білігін түзу бұрыш жасар қиып өтетін цилиндр де құрады [2.13-сурет].

2.13-суретте көрсетілген цилиндрлі проекцияның əр түрлі нұсқаларының картографиялық торларының жалпы көрінісі, нөл дік бұрмалану сызықтары (НБС) кескінделген. Жанасатын қа лыпты цилиндрде құрылған картографиялық торда нөлдік бұрм алану сызығы қосалқы геометриялық жазықтық глобуспен жанас атын экваторда түзіледі.

2.13-сурет. Цилиндрлі проекцияның картографиялық торларының нұсқалары:

А – жанасатын цилиндрдегі қалыпты; Ə – қиып өтетін цилиндрдегі қалыпты;

Б – қиып өтетін цилиндрдегі қисық; В – жанасатын цилиндрдегі қалыпты;

СА–картографиялық тордың созылу аймағы; С – картографиялық тордың сығылу аймағы; НБС–нөлдік бұрмалану сызығы

Қиып өтетін қалыпты цилиндрде құрылған картографиялық торда қосалқы геометриялық жазықтық (цилиндр) глобуспен жанасатын параллельдердің бойында орналасқан екі нөлдік бұрмалану сызығы бар. Нөлдік бұрмалану сызықтарының аралықтары сығылатындықтан, параллельдердің бойындағы ұзындық масштабы бас масштабтан кіші, ал екі нөлдік бұрмалану сызықтарының сыртындағы параллельдердің аралықтары глобустан жобалау барысында созылатындықтан бас масштабтан үлкен болады.

Қиып өтетін көлбеу цилиндрдегі көлбеу цилиндрлі картогра фиялық тордың солтүстік бөлігінде нөлдік бұрмалану сызықтарының пішіні түзу сызықты болып, орталық меридиан мен ендік тері φ₁ жəне φ₂ болатын жанасатын параллельдерді перпендику ляр қиып өтеді.

2.14 - сурет. Қиып өтетін цилиндрдегі көлбеу цилиндрлі проекцияның картографиялық торлары

Параллельдері мен меридиандарының пішіндері қисық болады. Көлденең цилиндрлі проекцияға əр бір көлденең цилиндрді Гаусстың бір зонасын жобалауға пайдаланылатын Гаусс пен

Крюгердің проекциясы мысал болады.

Конустық проекциялар. Конустық проекцияда

картографиялық торды тұрғызу үшін қалыпты жанасатын немесе қиып өтетін конустар қолданылады. Барлық қалыпты конусты проекциялардың меридиандарының сыртқы пішіні бір нүктеден таралатын сəуле тəрізді түзу, параллельдерінікі концентрлі доға сияқты болады. [2.16-сурет].

2.15-сурет. Қалыпты конусты проекциялардың картографиялық торларының негізгі нұсқалары: жанасатын қалыпты конусты; Ə – қиып өтетін қалыпты конусты; СА – картографиялық тордың созылу аймағы; С– картографиялық тордың сығылу аймағы; НБС – нөлдік бұрмалану сызығы

Жанасатын конуста жобаланған картографиялық тордың бір нөлдік бұрмалану сызығы болады. Одан алыстаған сайын бұрмалану арта береді. Изокалдарының пішіні параллельдермен сəйкес келетін доға тəрізді. Қиып өтетін қалыпты конуста құрылған картографиялық тордың сыртқы пішіні жанасатын қалыпты конустағымен бірдей болғанымен глобустың екі нүктесінде жанасатындықтан екі нөлдік бұрмалану сызығы болады.

Нөлдік бұрмалану сызығының аралығындағы параллельдер сығылатындықтан ұзындықтың жеке масштабы бас масштабтан кіші, ал сыртында үлкен болады. Барлық қалыпты конустық торларда басты бағыт меридиандар мен параллельдермен сəйкес келеді.

Азимутты проекциялар. Глобустың градус торларын жанасатын жазықтықта жобалау арқылы құрылатын картографиялық торлардың барлығын азимутты проекциялар дейміз. Қалыпты азимутты картографиялық тор жазықтықты глобустың полюсында, ал көлденең азимуттыны экваторда, көлбеу азимуттыны глобустың кез-келген бөлігінде жанастырып жобалау нəтижесінде құрылады [2.16-сурет].

2. 16-сурет. Азимутты проекцияның түрлері: А – қалыпты, Ə – көлденең, Б – көлбеу.

Бұл топтағы проекциялардың аты осы проекциямен құрылған картографиялық торлардың жазықтық пен глобус жанасқан бұрынғы нүктесінде (нөлдік бұрмалану нүктесінде) барлық бағыттардың азимуты өзгеріссіз қалуына байланысты қойылған.

Көп конусты проекциялар. Көп конусты проекцияның картографиялық торларын глобустың градус торларының бөліктерін бірнеше жанасатын конустарда жобалап, конус жолақтарының бетінде түзілген кескіндерді біріктіріп жазықтыққа көшіру арқылы құрады [2.17-сурет]. Көп конусты проекциямен картографиялық торды жобалаудың жалпы қағидалары 3.19-суретте көрсетілген.

17. А суретте конустың шыңы белгіленген. Сəйкес келетін конустың əр жолағында глобуспен жанасқан ендіктер телімдері жобаланады. Конустарды жазғанда сол телімдердің жолақтары алынады да, олар орталық меридианда бір-бірімен жанстырып жиналады. Содан кейін аралықтарындағы жыртылулар жойылып картографиялық тордың ең соңғы нұсқасы құрылады.

Көп конусты проекциямен құрылған картографиялық тордың меридиандары қисық, орталық меридианы мен экватор түзу, параллельдері эксцентрлі доға тəрізді болады. Көп конусты проекциялар дүниежүзінің карталарын құру үшін қолданылады. Экватор маңы телімдері жанасатын цилиндрде жобаланатындықтан алынған тордың экваторы түзу.

2.17-сурет. Көп конусты проекцияларды құру қағидалары

Көп конусты проекцияларды құру қағидалары: А – глобусқа жанасатын диаметрі əр түрлі конустардың шыңдары (S₁, S₂, S₃) жəне экваторда жанастырылға цилиндр, Ə – конустарды жазықтыта жайғанда алынған телімдердің жолақтары, Б – картографиялық тордың ең соңғы нұсқасы

Дүние жүзінің картасын құруға қолданылатын көп конусты проекциялардың картографиялық торларының экватор маңы телімдерінде ұзындық масштаб бас масштабқа жақын, ал параллельдер мен меридиандардың бойында бас масштабпен салыстырғанда əсіресе шеткі бөліктеріне қарай біртіндеп артады. Сəйкесінше осы телімдерде аудан мен бұрыштың бұрмалануы жоғары болады.

Шартты проекциялар. Шартты проекцияларға алынатын картографиялық тордың түрін қандай да бір қосалқы геометриялық жазықтықтың бетінде жобалау мүмкіндігі болмайтын проекциялар жатады. Олардың қатарына теңдеулер жүйесін пайдалану негізінде талдау жолымен құрылатын жалған цилиндрлі тағы басқа проекциялар жатады [2.20-сурет].

17. сурет. Жалған цилиндрлі проекцтяның картографиялық

торының көрінісі

Картографиялық проекцияларды бұрмалану сипатына қарай жіктеу. Кескінделетін картографиялық торлардың қасиеттеріне қарай проекциялар тең ауданды, теңаралық, тең бұрышты жəне еркін болып бөлінеді. Тең ауданды проекцияларда караграфиялық тордың барлық бөлігінде аудандық масштаб тең болады. Тең ауданды проекцияның бұл қасиетін төмендегі формуламен өрнектеуге болады:

Р = a·b = Const = 1

Бұл проекциялармен құрылған карталарда аудан бұрмаланбағанымен бұрыштар мен пішіндердің бұрмалануы жақсы байқалады [3.21 А-сурет].

Тең бұрышты проекцияларда ұзындық масштабы барлық бағыттарда бірдей болғандықтан бұрыштары мен шексіз шағын географиялық нысандардың пішіндері бұрмаланбайды.

Тең бұрышты проекцияның жалпы қасиеттері w = 0º. формуласы айқындайды. Тең бұрышты проекцияларда шексіз шағын аумақтардың пішін сақталғанымен ірі географиялық нысандардың пішіндері мен аудандары бұрмаланады [2.19 Ə-сурет].

Картаның белгілі бір бөлігіндегі географиялық нысандардың бұрыштары, аудандары мен пішіндері бұрмаланып, математикалық заңдылықтарға сай олардың мөлшері аз болатын проекцияларды еркін проекциялар дейміз. Еркін проекциялардың ішіндегі картаның басты бағыттарының біріндегі (параллельдері мен меридиандарының) ұзындық масштабы өзгермей сақталатын проекцияларды теңаралық проекциялар да бар.

2.19 сурет. Бұрмалану эллипсінің түрлері: А–тең ауданды проекциядағы,

Ə–еркін проекциядағы, Б–тең аралық проекциядағы меридиандардың бойындағы, В– тең аралық проекциядағы параллельдердің бойындағы, Д–сызба-нұсқада 45º бұрыштың бұрмалануы көрсетілген

Жарты шарлар мен жеке материктер карталарының проекциялары. 2.2 тақырыпта азимутты проекцияның жалпы ерекшеліктері қарастырылғандықтан басты назар оқу карталарында қолданылатын əр түрлі перспективті жəне перспективті емес азимутты проекциялардың жеке нұсқаларына аударылады.

Перспективті азимутты картографиялық тордың сыртқы пішіні мен бұрмаланудың таралуы жобалау сəулелері таралатын кеңістіктік нүкте жобалау орталығына тəуелді болады. Бұл айырмашылықтарды қалыпты картографиялық тордың мысалында қарастырайық.

Шардың (глобустың) бетінен жанасу жазықтығы Р көшіретін жобалау орталығы шардың орталығында (К₁), бетінде (К₂), сонымен қатар бейнелеу жазықтығына қарама-қарсы глобустың полярлық білігінің бойында шардан тыс белгілі бір қашықтықта (К₃) жəне сол білікте шексіз қашықтықта (К₄) орналасуы мүмкін [2.20-сурет].

Егер К нүктесі шардың ортасында орналасса, оны орталық проекция деп атайды. Оның қалыпты торы 2.21-суреттің сол жағында кескінделген. Суретте картографиялық тордың ¼ бөлігі бейнеленсе де оның айырмашылықтары айқын көрінеді.

6–1171

Бұл тордан полюстен қашықтаған сайын меридиандардың ара қашықтарының біртіндеп артуы радиустың (меридианның) бойындағы ұзындықтың бұрмалану көрсеткіші m полюстен алыстаған сайын біртіндеп артатындығын көрсетеді.

Біршама аз болса да проекцияда параллельдердің аралығындағы бұрмалану көрсеткіші n артады. Өз кезегінде ауданның бұрмалануы да байқалады. [3.23-сурет]. Картаның əр нүктесінде ω 0° тең болмайтындықтан пішінде бұрмаланады. Олардың барлығ ы 2.20-суретте көрсетілген. Қасиеттері жағынан орталық жəне сте о рео графиялық азимутты проекциялар еркін проекцияларға жат ад ы.

2.20-сурет. Қалыпты азимутты 2.21-сурет. орталық (сол жақ) жəне проекцияларды жобалау стереографиялық азимутты(оңжақ) орталықтары: К₁ – ортасындағы; проекциямен құрылған бұрмалану

К₂ – стеореографиялық; эллипсі бар қалыпты азимутты

К₃ – сыртындағы; картографиялық торлар

К₄ – ортографиялық.

Ең ежелгі болып табылатын бұл проекцияны алғаш рет б.ж. д. ІV ғасырда орталық проекцияда жұлдыздар картасын құру үшін ежелгі грек филосафы Фалес қолданды.

Егер жерден қараса əр бір аспан денесі сфералық жазықтықтың ортасында орналасатын орталық проекция көрінеді.

Егер бейнелеу жазықтығының шармен жанасатын орнына қарама-қарсы нүкте К₂ жобаланса стереографиялық картографиялық тор алынады. Ол өзінің қасиеті жағынан ұзындықтың бұрмалануы орталық проекцияға қарағанда аз тең бұрышты проекцияға жатады. Жарты шарлардың шегіндегі əр бір нүктеде m=n тең жəне оның бұрмалану көрсеткіші орталығында 1 шетінде 2 дейін өзгереді. Ауданның бұрмалану көрсеткіші Р сол бағытта 1 мен 4 аралығында ауытқиды [2.22-сурет].

2.22-суретте көлденең азимутты стеореографиялық проекция көрсетілген.

Көлденең стеореографиялық тордың меридиандары мен праллельдің пішіні доға тəрізді. Ортасындағы экватор мен орталық меридианның аралығының өлшеміне қарағанда, шеткі бөліктерінің аралықтары шамамен екі есеге дейін артады. Бұл торда қалыпты нұсқадағы сияқты a мен b көрсеткіші орталығында 1 мен шетінде 2 аралығында өзгереді. Стереографиялық проекциялар ежелден белгілі. Б. ж. д. ІІ ғасырда астроном Гиппарх құрған бұл проекцияны ХХ ғасырдың бірінші ширегіне дейін батыс жəне шығыс жарты шарларының карталары үшін қолданды .

2.22-сурет. Орталық (оң жағындағы) жəне стеореографиялық азимутты (оң жағындағы) проекцияда құрылған қалыпты картографиялық тордың түрлері мен олардағы бұрмалану элипсоидтары

Ортографиялық картографиялық тор жобалу сəулелері бірбіріне бағыттас глобустан тыс шексіздіктен жобалау барысында түзіледі. 3.25-суретте көрсетілгендей бұл проекциямен құрылған жарты шарлардың картографиялық торларда экватордан шетіне қарай параллельдердің аралықтары өте кемиді. Осыған орай бұл бағытта меридиандардың бойындағы ұзындықтың бұрмалану көрсеткіштері де кемиді. (теориялық тұрғыдан орталығында 1 ден шетінде 0-ге дейін кемиді) Ал проекциядағы параллельдердің радиусы олардың глобустағы радиусына тең. Жобалау барысында өзгермейтіндіктен, олардың бойында ұзындықтың бұрмалануы жоқ (п=1). Бұл осы проекцияда m=b; п=a; 0<p<1 екенін көрсетеді. Проекцияда картаның шетіне қарай артуы күшейетін бұрыштың бұрмалануы бар. Қасиеттерінің жиынтығы бойынша теңаралық еркін проекцияға жатады.

Б.ж.д. ІІ ғасырда Ежелгі Грецияда Аполлони құрған ортографиялық проекцияны қазіргі кезде оқу карталарында ғарыштық дене ретіндегі Жер бетін, сонымен қатар, Айды жəне Күн жүйесіндегі ғаламшарларды кескіндеу үшін қолданылады. Ол аспан денелерін жерден немесе кеңістікті ғарыштан суретке түсі ру барысында бақылаушы нысанның диаметрінен жүздеген есе алыс қашықтықта тұрады. Бұл жағдайда көру сəулелері нысан- дағы бір-біріне қарама-қарсы тұрған диаметрдің шеткі нүкт елерін іс жүзінде бір-біріне бағыттас етіп көрсетеді. Ал нысанн ың бейнесі немесе суреті ортографиялық проекцияда құрылғ анд ай болады. Көбінесе көлденең жəне көлбеу азимутты орто графиялық проекция көп қолданылады. Атап айтсақ, 6 сынып тың географ иялық атласында жердің бетіне түсетін күн сəулес інің айырмашылықтарының сызба-нұсқасы, Жердің жарты шар ларының карт аларын көлденең азимутты, жердің күнді айнала қозғалуын көрс ету барысында төрт кескіні көлбеу азимутты ортографиялық прое кциямен құрылған [2.23-сурет].

2.23-сурет. Көлденең (сол жақтағы) жəне көлбеу азимутты (оңжақтағы) ортографиялық азимутты проекцияда құрылған қалыпты картографиялық торы

Постельдің теңаралық азимутты проекциясы. Теңаралық азимутты проекцияның қалыпты градус торында полюс ортасында кескінделеді.

Меридиандары ортасындағы нүкте полюстен тең бұрышты сəуле тəрізді таралатын түзу, ал параллель доғалары ортасы полюсті қоршап жатқан концентрлі шеңдер тəрізді болады. Градус торын бас масштаб барлық радиусында (мередиандарының бойында) сақталатындай есеппен құрады. Мұндай жағдай тек меридиандары түзу жəне олар қиып өтетін көршілес параллельдердің аралықтары тең болғанда ғана жүзеге асады. Оларды төмендегі формуланың көмегімен анықтайды. АА′ = .

Мұндағы R – жер элипсоидының орташа радиусы (3,670 шақырым) ∆φ - көршілес паралельдердің градус айырмасы, М - бас масштабтың алымы. АА' - тоғысы нүктелері.

Постельдің теңаралық азимутты проекциясының барлық үш нұсқасыда (қалыпты, көлденең, көлбеу) бұрмалануының таралу сипатында ортақ белгілер бар. Барлығында нөлдік бұрмалану нүктесі жазықтық глобуспен жанасатын ортасында орналасқан. Қалыпты проекцияда ол полюске, көлденеңде экватор мен орталық меридианның қилысында, көлбнеу азимуттыда полюс пен экватордың аралығындағындағы (көпнесе картаның орталығындағы) орталық меридианмен түйілісетін нүктеде орналасқан [2.24 жəне 2.25-суреттер].

2.24 сурет. Постельдің тең аралық 2.25 сурет. Постельдің тең

қалыпты азимутты проекциясының аралық көлденең азимутты проеккартографиялық торы циясының картографиялық торы

Бұл проекцияда нөлдік бұрмалану нүктесінен бастап радиус бойындағы ұзындық масштабтары өзгермегенімен радиусқа перпендикуляр бағытта орталығынан шетіне қарай олар шамамен біржарым есе артады. Жоғарыда аталған екі бағыт басты бағыттар болып табылады. Радиусында ұзындықтың бұрмалану көрсеткіші b=1, ал радиусқа перпендикуляр бағытта ұзындықтың бұрмалануының ең үлкен көрсеткіші a орталығыда 1 ден картаның шетінде 1,57 дейін артады.

Егер қалыпты торда басты бағыт картографиялық тор сызықтар мен сəйкес келсе (а=n, b=m болғанда), қалған екі нұсқа сында мұн дай сəйкестік болмайды. Екі жағдайда да карталардың ортал ық меридианның бойында (оның бойында b бар) сонымен қат ар, көл- денең проекцияда экватор сызығының бойында басты ба ғыт бар.

Постельдің теңаралық азимутты проекциясында аудан мен бұрыш тар бұрмаланады. Ауданның бұрмалану көркеткіші р=а·b картаның орталығында 1 шетінде 1,3-ке дейін артады. Қасиеттерінің жиынтығына қарай Постельдің азимутты теңаралық проекциясы еркін проекцияға жатады.

Постельдің теңаралық проекциясын ХІІ ғасырда жасалды. Оны солтүстік (оңтүстік) жартышарларды жəне аумағы шағын аймақтарды кескіндеу мақсатында сонымен қатар, 7-сыныпқа арналған атласта жəне 1979 жылы шыққан мұғалімдерге арналған атласта Антрактида мен Арктиканың карталарын, ертеректе батыс жəне шығыс жарты шарлардың карталарын құруға қолданған.

Постельдің теңаралық азимутты проекциясының картографиялық торын графиктік құру. 1:50 000 000 масштабты жиілігі ∆φ=∆λ=10º болатын солтүстік жартышардың теңаралық қалыпты азимутты картографиялық торы төменде көрсетірген ретпен графикті құрайды.

1. Төменде көрсетілген формула бойынша есептелінген радиус бойынша

R=а(1-е²/b)

жазықтықтың бетіне шеңбер сызады. Жер элипсоидымен тең болатын шар үшін бұл радиусты үлкейтілген масштабта берген ыңғайлы.

R= = 12,74см

2. Ішкі шеңбердің ішін тік жəне көлденең диаметрін бірін-бірі қиып өтетіндей тең бөлікке бөлетіндей түзу сызық жүргізеді.

3. Шеңбердің сол жақ жоғарғы бөлігін аралығы тең болатын тоғыз градустық бөліктерге (меридиандарға) бөледі.

4. Шеңбердің тік диаметріне жанасатын түзу жүргізеді [2.26 сурет].

5. Түзу сəуле тəрізді жүргізілген меридиан сызығының бірбірімен түйліскен ортасындағы жанасатын нүктесінен бастап 10º доғаның аралығын циркульмен өлшеп тоғыз бөлікке бөледі. Белгілеген нүктелердің аралығы қосалқы сызбадан алынған параллельдерді жүргізу ретін айқындайтын радиус болып табылады.

6. Соңғы сызбада қарындашпен бір-біріне қарама-қарсы өзара перпендикуляр түзу диаметр жүргіземіз. Олардың қилысатын нүктесінен радиусын бойлай үлкен шеңберден бастап белгіленген нүктелерді қосатын шеңберлер жүргізеді.

7. Меридиандарды жүргізу үшін шеңбердің əрбір төрттен бір бөлігін аралығы теңдей тоғыз бөлікке бөлген түзу жүргізеді. Шеңбердің нақты ортасынан өту үшін бір-біріне қарама-қарсы нүктелерді қосу арқылы жүргізеді. Картаның бұрыштамаларын сызып меридиандар мен параллельдердің градустарын белгілейді. Бұл жағдайда қосалқы сызбаны сызбаса да болады. Оның орнына соңғы сызбада шеңбердің түзетілген доғаларына тең экватордың радиусында шеңбер жүргізеді.

=20,01см.

Басқа параллельдерді жүргізу үшін əрбір жарты диаметрді екі бөлікке бөледі жəне бөлген нүкте арқылы шеңберлер (параллельдер) жүргізеді.

Проекцияны құрудың математикалық əдісі. Төменде берілген формула бойынша есептелініп 3.3-кестеге жазылады.

3.3-кесте. Постельдің проекциясы үшін R есептеуге арналған кесте

φ	0º	10º	20º	30º	40º	50º	60º	70º	80º	90º
90º- φ	90º	80º	70º	60º	50º	40º	30º	20º	10º	0º
900 −ϕ 3600	0,250	0,222	0,194	0,167	0,139	0,111	0,083	0,055	0,027	0,000
ρ,см	20,01	17,78	15,23	13,31	11,12	8,81	6,67	4,44	2,22	0,00

Ламберттің тең ауданды азимутты проекциясы. Ламберттің азимутты проекциясын құру картографиялық торының барлық бөлігінде р=а·b=const=1 сақталуы тиіс тең аудандық жағдайға бағын ад ы.

Мұндай жағдайға қол жеткізу əдісін Ламберт пен Постельдің қа лып ты азимутты проекцияларын салыстыру арқылы түсінуге бола ды [2.26-сурет].

Постельдің проекциясында меридиандар мен көршілес параллельдер қилыстарының аралығы тең болғандықтан меридиандарда бас масштаб сақталады сондықтан басты бағыттағы ұзындықтың бұрмалануы 1-ге тең. Ал Ламберттің проекциясында басты бағыттағы a көрсеткіші 1-ден үлкен болады. Сондықтан ауданның бұрмалануы картографиялық тордың орталығынан шетіне қарай артады. Оны болдырмас үшін жəне р=а·b барлық бөлігіне сақтау үшін картаның əр нүктесінде бір көбейткішті (а) арттырып, екінші көбейткішті (b) азайту арқылы орнын толтырып отырады. Бірақ оған қалыпты картографиялық тордың аралықтары тең болмай (Постельдің проекциясындағыдай) шетіне қарай азайтып отырғанда ғана қол жеткізуге болады. Бұл Ламберттің проекциясын құру барысында жүзеге асырылатындықтан теңдік жағдайы сақт алған.

3.26-сурет. Постель (сол жағында) мен Ламберттің (оң жағында) қалыпты азимутты проекцияларының картографиялық торларының пішіндерін салыстыру

Ламберттің тең ауданды проекциясының үш нұсқасында да нөлдік бұрмалану нүктесі картографиялық тордың ортасында орналасқан. Жартышарлар картасында ұзындықтың бұрмалану көрсеткіштері радиустардың бағытында нөлдік бұрмалану нүктесінде 1 мен шетінде 0,7 дейін өзгереді. Жартышарлар картасында радиуст арға перпендикуляр бағытта ұзындықтың бұрмалану көрсетк іші а ортадығында 1 мен шетінде 1,4 аралығынд а ауытқиды. Барлық үш нұсқасында да нөлдік бұрмалану нүктесі ортасын да орналасқан. Бұл проекцияларда бұрыштар мен пішінд ердің бұр малануы картаның орталығынан шетіне қарай бір шама артады. Мысалы, жарты шарлар картасының шетінде пішінн ің бұрмалануы 2,0 тең [2.27-сурет].

2.27-сурет. Ламберттің тең ауданды қалыпты, көлденең жəне көлбеу азимуттты проекциясының картографиялық торлары А –қалыпты, Ə – көлденең, Б – көлбеу(қисық) НБН – нөлдік бұрлану нүктесі.

Ламберт өзінің тең ауданды азимутты проекциясын ХVІІІ ғасырда ұсынды, қазір жартышарлардың жеке материктердің карталарын құруға кеңінен қолданылады.

Картографиялық торды графиктік құру əдісі. Ламберттің тең ауданды қалыпты азимутты проекциясымен құрыл ған картографиялық торлар сирек кездескенімен оны графиктік құруды көрнекі көрсетуге қолайлы. 1:100 000 000 масштабты жиілігі ∆φ=∆λ=10º болатын Ламберттің проекциясымен құрылған солтүстік жарты шардың тең ауданды қалыпты азимутты картографиялық торын төменде көрсетілген ретпен графиктік құрады.

1. Қосалқы сызбада жер элипсоидымен радиусы тең ауданды болатын шеңбер жүргізеді. е² 1 637111700

R=а(1- ) = = 6,37см.

b M 50000000

2. Шеңбердің ішіне бір-біріне өзара перпендикуляр диаметр сызад ы.

3. Шеңбердің сол жақ жоғарғы бөлігін аралығы тең болатын тоғыз градустық бөліктерге (меридиандарға) бөледі.

4. Шеңбердің төртен бір бөліктерінің бөлу нүктелерін полюспен қосатын түзу сызық жүргізеді.

5. Соңғы сызбада бірін-бірі өзара қиып өтетін екі диаметр жүргізіп олар қилысатын нүктеден радиустарын бойлай белгілі бір қашықтықта белгілеп ең үлкенінен бастап шеңберлер (параллельдер) жүргізеді.

6. Меридиандарды жүргізу үшін шеңбердің əрбір төрттен бір бөлігін аралығы теңдей тоғыз бөлікке бөліп проекцяның ор та сындағы нүктеде түйілісетін сəуле тəрізді түзу сызықтар жүргізеді.

7. Картаның бұрыштамаларын сызып, меридиандар мен парал лельдердің градустарын белгілейді.

Проекцияны математикалық əдіспен құру

формуласы бойынша əрбір параллельдің радиусы есептелінеді. Радиусты есептеу деректері 2.4-кестеге жазады.

2.4-кесте. Параллельдердің радиустерін есептеу

φ	900 −ϕ sin 2	sin	2R (масштабтағы)	ρ, см	Меридиандардың бөліктері	өлшеудің шамасы
0º	45	0,7071	12,7422	9,01	-	-
10º	40	0,6428	12,7422	8,18	0,83	-
20º	35	0,5736	12,7422	7,31	0,87	0,04
30º	30	0,5000	12,7422	6,37	0,92	0,05
40º	25	0,4226	12,7422	5,18	0,97	0,05
50º	20	0,3420	12,7422	4,36	1,02	0,05
60º	15	0,2588	12,7422	3,30	1,06	0,04
70º	10	0,1736	12,7422	2,21	1,09	0,03
80º	5	0,0872	12,7422	1,11	1,11	0,02
90º	0	0,0000	12,7422	0,00	-

ГАжКОҒЗИ Еуразия карталарына арналған шартты проекциясы (І нұсқасы). Аталған проекцияның картографиялық торы төменде көрсетілген шарттарды қанағаттандыруы тиіс: а) парал лельдерінің пішіні қисық сызықты; ə) материктің Азиялық бөліг іне қарағанда, Еуропаның шегінде ауданның масштабы ірілеу, бірақ тұтас алғанда, ауданның бұрмалануы онша үлкен болма уы тиіс.

2. 28-сурет. Ауданның изокалдары бар ГАжКОҒЗИ Еуразия карталарына арналған шартты проекциясы (І нұсқасы)

Бұл шартты қанағаттандыратын алынған торда параллельдер мен меридиандар қисық сызықты. Картаның барыс бөлігіндегі көршілес меридиандардың аралықтары шығысына қарағанда үлкен болатындықтан картографиялық торы орталық меридианға қатысты алғанда симметриялы емес. Еуразияның материктік бөлігінде ауданның бұрмалануы шамалы. Тек солтүстік-батыс бөлігінде бас масштабтың оннан бір бөлігіне сəйкес келетіндей біршама ірілеу [2.28-сурет]. Бұрыштың бұрмалануы материктің қиыр солтүстігінде байқалады.

1969 жылы Л. С. Ледовская құрған бұл проекция 7 сыныптың географиялық атласындағы Еуразияның картасы үшін əлі күнге дейін қолданылады.

2.3. Дүние жүзінің, жеке елдер мен аймақтардың карталарын құруға арналған проекциялар

Дүние жүзінің карталарының проекциялары. Түзу жанасатын цилиндрдегі квадратты цилиндрлі проекция перспективті емес. Оны құру барысында m=const=1 жағдайы ескертілетіндіктен меридиандардың бойында ұзындық масш табын ың бас масштабтан айырмашылығы болмайды. Бұл жағдай картографиялық тордың сызықтары бірін-бірі өзара перпендикуляр қиып өтетін шаршы болғанда сақталады. Көршілес параллельдер мен меридиандардың арақашықтығының шамасы төменде көрсетілген формуламен есептелінеді:

АА′ = .

2.29-сурет. Цилиндрлі квадратты проекцияның N=P=k изокалдары бар қалыпты картографиялық торы

Алынған картографиялық тордың нөлдік бұрмаланудың барлық түрі экваторға орналасады, ұзындықтың бас масштабы меридиандарда сақталады. Параллельдердің бойында жеке масштаб экватордан алыстаған сайын басында аздап өзгергенімен шетіне қарай оның артуы күшейеді.

Параллельдегі ұзындықтың масштабының өзгеруі дүние жүзінің цилиндрлі квадратты проекцияларында 9O° ендіктерде ұзындықтың бұрмалануының шексіз болуына əкеп соқтыра ды. Бұл проекцияда ауданның бұрмалану көрсеткіші карта ның кезкелген нүктесінде n=p тең болатынын жеңіл байқауғ а болады. Жоғарғы ендіктерде бұрыштар пен пішіндерд ің бұрм алану өте жоғары. Оған əр түрлі ендіктер де гі бұрмала ну көр сеткіштерінің p=n=k əртүрлі болуына əсер етеді [2.29-сурет].

Мысалы, төменде көрсетілген ендіктерде ұзындықтың бұрмалануы: 45° - 1,4, 60° - 2,0, 75° - 3:85 тең болады. Аталған прое кция ны ХV ғасырда португал ханзадасы Генрих ұсынған. Прое кциян ың қасиетіне сай экватордың екі жағында 30°-40° ендікт ерге дейін ғана бұрмалану аз. Оқу картографиясында оны көрне кілігі мен градус торларының қарапайымдылығына сай оқу мақсатында қол данады.

Меркатордың тең бұрышты қалыпты цилиндрлі проекциясы. Меркатордың жанасатын цилиндрегі тең бұрышты қалыпты цилиндрлі проекциясында кез-келген нүктенің m мен n көрсеткіштері тең болатын тең бұрыштылық жағдайының сақталуына негізделген. Бұл жағдайды сақтау үшін экватордан алыстаған сайын параллельдің аралықтарын жасанды түрде жылж ытады. Градус торларын глобустан жанасатын қалыпты цилиндрге жобалау барысында əрбір параллельді ендігінің секанусына пропорционал созып отырады. Осыған орай экватордан қашықтаған сайын параллельдерінің бойындағы бұрмалану көрсеткіші n артады [2.30-сурет].

Картаның əрбір нүктесінде меридианның бойындағы ұзын- дықт ың бұрмалану көрсеткіші оған тең болу үшін басқа бөлі гіндегі меридиандардың да аралығын ендіктің секанусына тепе тең соз у қажет.

Алынған картографиялық тор төмендегі қасиеттерге ие болады. Бұрыштар мен шағын кескіндердің пішіндерінің бұрмалануы болмайды. Нөлдік бұрмалану сызығы экваторда орналасқан. Одан алыстаған сайын бұрмалану арта бастайды. 45°, 60°, 75° ендіктерде ұзындықтың бұрмалануы m=n 1,4, 2,0 жəне 3,85 тең. Жоғарыда аталған ендіктердегі ауданның бұрмалану көрсеткіші 2,4 жəне 1,5 тең. Бұл проекцияны 1569 жылы Меркатор деген тегімен белгілі фламандық теңізші Герадр Кремер құрған. Меркатордың проекциясында экватордан алыстаған сайын аудан мен ұзындық қатты бұрмаланған. Ұзақ уақыт өткеніне қарамастан қазіргі кезге дейін жанасатын цилиндрегі тең бұрышты қалыпты цил индрлі проекция əртүрлі аумақты қамтитын дүние жүзінің теңіз карталарын, сонымен қатар, жекелеген шығанақтар мен бұ ғаз дар айдындарының карталарын құруға қолданылады. Оған Мер ка тордың проекциясымен құрылған картаграфиялық торлар дың бағалы қасиеттерінің бірі кезкелген бағыттың қысқа жолы лок со доромияның түзу сызықпен кескіндеуі əсер етеді [2.31-сурет].

2.30-сурет. Меркатордың қалыпты цилиндрдегі тең бұрышты цилиндрлі проекциясының градус торлары

Жер бетіндегі кез-келген нүктенің арасында тұрақты румб түзетін түзу сызықты лаксодромия дейміз. Меркатордың проекциясымен құрылған карталарды пайдаланып, теңіз кемелерінің штурмандары бағытын локсодромия арқылы жеңіл табады. Ол үшін шығатын жəне баратын порттардың аралығын қосатын түзу сызық жүргізу жеткілікті.

2.31-сурет. Ортодромия мен локсодромия кескінделген Меркатордың қалыпты цилиндрдегі тең бұрышты цилиндрлі проекциясы

Жер шарының бетіндегі қысқа жол ортодромия бойынша анықтауға негізделетіні белгілі (3.1 тақырыпты қара). Бірақ ортодромиямен қозғалу кеменің курсын (бағытын) тұрақты түрде өзгертіп отыруды қажет етеді. Сондықтан ортодромиямен есептелген жол жеке телімдерге бөлініп, олардың əрқайсысында кеме локсодромия бойынша қозғалады.

Картографиялық проекцияны графиктік əдіспен құру. Меркатор дың тең бұрышты цилиндрлі проекциясымен кар то гра фия лық торының жиілігі ∆φ=∆λ=5º; φ₀=0º; φ_N=φ_S=25º; λ_орт=120º; λ_ω=100º λ₀=140º болатын Индонезияның 1:10 000 000 мас штаб ты картасын құру төменде көрсетілген кезеңдерден тұрады:

1. құрастыратын картаның сұлбасын (макетін) жасау;

2. меридиандар мен параллельдер аралықтарының өлшемдерін есептеу;

3. құруға қажетті бастапқы деректері бар кесте дайындау;

4. қағаз бетіне картографиялық торларды құру жəне олардың аралықтарын есептеу;

5. монтаждау жəне картаны құру.

Құрастыратын картаның сұлбасын (макетін) жасау. Құрастыру сұлбасын көбінесе проекциясы бірдей жəне масштабы жақын картада құрады. Сұлбаға картада кескінделген аумақты шек- тей тін шеткі меридиандар мен параллельдерді түсіреді. Орта лық мер и диан мен бұрыштамаға қатысты алғанда бағдар болатын с тан дартты параллельдерді бұрыштамалардың түрлерін көрс е те ді.

Меридиандар мен параллельдер аралықтарының өлшемдерін есептеу. Мұғалімдерге арналған атластағы А. В. Гедыминнің картографиялық кестесі бойынша 5º меридиандар мен параллельдер доғасының аралықтарын есептейді. Параллельдердің аралықтарын ендік бойынша экватордан бастап 5º(556605,0 м) бөледі. 5º меридиандар доғаларында экватордан шеткі параллельге (30º) дейінгі əр бір нүктеде тең бұрыштылық жағдайды сақтау үшін ендіктерге сəйкес меридиандар қиып өтетін көршілес параллельдердің аралықтары белгіленген өлшемде созу арқылы бұрмалануына түзету енгізіліп келеді.

Құруға қажетті бастапқы деректері бар кесте дайындау. Картографиялық проекциялардың əртүрлі сандық мəндерін есептеп шығарып, олардың жеке көрсеткіштері мен деректерін есептелінген кестеге енгізу біршама күрделі болуымен ерекшеленеді. Кестелер картаны құру барысында əртүрлі ісəрекеттерді жылдам əрі дұрыс орындауға, құру заңдылықтарын анықтап оның ретін бақылауға мүмкіндік береді. Мысалы, 5º доғаның экватордағы өлшемі-556605,0 м, ал картаның масштабындағы көршілес параллельдердің аралығы 5,57 см-ге тең.

Қағаз бетіне картографиялық торларды құру жəне олардың аралықтарын есептеу. Бастапқы деректер бар кестені дайындағаннан кейін картографиялық торды төмендегі ретпен құрады: қарындашпен бір-біріне перпендикуляр түзу сызық орталық меридиан мен экваторды жүргізеді. Экватордың бойында аралықтары 5,57 см-ге болатын орталық меридианға бағыттас меридиандар доғасын жүргізеді. 3.5-кестеде көрсетілген өлшемдерге сəйкес аралықтары бірдей емес орталық меридианға перпендикуляр параллельдер жүргізеді. Бұрыштамаларын сызып меридиандар мен параллельдердің градус сандарын белгілейді [2.5 кесте].

Картаны құру жəне монтаждау. Көбінесе географиялық карта суретке түсіру жолымен масштабы қажетті мөлшерге дейін кішірейтілген біршама ірі масштабты карталар негізінде құрылады. Сəйкес келетін нүктелері белгіленген картографиялық негізі дайындалғаннан кейін алдымен ватман қағаздың бетінде кішірейтілген көк жарық көшірмесі жасалады. Сапалық монтаждау жүргізгеннен кейін əр түрлі масштабты карталарды құру ережелеріне сəйкес көк көшірме бойынша карта мазмұнының барлық құрамдасбөліктері бар жарық көшірмені құрады. Жоғарыда жанасатын параллель ретінде экватор таңдап алынған ортасында бұрмалану көрсеткіші 1-ге тең болатын жанасатын цилиндрдегі Меркатордың проекциясы қарастырылды. Меркатордың проекциясын көбінесе қиып өтетін қалыпты цилиндрде жиі қолданады. Бұл жағдайда цилиндрмен жанасатын нөлдік бұрмалану сызығы екі жағында орналасатындықтан, экватордағы ұзындық масштабы п<1, аумақтың екі шеткі ендіктерінде п₂=п₁=1 жағдайына ие болады.

2.5 кесте. Проекцияны құруға арналған деректер берілген кесте

0º	111 321	0,00	0,00	0-5º	552,893	554,998	5,55
5º	110 901	421	2105	5º-10º	552,984	561,384	6,61
10º	109 641	1680	8400	10º-15º	553,144	571989	5,72
15º	107 552	3769	18 845	15º-20º	553,386	586,746	5,87
20º	104 649	6672	33 360	20º-25º	553,699	605,544	6,06
25º	100 992	10 369	51 845	25º-30º	554,091	628,256	6,28
30º	96 488	14833	74 165

Цилиндрлі проекциямен құрылған картографиялық тордың тоғысу нүктелерін есептеудің математикалық əдістері. Жанасатын жəне қиып өтетін цилиндр үшін 3.6-кестеде берілген формула бойынша есептелінеді.

Натуралдыдан ондық логарифмге өту үшін mod=0,43429448

Intg(45⁰ +^ϕ)⁰

ө ту модулі қолданылады. Сонда К= 2 . mod

2.6 кесте жанасатын жəне қиып өтетін цилиндрлі проекцияның картографиялық торларының тоғысу нүктелерін есептеу кестесі болады.

Жанасатын цилиндр үшін			Қиып өтетін цилиндр үшін
бұрмалану сипаты	X	Y	бұрмалану сипаты	X	Y
теңаралық	х=2πR	Δλ0 у=2πR3600	тең аралық	х=2πR	у=2πR cosφ0

7–1171

тең ауданды	х=Rsinφ	Δλ0 у=2πR3600	тең ауданды		Δλ0 у=2πR3600 cosφ0
тең бұрышты	х=RІ пt ϕ gφ(450+ 2 )	Δλ0 у=2πR3600	тең бұрышты	х=RІ пt ϕ gφ(450+ 2 )	Δλ0 у=2πR3600 cosφº

Тоғысу нүктелерінің координаттары төмендегі формуламен есептелінеді. Кесте бойынша φ мəніне сəйкес К есептелінеді [2.7-кесте].

х =RК; у=2πR .

2.7 кесте. К мен φ есептеу кестесі

φº	К	φº	К	φº	К	φº	К	φº	К	φº	К
0º	0,000	20º	0,265	35º	0,549	50º	0,881	65º	1,337	80º	2,028
10º	0,087	25º	0,356	40º	0,693	55º	1,011	70º	1,506	85º	2,436
15º	0,175	30º	0,451	45º	0,763	60º	1,154	75º	1,735	90º	23,131

Н. А. Урмаевтің қалыпты цилиндрлі еркін проекциясы.

Бұл проекцияны 1949 жылы кеңестік геодезист Н. А. Урмаев құрды. Оның қалыпты цилиндрлі проекциясында меридиандар мен парал лельдердің арақашықтығы Маркатордікіндегідей өте көп артпайды.

2.32-сурет. Урмаевтың қалыпты цилиндірлі еркін проекциясының картографиялық торлары

Осыған орай ол тең бұрышқа тəн қасиетін жоғалтанымен ауданының бұрмалануын азайтуға қол жеткізіледі. Оны 45°; 60°; жəне 75° параллельдердегі ауданның бұрмалану көрс етк іштерінің 1,6; 2,8 жəне 6,5 болуынан көруге болады. Қасиетт ерінің жиын тығ ына қарай бұл проекция еркін проекция ға жатады

[2.32-сурет].

Н. А. Урмаевтің қалыпты цилиндрлі еркін проекциясы мен сағат тар белдеуінің карталары құралған.

ГАжКОҒЗИ көп крнусты еркін проекциясы (1950 жылғы нұсқа). Бұрынғы КСРО-ның Геодезия аэрофототүсіру жəне карто графия орталық ғылыми-зерттеу институрының көп конусты про екциясының қарастырылатын нұсқасы экватор мен орталық мер и диан бірін-бірі перпендикуляр түзу қиып өтуімен, басқа мерид иандарының қисық, параллельдері бір-бірінен бірдей қаш ық тықта жүргізілген эксцентрлі доға тəрізді болуымен ерекш е лен еді.

Ұзындықтың бас маштабы орталық меридиан мен 48º ендіктер дегі параллельдің бойында сақталады. Аталған ендіктер дің ара лығындағы параллельдердің сығылуына байланысты жеке масш таб бас масштабтан кіші. Сондықтан экваторда ұзындық маш табы п=0,82 тең. 48º ендіктердің сыртындағы ұзындықтың бұр малану көрсеткіші п>1 болады. Ауданның бұрмалануының тара луында да өзіне тəн ерекшеліктер бар. Ауданның нөлдік бұрм алану сызығы дұрыс емес тұйықталған пішінге ие болады [2.33-сурет].

Бұл сызықтың ішінде р<1 жəне дүние жүзі картасының ортасында ең төменгі көрсеткіші р=0,82 тең. Нөлдік бұрмалану сызығының сыртында р>1 үлкен болатындықтан картаның солтүстік жəне оңтүстік бұрыштамаларының маңында оның ең жоғарғы көрсеткіші р=2 тең болады.

2.33-сурет. Ауданның изокалдары көрсетілген ГАжКОҒЗИ көп крнусты еркін проекциясымен құрылған дүниежүзінің картасы

(1950 жылғы нұсқа)

Бұл проекцияда бұрыштар бұрмаланады жəне ол картографиялық тордың пішінінен жақсы байқалады. Бұрыш тардың бұрмалануының жалпы көрсеткіші w 50º асады. Проекц иян ы бұрынғы КСРО-ның геодезия, аэрофототүсіру жəне картог рафия орталық ғылыми зерттеу институтында (ГАжКОҒЗИ) картограф Г. А. Гинзбург құрған.

ГАжКОҒЗИ көп конусты еркін проекциясы (ҮКЭ нұсқасы). Алдында қарастырған нұсқадан айырмашылығы бұл көп конусты проекцияда параллерльдері біршама иілген. Орталық меридианның бойындағы көршілес параллельдердің аралықтары экватордан алыстаған сайын солтүстік жəне оңтүстік, батыс жəне шығыс бұрыштамаға қарай біртіндеп артады.

Ұзындықтың бас масштады 45º ендіктегі параллельдерде жəне орталық меридианның экватормен қилысқан нүктесінде ұзындықтың бас масштабы сақталады. Орталық меридиан мен экватордың қилысынан алыстаған сайын ұзындық масштабы артады. 45º ендіктегі параллельдерден экваторға жылжыған сайын ұзындық масштабы бас масштабтан кіші (экваторда п=0,83 тең), ал бұл параллельдердің сыртында бас масштабтан үлкен болады.

Ауданның нөлдік бұрмалану сызығының (НБС) пішіні 45º ендіктердің аралығында батыстан шығысқа созылып жатқан эллипс тəрізді болады. Эллипстің ішінде р<1 (орталығында р=0,83), ал НБС сыртында р>1 болады. Дүние жүзі картасының солтүстік жəне оңтүстік бұрыштамаларының маңында бұл көрсеткіштің мəні 2-3-ке дейін артады [2.34-сурет]

2.34 сурет. Ауданның изокалдары көрсетілген ГАжКОҒЗИ көп крнусты еркін проекциясымен құрылған дүниежүзінің картасы (ҮКЭ нұсқасы)

Картаның ауданы бойынша бұрыштар бұрмалануының орналасуында айырмашылық болғанымен бұрыштардың бұрмала- ну көрсеткішінің абсолютті жоғарғы мəні шамамен 50 жылғы нұсқадағыдай.

Проекцияны 1950 жылғы нұсқамен қатар үлкен Кеңестік энциклопедиядағы дүние жүзінің картасы үшін Г. А. Гинзбург құрған.

Көп конусты проекцямен құрылған картографиялық торларды графиктік құру əдістері. Көп конусты проекцияны құрудың бірнеше əдісі бар. Солардың ішіндегі біршама қарапайым əрі қолжетімдісін қарастырайық. ГАжКОҒЗИ көп конусты еркін проекциясымен құрылған 1:50 000 000 масштабты дүние жүзінің картасының 1950 жылғы нұсқасында картографиялық тордың жиілігі ∆φ=∆λ=10º тең жəне 0-180º меридиандармен, 0-80º параллельдермен шектелген.

Картографиялық торды құру реті Меркатордың проекциясына ұқсас болғанымен біраз толықтырулар енгізілген. Мысалы, салыстырмалы түрде ірі аумақты қамтыған ұсақ масштабты конусты, азимутты, көп конусты жəне тағы басқа проекцияларда жер беті элипсоидының бетіне қатысты алғанда тең ауданды «қосалқы шар» қолданылады. Жер элипсоидының бетіне қатысты алғанда тең ауданды бұл қосалқы шар алдын-ала есептеулер жүргізу жəне проекцияны құру қызметін атқарады.

Жер элипсоидының бетіне қатысты алғанда тең ауданды шардың радиусы төмендегі формуламен есептелінеді. ^е2)

R= а(1- = 6371117,7м b

Мұндағы а=6378245,0; b=6356863,0; е²=0,006693-бірінші эксцентристет.

Радиусы есептелінген масштабы ірілендірілген шеңбердің сызб асынан дəлдік үшін шардың жазықтықтағы кескіні алынады.

1. Масштабы төрт есе ұлғайтылған (1:25 000 000) қосалқы сызбада төмендегі формуламен есептелінген радиусты шеңбер жүргізеді.

R= = 25,74см

2. Шеңбердің ішіне тік жəне көлденең түзу сызық жүргізеді.

3 Орталық меридианның сол жəне оң жағына меридиандар аралығын белгілейді.

4. Шеңберді төрттен бір бөлікке бөлу нүктелерінде радиустарды жүргізеді.

5. Əрбір радиусқа тік диаметріне дейін жалғаса жанасатын шеңберлер жүргізеді.

6. Графиктік құру арқылы қосалқы сызбадағы барлық параллельдер үшін радиустары анықталғанын пайдаланып, толық аяқталған картографиялық торды құруға кіріседі.

7. Берілген масштабта барлық параллельдер мен меридиандар үшін 10º бөлінген аралықтары есептелініп, қосалқы сызбадан парал лельдердің радиустары өлшенеді де, есептеу кестесі құрылады.

8. Тік диаметрін экватордан полюске дейін меридиандар мен паралл ельдердің қиылысы болып табылатын тоғыз бөлікке бөлед і.

Меридиандардың бойымен əрбір параллельге сəйкес келетін радиусты белгілеп, оларды жүргізетін орталықтарды анықтайды. Əр параллельдерді өз орталығынан есептеп шығарады [2.8-кесте].

4. Экваторды қоса есептегенде 10º параллельдердің аралықтарын белгілейді. Параллельдер мен меридиандардың қилысын орталығымен байланыстыратын түзу сызықтар жүргізіледі.

5. Экватордан полюске дейінгі көршілес екі параллель аралықт ары мен меридиандардың бөліктерін қосады. Бұл жағдайда меридиандар сынық сызықтармен кескінделеді [2.34-сурет].

2.8 кесте.

Меридиандар мен параллельдер аралықтарының градустарын есептеу кестесі

өлшемдері	Ендіктер
	0º	10º	20º	30º	40º	50º	60º	70º	80º	90º
параллель бойындағы 10º аралықтар, мм	2,23	2,19	2,09	1,83	1,71	1,43	1,12	0,76	0,60	0,00
меридиандар бойындағы 10º аралықтар, мм	2,22	2,22	2,22	2,22	2,22	2,22	2,22	2,22	2,22	2,22
Параллельдердің радиустары, мм	-	72,05	34,85	21,95	15,12	10,64	7,33	4,62	2,24	0,00

4. Меридиандардың сынық сызықтарының ізімен лекалы арқылы бір нүктеде түйілісетін түзу сызықтар жүргізіледі.

5. Картаның бұрыштамаларын сызып параллельдер мен меридиандарың градустарын белгілейді.

Еңбекті көп қажетететін көп конусты проекцияны құруға пайдаланылатын математикалық əдісті қолданғанда тоғысу нүктелерінің координаттарына төменде көрсетілген формула қолданылады:

1

ρ=Rctg φ ; δ=λsinφ; x= ρ cos δ; у= ρ sin δ

М

40º параллель бойынша бастапқы деректер ρ₄₀= . 1,1918=15,19см; δ=10º·0,6428=6º26'

50º параллель бойынша бастапқы деректер ρ₄₀= . 0,8391=10,69см; δ=10º·0,7660=7º40'

50º параллель бойынша бастапқы деректер ρ₄₀= . 0,5774=7,36см; δ=10º·0,8660=8º40'

70º параллель бойынша бастапқы деректер ρ₄₀= . 0,3640=4,64см; δ=10º·0,9397=9º24'

80º параллель бойынша бастапқы деректер ρ₄₀= . 0,1763см; δ=10º·0,9848=9º51'

Картографиялық торды құрудың жоғарыда қарастырылған графиктік жəне математикалық екі əдістерінен төмендегі қорытындыларды шығаруға болады: математикалық əдіс түрі өзгерген күрделі қисық картографиялық торларды құрғанда қолданылады. Координаттары бойынша тоғысу нүктелерін жылдам түсіріледі, жақсы бақыланады жəне құралдар мен қағаздың өлшемдерін ұлғайтуды қажет етпейді; графиктік əдіс мектеп карталарының торлары қалыпты жəне көлденең қарапайым проекцияларлы құру үшін қолданылады.

Сансонның жалған цилиндрлі тең ауданды проекциясы.

Сансонның проекциясында өзара перпендикуляр түзу сызықты жəне кеңістікте бас масштабта теңдей бөлінген. Параллельдер экваторға бағыттас түзу сызықты, сол сияқты меридиандарда теңдей бөлінген ұзындықтың бас масштабы сақталған. Барлық меридиандар қисық (орталық меридианнан басқасы) жəне олардың бойында ұзындық масштабы бас масштабтан үлкен болады. Бұрыштардың күшті бұрмалануына пішінінен айқын байқалғанына қарамастан, картографиялық тор тең ауданды қасиетке ие болады. Сансон проекциясының картографиялық торын жеңіл құруға болады. Ол үшін глобустан экватордың, орталық меридиан мен параллельдердің аралықтары өлшемін алып, көрсетілген ретпен қағаз бетіне түсіреді. Меридиандардың қисық сызықтарын параллельдердің бөліну нүктесі арқылы көз мөлшерімен немесе лекал бойынша сызады [2.35-сурет].

2.35 сурет. Дүниежүзінің карталарына арналған Сансонның тең ауданды жалған цилиндрлі проекциясының картографиялық торлары

Торды құру үшін экватордың, меридиандар мен параллельдердің өлшемдерін мұғалімдерге арналған атластағы кестеден де алу ға болады.

Француз географы Сансон өз проекциясын ХVІІ ғасырда ұсынған. Ол оңтүстік материктері Африка, Оңтүстік Америка жəне Аустралияны, сонымен қатар бұрынғы КСРО-ның солтүстіктен оңтүстікке созылып жатқан аймақтарын кескіндеуге қолайлы.

Жеке елдер мен аймақтардың карталарын құруға арналған проекциялар. М. Д. Соловевтің қиып өтетін көлбеу цилиндрлі еркін проекциясы. Бұл проекцияның карторафиялық торлары параллельдер мен меридиандардың арақашықтығын есептеу арқылы құрылады. Қиып өтетін көлбеу цилиндрдің бір нөлдік бұрмалану сызығы глобустың кіші шеңбері 60° параллель арқылы өтеді. 60° с.е. параллель мен 100° ш.б. меридианның қиылысы орталық меридиан ретінде қабылданған. Қиып өтетін ци линдр дің білігі глобустың білігін 15° үшкір бұрыш жасап қиып өте ді.

Жайылған цилиндрдегі глобустың кіші шеңберінің қиылысы түзу сызық түрінде кескінделетіндіктен параллельдермен сəйкес келмейді. Орталық мериданы түзу, қалған меридиандары полюсте түйілісетін қисық. Параллельдері концентрлі доға тəрізді нөлдік бұрмалану сызығы 60°с.е. пен 100°ш.б. қиылысы арқылы өтеді. Кіші шеңдердің солтүстігіне қарай түзу сызықты болып келетін орталық меридианға қатысты көршілес параллельдердің арақашықтықтары артып, оңтүстігіне қарай жылжыған сайын кемиді [2.36-сурет].

2.36 сурет. Ауданның изокалдары бар Соловьевтің проекциясымен құрылған картографиялық торы

Солтүстік полюс нүкте түретінде бейнеленген. Орталық меридианға перпендикуляр жүргізілген кіші шеңбердің нөлдік бұрмалану сызығы өтетін 60°с.е. пен 100°ш.б. қиылысында бұрмалану жоқ. Бұл сызықтың солтүстігінде ауданның жеке масштабы Р бас масштабтан үлкен. Солтүстік Жер аралдары ауданында ол көрсеткіш 2,0 тең. Нөлдік бұрмалану сызығының оңтүстігінде ауданның бұрмалану көрсеткіші Р кіші.

Қазақстан мен Орталық Азия елдерінің Қытаймен, Иранмен, Ауғанстанмен шектесетін шекарасында Р бұрмалану көрсеткіші 0,7 тең. М. Д. Соловевтің қиып өтетін көлбеу цилиндрлі еркін проекциясы 1937жылы бұрмаланған КСРО-ның карталарына арнап құрылған. Оны бастауыш саныптардың табиғаттану пəніндегі КСРО-ның карталарда қолданылған.

Бұрынғы КСРО-ның басқа карталар мен салыстырғанда бұрмалану көп болғаны мен көптеген əдістемелік артықш ыл ықтарының болуымен ерекшеленеді. Атап айтсақ, Соловьев тің прое кц иясында картографиялық торлары пішіні мен картаны кескінделу ерекшеліктері бұрыңғы КСРО мен онымен шектесетін аумақтар сфералық бет ретінде көрсететіндігі.

Сонымен қатар, онда қазіргі Ресейдің артикалық бөлігі мен полюс айқын бейнеленген. 1980 жылдары ол жаңа, біршама жетілдірілген заманауи проекциямен алмастырылды. Цилиндрдік проекциялардың басым бөлігі ірі масштабты құруға қолданылады. Красовскийдің теңаралық қалыпты конусты проекциясы. Красовскийдің проекциясындағы картографиялық тор қиып өтетін қалыпты конуста құрылған. Оны есептеу барысын да қойылған негізгі талаптар басым бөлігі 40º-73ºс.е аралығында КСРО-ның орналасқан аумақта іс жүзінде ауданның бұрамалануының болмауы, бұл ендіктердің шетіндегі параллельдерде ұзындық масштабтың тең болуы ескерілген. Торының пішіні қалыпты конусты проекцияға тəн қасиетке сəйкес келеді.

Бұл проекцияда нөлдік бұрмалану сызығы глобус пен қосалқы геометриялық жазықтық жанасатын 50º-68º ендіктердегі параллельдерде орналасқан. Пішіні доға тəрізді. Меридиандарының аралықтары тең болғандықтан олардың бойындағы ұзындық масштабы бас масштабқа жақын (m=0,997). Оның салдарынан параллельдердің бойында да ұзындықтың, ауданның жəне пішіннің бұрмалану көрсеткіші бас масштабқа жақын болады. Бұл көрсеткіштердің абсолют мəні аз болғандықтан проекцияда қамтылған КСРО-ның басым бөлігі тең аудандыққа жақын.

КСРО шекарасының оңтүстігіндегі, сонымен қатар, Солтүстік жер, Жаңа Сібір аралдарының жəне Таймыр түбегінің біраз бөлігіндегі параттельдердің аралықтарындағы ауданның бұрмалану көрсеткіштері бірліктен небəрі 0,05 өлшемге артық (р=1,05). Тек жоғарыда аталған аралдар мен түбектің солтүстігінде ғана ол одан да артады [2.38-сурет]. Сонымен қатар, картаның шетіне қарай бұрыштың бұрмалану көрсеткіштері де артады. 80º с.е параллельге жақындаған сайын бұрыштың бұрмалануы ω көрсеткіші 10º жетеді. Красовскийдің қалыпты конусты проекциясымен құрылған қазіргі ТМД елдерінің (бұрынғы КСРОның) картасында салыстырмалы түрде бұрмалану онша үлкен болмағанымен, оны кескінделген қосындардың арақашықтығын біршама дəл өлшеу қажет болғанда ескеру қажет [2.37-сурет]. Ондай есептеуді орындау барысында картадағы екі қосынның аралығындағы түзу сызықты өлшеп номограммадан табылған түзету коэфициенті К₀ көбейтеді [2.38-сурет].

3.37 сурет. Ауданның изокалдары бар Красовскийдің қалыпты конусты проекциясымен құрылған КСРО-ның картасы

Егер екі қосын да бір ендікте орналасса онда түзету коэфициен тінің мəнін номограммадан олардың ендігі (φ) мен бойлықта ры ның (λ) айырмасы бойынша табады. Егер қосындар əр түр лі ендіктерде орналасса, олардың тең ортасындағы ендік пен бойлықт арының айырмасы арқылы табады.

Проекцияны 1921 жылы кеңестік астроном-геодезист Ф. Н. Красовский жасады. Онымен 6 сыныпқа арналған географиялық атластағы, сонымен қатар, КСРО-ның, қазіргі Қазақстан мен Ресейдің оқу жəне анықтама карталары құрылған.

2.38-сурет. Красовскийдің қалыпты конусты проекциясымен құрылған КСРО-ның, қазіргі Ресей мен Қазақстанның карталарындағы ара-қашықтықты есептеуге арналған номограмма. φ – ендік, Δ λ – бойлықтардың айырмасы.

Каврайскидің теңаралық қалыпты конусты проекциясы 47º жəне 62º параллельдерде қиып өтетін қалыпты конуста құрылған. Бұл проекцияда құрылған КСРО-ның картасында ұзындықтың бас масштабы конус қиып өтетін параллельдер мен барлық меридиандардың бойында сақталған. Қазіргі ТМД елдері (бұрынғы КСРО-ның) аумағының материктік бөліктерінде бұрмалану шамалы.

2.39-сурет. Ауданның изокалдары бар Каврайскидің теңаралық қалыпты конусты проекциясымен құрылған КСРО-ның картасы

Конус қиып өтетін параллельдердің аралығы сығылуына байланысты 55º ендікте р, п, жəне R 0,99 тең. ал 47º жəне 62º параллельдердің сыртында бұл көрсеткіштер бірден жоғары. Бұ рыш тың бұрмалану көрсеткішінің өлшемі Красовскийдікіне жақын.

2.40-сурет. Каврайскийдің тең аралық қалыпты конусты проекциясымен құрылған КСРО-ның, қазіргі Ресей мен Қазақстанның карталарындағы ара-қашықтықты есептеуге арналған номограмма. φ – ендік, Δ λ –

бойлықтардың айырмасы

Каврайскидің теңаралық қалыпты конусты проекциясымен құрылған қазіргі ТМД елдері (бұрынғы КСРО-ның) картасынан қосындардың ара-қашықтықтарын дəл өлшеу қажет болғанда номограммадан алынған түзету коэфициенті К₀ пайдалану керек. Коэфициенттің өлшемін анықтау барысында Красовскийдің проекциясында сипатталған əдісті қолданады.

Проекцияны 1931 жылы кеңестік астроном-геодезист В. В. Красовский жасады. Содан бері мектептің жəне мұғалімдерге арналған географиялық атластарындағы карталар мен қабырға карталарын құруға осы проекция кеңінен қолданылып келеді.

Картографиялық торды графиктік құру əдісі. 1:100 000

000 масштабты жиілігі ∆φ=∆λ=10º болатын теңаралық қалыпты конусты картографиялық торына төменде көрсетілген ретпен графиктік құрылады.

1. Еркін масштабта тордың сұлбасын тұрғызады.

2. Қосалқы сызбада (дəл болу үшін масштабты үлкейтуге де болады)

е2

R=а(1- ) b

радиусты Жер элипсоидымен тең ауданды болатын ρ=6,37см

болатын доға жүргізіледі.

3. Шеңбердің ішінде тік жəне көлденең диаметрлер жүргізіледі.

4. Шеңбердің жоғарғы бөлігін екі бөлікке бөледі де одан ендіктері 47º, 62º болатын нүктелерді тауып, олардың радиусына тік диаметрімен түйіліскенше жанасатын сызық жүргізеді. Осындай тəсілмен аумақтардың ең төменгі параллельерінің де радиусын анықтайды.

5. Соңғы сызбада орталық нүктеден тік түзу (орталық меридиан) жүргізіп, радиустары сызбадан алынған төменгі ендіктерден бастап барлық параллельдерді жүргізеді. Проекция теңаралық болғандықтан орталық меридианға бағыттас бірдей қашықтықта меридиандардың аралықтары белгіленеді.

6. Ендігі төменгі параллельдерден бастап көршілес меридиандардың аралықтарын 10º бөледі. Параллельдер доғасының ұзындығын орта мектеп мұғалімлеріне арналған атластағы кестеден алады.

7. Жүргізілетін концентрлі шеңбердің орталығынан төменгі ендіктерден бастап параллельдерде белгіленген меридиандар нүктелерін түзу сызықпен қосады. Сəуле тəрізді бір нүктеде түйілісетін сол түзулер меридиан болып табылады.

8. Картаның бұрыштамаларын сызып меридиандар мен параллельдердің градустарын белгілейді де, сызбаны рəсімдейді.

Картографиялық тордың тоғысу нүктелерін математикалық əдіспен есептеу жəне координаттары бойынша құру. Бұл əдіс төменде көрсетілген формулаларды пайдалануғ а негізделген.

x=ρ cos δ; y=ρ sin δ; δ=λ sin φ₀; ρ₀=Rctg φ.

Мысал ретінде 52º ендіктегі үш нүктені есептеп шығарамыз.

δ=10º·0,7880=7º53’; ρ₅₂= ·0,8713=9,96 см.

х₁=9,96· cos7º53'=4,98·0,9922=9,88см; у₁=9,96· sin7º53'=4,98·0,1372=1,36см; х₂=9,96· cos15º46'=4,98·0,9624=9,58см; у₂=9,96· sin15º46'=4,98·0,2665=2,66см; х₃=9,96· cos23º39'=4,98·0,9160=9,12см; у₂=9,96· sin23º39'=4,98·0,3969=3,76см.

Конустық проекцияны құру барысында техникалық орындалуы қиынға соғатын штангенциркульды көп қолдануға тура келеді. Сондықтан ірі форматты картадағы конустық торды координаттары есептелінген меридиандар мен параллельдердің қилысындағы тоғысу нүктелері арқылы тұрғызады.

Картаның орталық меридианы абсцисса білігі ОХ ретінде қабылданады; координаттың бастауы 0 жазылған конустың шыңында орналасады; ордината білігі ОҮ абсцисса білігіне перпендикуляр өтеді. Егер меридиандарды жақындату бұрышы δ мен параллельдердің радиусы ρ есептелген болса жоғарыда берілген формулалар бойынша 1, 2, 3, .... нүктелердің координаттарын есептемейді.

Орталық меридианға қатысты картографиялық тор симметрялы болғандықтан тоғысу нүктелерінің барлығын емес, тек картаның сол жақ немесе оң жақ жартысының координаттарын есептеу жеткілікті. Тіпті аумақтың шеткі параллельдерінде тоғысу нүктелерін есептеп, басқа барлық параллельдердің тоғысу нүктелерін меридиандарды жүргізу барысында алуға болады. Меридиандарда параллельдердің аралықтарын белгілеп, лекалдарды пайдаланып, оларды нүктелер бойынша тұрғызады.

2.4. Картографиялық проекцияны анықтау.

Картографиялық проекцияны таңдау қағидалары

Картографиялық проекцияларды картографиялық торы бойынша анықтау. Географиялық карта бойынша əр түрлі картометриялық есептер шығару үшін алдымен ол құрылған картог рафиялық проекцияны анықтау керек. Аталған мəселені кар- тан ың меридиандары мен параллельдерінің пішінін, қанд ай бұрышпен түйілісетінін жəне бір-бірінен алыстайтынын, көрш ілес жатқан меридиандар мен параллельдердің қиылыст ар ынд ағы меридиандар доғаларының ұзындықтары қалай өзге ре ті нін анықтауға мүмкіндік беретін картографиялық торының бел гілері не негізделіп картаның атын, қандайда бір класс немесе топқ а жата тынын табу арқылы шешеді.

Жоғарыда аталған белгілер ірі аумақтар қамтылған карталарда жақсы анықталады. Картаның өлшемі кішірейген сайын əр түрлі проекцияның картографиялық торлары бір-біріне ұқсап оларды ажырату қиындайды. Бірақ іс жүзінде көбінесе ірі аумақ қамтылған карталардағы бұрмалануды табуға тура келеді. Сондықтан проекцияның класы мен оларға тəн бұрмаланудың түрлерін білудің географтар жұмысына қажеттілігі күнненкүнге артуда. Қалыпты цилиндрлі, жалған цилиндрлі, конусты тағыда басқа проекциялар бойынша проекциялардың кластарын біршама жеңіл анықтауға болады.

Егер меридиандары мен параллельдері бір-бірінен бірдей қашықтықта жүргізілген, бірін-бірі перпендикуляр қиып өтетін түзу болса, онда карта қалыпты цилиндрлі проекциямен құрылғ ан. Егер картада меридиандары бір нүктеден таралатын сəуле тəрізд і түзу, параллельдері концентрлі доға сияқты болса, онда бұл – қалыпты конусты проекция. Егер барлық меридиандар сəуле тəрізд і түзу бұрыш жасап ортасындағы нүктеде түйіліссе, паралл ельд ері конц ентрлі шеңбер тəрізді болса, онда ол – қалыпты азимутты проекция.

Көлбеу, көлденең цилиндрлі жəне азимутты проекциялармен құрылған карталардың картографиялық торларының пішіні басқаша болатынын есте сақтау қажет.

Картографиялық тордың пішіні бойынша бұрмаланудың сипатын анықтауға да болады. Егер көршілес жатқан екі параллельді меридиандардың қиып өтуінен түзілетін торлардың аудандары бірдей болмаса, онда картаның проекциясы тең ауданды емес.

Егер көршілес жатқан екі меридианды қиып өтетін параллельдерден түзілетін тордың ауданы экватордан алыстап, ендіктері артқан сайын өзгермей сол қалпында қалса, картаның проекциясы тең ауданды болмайды. Егер көршілес жатқан екі параллель мен оларды қиып өтетін меридиандардың қандай да бір бөлігі түзу бұрыш жасамай қиылысса, онда карта тең бұрышты проекциямен құрылмаған.

Аумақты қамтуына қарай карталарды құруға іс жүзінде дүние жүзін ің, материктер мен жеке елдердің карталарын құру үшін əр түрлі проекция қолданылады. Қамтылған аумағының ірілігі əртү р лі карталарға біртекті проекцияны қолдануға мүмкіндік бермейді.

Картаның проекциясын жеңіл анықтау үшін жекеленген салыстыру белгілері енгізілген анықтағыш-кесте құрылады. Бірақ оны пайдалану үшін келесі ережелерді сақтау қажет:

1. Алдымен қамтуына қарай қандай аумақ кескінделгенін дұрыс анықтап,оны сəйкес келетін кестеден табу.

2. Кестеде орталық (түзу) меридианның ұзындығының өзгеруін ескеретін белгілердің берілетінін, ал, тіпті, кейбір карталард а тордың жиілігіне енбегендіктен орталық меридианның өзі кес кін делм ейтінін ескеру қажет. Бірақ сызылмағанымен түзу сы зық өтетін орынды табу қиын емес. Ол көбінесе бір-біріне қарам а-қарс ы дөңес болып келетін екі меридианның ортасында орна ла са ды.

3. Көршілес жатқан параллельдердің арақашықтығының орталық меридианнан алыстаған сайын өзгеруін картаның шетіндегі сол параллельдерді қиып өтетін көршілес меридиан дардың ара-қашықтығымен салыстыру қажет.

4. Көбінесе аумақтың ендік бойынша орташа параллелі кескінд елмейді. Сондықтан көршілес жатқан меридиандар доғасын ың ұзындығын кескінделген аумақтың ортасына ең жақын

8–1171

орналасқан параллельді алу керек. Мысалы, Қазақстанның картасында 48º, Ресей Федерациясының картасында 60º параллельді алған дұрыс

5. Қалыпты конусты проекциямен құрылған картографиялық торда меридиандардың аралықтарының бұрыштары олардың бой лық айырмасына қарағанда əрқашан аз болады. Ол əртүрлі конус тық проекцияда əртүрлі.

6. Ресей Федерациясы мен ТМД елдерінің картасында солтүстік бұрыштамасының сыртында ғана емес, картаның бетін ен тыс аумақта да қилысады.

Жарты шарлар карталарының басым бөлігі азимуттық проекциямен құрылатындықтан, оны анықтаудың бірінші сатысында бел гілі бір проекцияның қандай нұсқасына жататынын білу ге бас а назар аудару керек [2.9-кесте]. Анықтаудың екінші саты сы талд анатын карта құрылған проекцияның түрімен тануға мүмкіндік береді.

2.9 кесте.

Дүние жүзі карталарының проекцияларын айқындауға арналған анықтағыш

Проекцияның сыныбын меридиандар (орталықтан басқа) параллельдердің пішіндері бойынша анықтау
меридиандардың пішіні	түзу	қисық	қисық
параллельдерінің пішіні	түзу	түзу	доға тəрізді
проекцияның класы	қалыпты цилиндрлі	жалған цилиндрлі	көп конусты
2 меридиандармен салыстырғанда көршілес параллельдер аралықтарының экватордан алыстаған сайын өзгеруіне қарап проекцияның түрін анықтау
Аралықтары тең	Қалыпты цилиндрлі квадратты немесе қалыпты цилиндрлі түзу бұрышты	Сансонның жалған цилиндрлі	ГАжКОҒЗИ көп конусты еркін (1950 жылғы нұсқасы)
Аралықтары үш есеге жуық артады	Урмаевтің қалыпты цилиндрлі		ГАжКОҒЗИ көп крнусты еркін (ҮКЭ нұсқасы)
Аралықтары екі есеге жуық артады	Меркатордың қалыпты цилиндрлі
Аралықтары кемиді		Урмаевтің жалған цилиндрлі

Солтүстік (оңтүстік) жарты шарлардың карталары үшін азимутты проекциялар құруға Постельдің теңаралық, Ламберттің тең ауданды жəне Аполлонидің теңаралық азимутты проекциялары қолданылады. Оларды полюстер алыстаған сайын параллельдер аралықтарының өзгеруіне қарай жеңіл анықтауға болады. Пішіні, өлшемі мен географиялық орны жағынан материктер мен мұхиттардың бір-бірінен айырмашылықтары бар. Сондықтан Жер бетінің жоғарыда аталған бұл ірі бөліктерінің картографиялық проекциясын анықтауды картада қандай материк немесе мұхит кескінделгенінен бастау қажет. Содан кейін поляр маңындағы Антарктида материгінің карталары қалыпты азимутты проекцияда көбінесе Постельдің тең аралық немесе Ламберттің тең ауданды қалыпты азимутты проекцияларында кескінделетінін табады. Оларды картаның шетіне қарай полюстен алыстаған сайын параллельдер аралықтарының өзгеруіне (Ламберттің тең ауданды қалыпты азимутты проекциясында) немесе өзгермеуіне (Постельдің теңаралық қалыпты азимутты проекциясында) қарап таниды [2.9-кесте].

Африканың картасы көбінесе Ламберттің тең ауданды көлденең азимутты проекциясымен құрылады. Еуропаның карталары үшін кейде Каврайскидің немесе Красовскидің қиып өтетін конустағы қалыпты конусты проекциялары қолданылады [2.10-кесте]. Қазіргі Ресей мен Қазақстанның карталары көп жағдайда Каврайскийдің немесе Красовскийдің қиып өтетін конустағы қалыпты конусты проекцияларымен құрылады.

Бұрынғы КСРО-ның оқу карталары үшін Соловьевтің қиып өтетін цилиндрдегі көлбеу цилиндрлі, сонымен қатар, ГАжКОҒЗИың картографиялық торы симметриалы емес шартты проекциялары да қолданылады. Соңғы екі карта торларының сыртқы кескінінен жеңіл танылады. Ал Каврайский мен Красовскийдің проекцияларын ажырату үшін төменде көрсетілген тəсілдер қолданылады: бойлық айырмасы 30º-40º кем болмайтын екі меридиан аралығының белгілі бір параллель қилысынан солтүстікке қарай 90º ендікпен түйілісетін нүктеге дейін меридианның бағытымен сызғышпен түзу өлшеп алып, қилысатын градустар санын бағалап меридиандар түйілісетін нүктелерді белгілейді.

3.10 кесте.

Батыс жəне шығыс жарты шарлар карталарының проекцияларын айқындауға арналған анықтағыш

Проекциялар тобын меридиандар (орталықтан басқа) параллельдедің пішіндері бойынша анықтау
меридиандардың пішіні	қисық	доға тəрізді	қисық
параллельдерінің пішіні	қисық	доға тəрізді	түзу
Проекциялар тобы	Постельдің көлденең азимутты немесе Ламберттің көлденең азимутты	стереографиялық көлденең азимутты немесе Арроусмиттің глобулярлы азимутты	ортографиялық көлденең азимутты
2 орталық меридианмен салыстырғанда көршілес параллельдер аралықтарының орталығынан алыстаған сайын өзгеруіне қарап проекцияның түрін анықтау
Аралықтары тең	Постельдің көлденең азимутты	Арроусмиттің глобулярлы азимутты
Аралықтары екі есеге жуық артады		стереографиялық көлденең азимутты
Аралықтары 0,7 есе кемиді	Ламберттің көлденең азимутты

Картографиялық проекцияларды таңдау қағидалары.

Картаны құрар алдында картографиялық проекцияны дұрыс таңдау міндеті тұрады. Оны шешуде кескінделетін аумақтың өлшемі, олардың пішіні мен географиялық орны, картаның атқаратын қызметі мен кейбір басқада жағдайлар ескеріледі.

Өлшемі əртүрлі аумақты кескіндеу үшін қолданылатын проекцияларды қарастырайық. 3.9-кестеде көрсетілгендей, жер шарының барлық бөлігін кескіндеу үшін ұсақ масштабты карталарды құруға көп конусты, цилиндрлі жəне жалған цилиндрлі проекциялар қолданылады. Солтүстік жəне оңтүстік жарты шарлардың қалыпты азимутты, ал, шығыс жəне батыс жарты шарлардың көлденең азимутты проекциямен құрылатыны көрсетілген. 3.10-кестеде жоғарыда аталған карталарға Ареусмиттің глобулярлы (шарлы) азимутты проекциясы да қолданылатыны айтылған.

Қазіргі Ресейдің, Қазақстанның жəне ТМД елдері аумағын негізінен конустық проекциямен құрылады. Оны басқа мемлекеттер мен олардың жеке бөліктерін кескіндейтін карталарға да қолданады. Бірақ елді картада кескіндеу барысында аумағының пішінін де ескереді. Меридиандарды бойлай созылып жатқан елдерді көп конусты немесе көлденең цилиндрлі, аумағының пішіні дөңгеленген елдерді азимутты, ал экватор маңындағы мемлекеттерді цилиндрлі жəне жалған цилиндрлі проекциямен кескін дейді. Картаның атқаратын қызметі де құратын проекцияға əсер етеді. Егер карта салыстыру немесе ауданды өлшеу қызметін атқарса тең бұрышты проекциялар тобын таңдайды. Ұзындықты, арақашықтықты өлшеуді, бағытты анықтауды көздейтін картометриял ық жұмыстар үшін ұзындықтың бұрмалануы болмайтын проекц ияларды таңдайды. Мысалы, авияциялық сапарлардың бағ ыты көрсетілетін карталарды құруға орталығынан барлық ра диустарының аралықтары тең болуымен ерекшеленетін Пост ельд ің теңаралық көлбеу азимутты, ал теңіз карталарын құруға Мерк атордың тең бұрышты қалыпты цилиндрлі проекциясын қолд анған тиімді. Мектептің география пəнінің мұғалімі өз жұмыс ынд а қолжазб а карталарын түсіндіруіне тура келеді. Картог раф иял ық проекцияны сипаттау барысында есептеулерінің қарап айымдылығын ескер іп, қолжазба карталарды пайдалану мүмкін дік терін түсіндіреді.

Дүние жүзінің карталарын Анаксимандрдың теңаралық қалыпты цилиндрлі, шығыс жəне батыс жарты шарлардың карта сын Аррусмиттің глобулярлы шарлы проекциясымен құруға бо ла ды.

Картаны құрастыру. Картада қамтылған аумақтың мазмұнын айқындайтын негізгі картографиялық кескіндер мен қосымшаетіне орналастыру сипатын картаны құрастыру дей міз. Картаны тиімді құрастыру міндетін жүзеге асыру салатын суретін дұрыс ойластыруды көздейтін суретшінің шығармашылық іс-əрекетіне ұқсайды. Автор немесе картаны құрушы оны дұрыс құрастыруды ойластырып, қағаз бетіне ең маңызды ақпараттарды енгізіп, кескінделген аумақтың айқын болуын, əрі ірі болуын, ашық жер қалмауын алдын-ала ойластырады.

Құрастыру картаның атын, орналастыратын нысандарын, масштабын, түсіндірме сөздерін, қамтылған аумақтың қосымша сипатын анықтайтын көлденең қима-сызба, графиктер, кестелер, мəтіндер, суреттер, шартты белгілер сияқты тағы басқа құрамдас бөліктерін қағаз бетіне ұтымды орналастару мəселелерін қарастырады. Картаның аты мен масштабын біршама ірі əріптер мен жазуға мүмкіндік беретіндей барлық құрамдас бөліктеріне ал дын-ала орын белгілеу құрастырудың қызметінің маңызына мысал бо лады.

Пайдаланылатын əдебиеттер тізімі:

1. Картография с основами топографии. / Под ред. Г. Ю. Грюнберга.–М.: Просвещение, 1991.– 368 с.

2. Берлянт А. М. Картография. – М.: Аспект-Пресс, 2002.–270 с.

3. Бугаевский Л. М. Математическая картография: учебник для вузов. –

М.: Изд-во МГУ, 1998. – 265 с.

4. Южанинов В. С. Картография с основами топографии – М.: Высшая школа. 2001г.– 300 с

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Географиялық глобустың негізгі қасиеттерін ашып көрсеті ң і з.

2. Ұсақ масштабты карталардың əртүрлі бөлігінде масштабтың əр түрлі болу себебін, бас масштабтың жеке масштабтартан айыр ма шылығын түсіндіріңіз.

3. Ұсақ масштабты географиялық карталардағы бұрмаланулар дың түрдер і мен олардың туу себептерін ашып көрсетіңіз.

4. Картографиялық проекциялардың негізгі түрлерін анықтап, қосалқы гео метриялық жазықтықта бағдарлау əдістеріне, бұрмалану сипатына қарай жіктеңіз.

5. Постельдің теңаралық азимутта проекцияларының негізгі нұс қала ры ның картографиялық торының ерекшеліктерін, бір-бірінен айырм аш ылықт ары мен ұқсастықтарын анықтаңыз.

6. Меркатордың тең бұрышты қалыпты цилиндірілі проекциясымен құрылған карталардың картографиялық торларының негізгі ерекшеліктерін, бұрмалау сипатын ашып көрсетіп, ойыңды мысал келтіре отырып негіздеңіз.

Студенттердің іскерлік дағдыларын қалыптастыруға арналған тапсырмалар

Мұғалімдерге арналған географиялық атластағы 1º параллельдердің əр түрлі ендіктегі ұзындығын, Еуразияның физикалық картасының 80°-90°шығыс бойлықпен 0°, 20°, 40°, 60°, 70° с.е. пен қиылыстарының ара қашықтығын есептеп сол ендіктердегі параллельдің бойындағы жеке масштабты анықтаңыз.

Жеке масштабының анықтайтын параллель мен меридиандардың қиылысы	Меридиандар дың градус айырмасы	Параллельдер мен меридиандардың қиылысының ара қашықтығы, см есебімен	Белгілі бір ендіктегі 1º параллельдердің ұзындығы, шақырым	Картаның белгілі бір ендік бойындағы жеке масштабы
Экватор мен 80º-90º ш.б. қиылысы
40º с.е. пен 80º-90º ш.б. қиылысы

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Геойд тəрізді жер шарының белгілі бір масшатбпен кішірейтіліп алынған үлгісі ....

А) топографиялық сызба;

В) географиялық глобус;

С) топографиялық карта;

D) географиялық карта;

Е) топографиялық нүсқа;

2. Сызықтық масштабтың дəлдік негізінің бір бөлігіне сай келе тін жер бетінің ұзындығы ...

А) дəлдіктің шегі;

В) сызықтық масштабтың графиктік дəлдігі;

С) сызықтық масштабтың дəлдігі;

D) толық негіз;

Е) дəлдіктің ауданы.

3. Сызықтық масштабтың графиктік дəлдігі ... мм тең?

А) 2 мм;

В) 0,002 мм;

С) 0,2 мм;

D) 0,02 мм;

Е) 0,1 мм.

4. 1:50 000 000 масштабты глобуста жердің үлкен жəне кіші жарты білігінің айырмасы небəрі .... мм.

А) 0,4 мм;

В) 0,1 мм;

С) 0,2 мм;

D) 0,3 мм;

Е) 0,5 мм.

5. Глобустағы екі нүктенің арасын үлкен шеңбер арқылы қосат ын жол…

А) ортомия;

В) курс;

С) азимут;

D) румб;

Е) локсодромия.

5. Жазықтыққа көшіргенде жер элипсоидының бетінің геометр ия- лық қасиеттерінің бұзылуы…

А) бұрмалару;

В) азимут;

С) дирекциондық бұрыш;

D) ортодромия;

Е) локсодромия

6. Картаға көшіргенде жер элипсоидының бетіндегі бағыт тардың бұрыштар мен картаның бетіндегі бағыттардың бұрыш тарының сəйкес келмеуі…

А) бұрыштың бұрмалануы;

В) ауданның бұрмалануы;

С) ұзындықтың бұрмалануы;

D) пішіннің бұрмалануы;

Е) нысандардың бұрмалануы.

7. Ұзындықтың өзгеруі гректің ......... əрпімен белгіленеді:

А) d;

В) m;

С) γ;

D) Q;

Е) S.

8. Ауданның бұрмалануының көрсеткішін ..... формуласымен анықтайды.

А) sinω=^a+b ;

2 a−b

В) Р=а·b;

a

С) k= ; b

D ) Dһ=α1 *h ; α

Е) α= 60*h; α

9. Градус торларының тоғысу нүктелері үшін қолданылатын алдынала есептеліп қойған кестелер:

А) изогиета;

В) изокол;

С) изобар;

D) номограмма;

Е) изодаза.

10. Картографиялық тордағы параллельдердің аралығы созылған бөлігінде жеке масштаб ..... болады.

А) бас масштабтан үлкен;

В) бас масштабтан қысқа;

С) бас масштабпен тең;

D) бас масштабпен бірдей;

Е) бас масштабтан ұзын.

11. Жердің айналу білігімен цилиндрдің білігі сай келетін проекция…

А) қалыпты азимутты;

В) көлбеу цилиндрлі;

С) көлденең цилиндрлі;

D) қалыпты конусты; Е) қалыпты цилиндрлі.

12. ........ проекцияда қосалқы геометриялық жазықтық глобустың кез-келген нүктесімен жанасады.

А) көлбеу азимутты;

В) көлденең азимутты;

С) қалыпты азимутты;

D) қалыпты цилиндрлі;

Е) көлденең цилиндрлі.

3 - т а р а у.

ҰСАҚ МАСШТАБТЫ КАРТАЛАРДЫҢ МАЗМҰНЫ.

КАРТАЛАР СЕРИЯЛАРЫ. ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АТЛАСТАР

3.1 Географиялық карталарды жіктеу. Картографиялық жинақтау

Алуан түрлі географиялық карталар аумақты қамтуына, масштабына, кескінделген құбылыстардың жинақталу көрсеткіштеріне, қызметіне пайдалану əдісіне қарай жіктеледі.

Карталарды жер бетіндегі аумақты қамту көрсеткішіне қарай жіктеуге сəйкес барлық географиялық карталар төмендегі топтарға бөлінеді.

1. Бүкіл жер бетін қамтыған дүние жүзінің карталары.

2. Жердің жарты бөлігін қамтыған жартышарлар картасы, мұндай карталар жұппен дайындалады. Оларға батыс жəне шығыс жартышарлардың құрылықтар мен мұхиттардың жартышарлар карталары жатады.

3. Жеке материктер мен аймақтардың карталары. Бұл топқа жеке материктер мен мұхиттардың, теңіздердің дүние бөліктерінің карталары жатады.

4. Мемлекеттердің топтарының, ірі мемлекеттер мен оның бөліктерінің карталары. Бұл топқа шағын аумақтың, пайдалы қазбалар мен шығанақтардың карталары жатады. Географиялық карталардағы аумақтың қамтылуы мен масштабтың арасында байланыс бар. Картада қамтылатын аумақ артқан сайын масштаб кішірейеді.

Жер бетінің жеке бөліктерінің ауданы əртүрлі болуына байланысты жоғарыда көрсетілген жіктеулер бұзылды. Мысалы: Тынық мұхиты тек дүниежүзінің картасында ғана толық кескінделеді.

Дүниежүзі мен жарты шарлардың карталарының масштабы жеке материктердің масштабына қарағанда ұсақ болады.

Жоғарыда көрсетілген төрт топтың ішінде жеке мемлекеттер мен оның бөліктерінің қарталарының масштабы ірі болады.

Барлық географиялық карталар ірі масштабты (1:200000 дейін), орта масштабты (1:200000-1:1000000 дейін) жəне ұсақ масштабты болып бөлінеді.

Карталарды мазмұнына қарай жіктеу. Мазмұнына қарай барлық карталар жалпы географиялық жəне тақырыптық болып бөлінеді.

Ұсақ масштабты жалпы географиялық карталарды шолу карталары деп те атайды. Жалпы географиялық шолу караталарда қамтылған аумақтың сыртқы көрінісі жер бедері, табиғат жағдайлары, елдімекендер аумақтың əкімшілік бөліктің шекаралары, елді мекендер, өзендер мен көлдер, пайдалы қазбалар, теңіздер мен мұхиттардың жағалау сызықтары, басқа да нысандар кескінделеді. Жалпы географиялық карталар қамтылған аумақтың ерекшелігімен танысу қызметін атқарады.

Бір немесе бірнеше табиғат компоненттері немесе экономикалық-географиялық элементтер кескінделетін карталарды тақырып тық карталар дейміз. Оның жалпы географиялық картад ан айыр машылығы картаның тақырыбында жазылып қам тылатын аумағ ы негізгі тақырыптың мазмұны ашылады. Тақыр ыптық кар таларда кескінделген құбылыстардың ерекше ліктері өлшену, тереңд ігі мен сандық сипатының жинақталу дəре жесіне қарай алуан түрлі болады. Көрсеткіштердің жинақталу дəр еж есіне қарай тақырыптық карталар синтездік жəне талдау карт аларына бөлін еді.

Талдау карталарына құбылыстардың жеке өлшемдері берілген тақырыптық карталар жатады. Оларды кейде бақылау карталары деп те атайды. Талдау карталарына белгілі бір жыл мезгілдеріндегі жеке метеорологиялық элементтер көрсетілген климат карталары жа тады.

Синтездік карталарға жеке көрсеткіштерді жинақтау нəтижесінде құбылыстардың тұтастығын айқындайтын карталар жатады. Оған климат облыстарының карталары мысал болады. Тақырыптық карталар мазмұнына қарай физикалық, географиялық жəне экономикалық географиялық карталарға бөлінеді.

Физикалық, географиялық, тақырыптық карталар географиялық ортаның негізгі компоненттерінің басты белгілерін жинақтап сипаттайды. Оларға табиғат белдеулері мен зоналарының, климат, топырақ, өсімдік, жануарлардың карталары жатады. Кейбір тақырыптық карталар жер қабықтарының бір-бірінен ерекшеліктенуімен шектеледі. Оларға тектоникалық, геологиялық, климаттық топырақ басқа да карталар жатады.

Жер бедерінің ерекшеліктері гипсометриялық, геоморфологиялық карталарда кескінделеді.

Əлеуметтік-экономикалық тақырыптық карталарға халықтар дың саяси жəне саяси-əкімшілік, экономикалық, тарихи жəне мə дени карталардың топтары кіреді.

Бір емес бірнеше табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық құбы лыс тарды сипаттайтын тақырыптық карталарды кешенді кар- талар дейміз. Кешенді карталардың мазмұнының құрамдас бө лік теріне бір табиғат құбылысын қамтитын (тектоникалық, өсім дік, топырақ жамылғыларының картасы); əлеуметтік-геогра фия лық құбылыстардың топтары; табиғи орта мен халықтың ша руа шылық əрекетін сипаттайтын тақырыптық карталар жата ды. Кешенді караталардың соңғы тобына өнеркəсіп пен ауыл ша руа шылық нысандарының орналасуын табиғат байлықт ар ы мен шик із ат базаларымен байланысын ашатын (агроөнеркəсіптік кешен нің) тақы рыптық карталар кіреді. Жалпы географиялық жə не тақы рып тық карталардың мазмұны мен кескіндеудің айқын ды ғы бас қа да ерекшеліктері атқаратын қызметі мен масштабына бай ла ныс ты болады.

Атқаратын қызметіне қарай анықтама жəне оқу карталарынан басқа педагогикалық, үгіт, туристік, əскери, техникалық, инжен ерлік, басқа да ерекше қызмет атқаратын карталарға топтастыр ылады.

Техникалық карталарға аэронавигациялық, теңіз навигациялық карталары түрлі құрылыс жұмыстарына қолданылатын инженерлік карталар жатады.

Картаның қызметі мазмұнын, қамтылатын нысандарды таңдауда шешуші рөл атқарады. Карталар пайдалану əдістеріне қарай жеке беттік, қабырға жəне оқулық мəтініне қосымша берілетін карталар болып бөлінеді. Жеке беттік карталар мемлекеттер мен аумақтардың жиналмалы картасына біріктіріледі. Мөлдір үлдірге (пленкаға) дайындалып графопроекторлармен көрсетілетін карталар транспорттық карталар деп аталады. Географиялық карталармен қатар сызба-карталар да қолданылады.

Географиялық карталардағы жазулар. Жазуларды географиялық карталардың мазмұнын ашатын маңызды құрамдас бөлік ретінде қарастыру қажет. Олармен қамтылған аумақтардағы меншікті атаулар беріледі. «Мұхит», «жота», «асу», «СЭС», «жанартау» сыяқты географиялық атаулардың түрлері түсіндірмелі жазулармен беріледі. Сипаттама-жазулар нысандардың сапалық ерекшеліктерін жəне олардың қасиеттерінің сандық сипатын түсіндіреді. Көптеген сипаттама-жазулар топографиялық карталардың құрамдас бөлігі болып табылады.

Ұсақ масштабты карталарда жазулар меншікті географиялық атаулары мен нысандардың түрлерін көрсету үшін қолданылады. Оларда сипаттама-жазулар аз болады. Шолу карталарында сан түріндегі түсіндірмелі жазулар биіктіктер мен тереңдік белгілерін көрсету үшін қолданылады [3.1-сурет].

3.1-сурет. Картографиялық шрифттердің бірқатар түрлері

3.2-сурет 1:100 000 масштабты карталардағы жазулардың жазылу ерекшеліктері

Ұсақ масштабты тақырыптық карталарда жазулармен (қысқартылған) көбінесе қабылданған жіктеу бойынша жекелеген аумақтардың сапалық сипаттарын, атап айтсақ, тау жыныстарының геологиялық жастарын, климаттың типтерін, топырақ пен өсімдіктердің сипаттарын көрсетіледі.

Сандық жазулармен абсолютты жəне салыстырмалы көрсеткіштерді белгілейді. Тек меншікті географиялық атаулар, нысандар мен құбылыстардың түрлері көрсетілетін карталармен қат ар тек жазулары жоқ, барлық мазмұны тек географялық шартты бел гілермен ғана кескінделетін тақырыптық карталар да болады.

Карталардағы жазуларды əріптерді теру мақамдарының сипаттарына, өлшемдеріне, түсіне, бас əріптермен жазылуына қарай да ажыратылады. Карталар мазмұнының əртүрлі элементтеріне жататын нысандар əртүрлі шрифтпен жазылады. Картографиялық жазулардың əріптер мен сандардың бейнесіне, олардың салыстырмалы қалыңдығына, көлбеулігіне қарай өздеріне тəн ерекшелікт ері болады [3.2-сурет].

Атаулар жазылған шрифттердің белгілі бір пішіні нысанның маңызды сапалық ерекшеліктерін айқындайтын шартты бел гі қызым етін атқарады. Мысалы, жазылу мақамы арқылы елдімекендердің түрлерін анықтауға болады.

Жазулардың түсі де нысандардың карта мазмұнының құрамдас бөліктерінің қандай да бір түріне жататынын көрсетуге мүмкінд ік береді. Атап айтсақ, жалпы географиялық карталарда су нысан дары көк, жер бедері қоңыр түсті жазулармен жазылады.

Картографиялық жинақтаудың түрлері. Кез-келген географиялық карталарда шектелген қағаз бетінде жер шарының ірі аумағынд ағы географиялық нысандардың барлығын кескіндеу мүмк ін емес. Картада көрсету үшін олардың негізгілері іріктеліп жинақт алып алынады.

Карталардың масштабына сай жер бетінің қамтылатын аумағындағы географиялық нысандардың негізгілерін таңдап, іріктеп алу ды картографиялық жинақтау дейміз.

Ұсақ масштабты карталарда жер бетінің аумағы өте кішірейтіліп, жинақталады. Мысалы, 1:2 500 000 масштабты картаның 1 см² аумағында жер бетінің 6,25 шақырым² ауданы қамтылады.

Географиялық картада кескінделетін құбылыстарды іріктеу картаның мазмұны мен қызметіне сай ең қажетті нысандарды таңдау арқылы жүргізіледі.

Картада қамтылатын əртүрлі дəрежедегі географиялық нысандар мен құбылыстарды сандық жəне сапалық тұрғыдан іріктеп алудың шегін ценза дейміз. Қамтылатын нысандар мен құбылыстардың шегі картаның масштабына байланысты.

Мысалы: Жер бетінің 1шақырым² аумағы 1:10 000 масштабты картада 1 дм² сиса,1:100 000 масштабтыда 1 см², 1:1 000 000 масштабты карталарда 1мм² сияды. Осыған орай картаның масштабы кішірейіп қамтылатын аумағы артқан сайын айқындылығы кемиді. Мысалы, 1:25 000 ірі масштабты картада өзеннің ені, орташа тереңдігі мен жылдамдығы түсіндірмелі шартты белгімен көрсетілсе, 1:200 000, 1:1 000 000 масштабты карталарда тек көк сызық түрінде кескінделеді. Жоғарыда келтірілген мысалдар картографиялық жинақтаудың дəрежесі картаның масштабына, атқаратын қызметіне тікелей байланысты екенін көрсетеді.

Қамтылған аумақтың сипатын толық ашып көрсететін анықтама карталарда масштабтың мүмкіндігі толық пайдаланылады. Басқа мақсатта қолданылатын жалпы шолу карталарында картографиялық жинақтаудың дəрежесі жоғары болады. Мектептің оқу карталарының мазмұнына, атқаратын қызметіне сай артық нысандар алынып тасталады. Ол оқушылардың есте сақтауын арттырады. Картографиялық жинақтауға белгілі бір аумақтың ерекшелігін ашып көрсету қажеттілігі де əсер етеді. Ол қажетті нысандарды іріктеп жинақтауы немесе əлсіретуі мүмкін.

Картографиялық жинақтау географиялық картаның жағымды ерекшеліктерін айқындайтын артықшылықтарының бірі болып табылады. Масштабы мен қызметіне қарай жалпы географиялық заңдылықтарды ескере отырып, кескінделетін аумақтағы нысандар мен құбылыстарды іріктеп алу арқылы автор картаның мазмұнын ашу мүмкіндігіне ие болады.

Ғылыми тұрғыдан алғанда картографиялық жинақтаулары дұрыс жүргізілген карталар атқаратын қызметі мен мазмұнына сай ғылыми, оқу, өндірістік басқа да мақсатта пайдалануға мүмкіндік береді. Картада қажетті географиялық нысандардың пішін мен ауданын, созылған бағытын анықтауды геометриялық тұрғыдан жинақтау дейміз.

Қажетті географиялық нысандардың жер бетіндегі жəне картадағы орнының бір-бірімен сай келуін картаның геометриялық дəлдігі дейміз. Картадағы қажетті нысандардың ауданы мен пішіні, екі нүктенің ара-қашықтығы геометриялық нақтылыққа сəйкес анықталады.

Қамтылатын аумақтағы маңызды нысандардың ерекше белгілерін, құбылыстардың кеңістіктегі өзара байланысы мен географиялық мəнін ескере отырып іріктеуді картографиялық жинақтаудың географиялық нақтылығы дейміз. Географиялық нақтылыққа қажетті нысандардың картадағы пішінінің сақталуы жатады.

Сандық жəне сапалық жинақтау. Картаны құру кезінде сандық жəне сапалық жинақтаулар қолданылады. Картаның масштабына, мазмұнына, қамтылатын аумақтардың ерекшелігіне сай географиялық нысандарды іріктеп санын азайту мақсатындағы картографиялық жинақтауды сандық жинақтау дейміз.

Сандық жинақтауға төмендегі құбылыстар мен нысандар жатуы мүмкін:

1. Тақырыптық жəне жалпы географиялық карталарды құру кезінде мазмұнының негізгі элементтері болып табылатын табиғи жəне əлеуметтік-географиялық құбылыстар іріктеп алынады. Мұндай жинақтау кезінде бір табиғи немесе əлеуметтікэкономикалық компоненттер кескінделеді.

2. Картаның мазмұнын ашатын географиялық нысандар. Мысалы, көлдердің ішінен ең қажетті ірілері таңдалып алынады. Бір текті нысандардың ішіндегі ең ірілері мен маңыздылары іріктелінеді. Мысалы, Қалалардың ішінен астаналар, қатынас жолдарынан – магистральды темір жəне автомобиль жолдары, өзендерден : кеме жүзе алатын өзендер, тағы да басқалар таңдап алынады.

Бір текті нысандарды іріктегенде, картаға түсіру үшін жер бетінің əртүрлі аймақтарындағы географиялық нысандардың картаның беткі ауданында қамтылатын сандық көрсеткішін матема ти калық формуламен анықтайтын нормативтік əдістер қолданылады.

Картаға түсірілетін нысандардың кескінінің тетіктерін жинақтау. Картаның масштабы кішірейген сайын картаға түсірілген табиғи жəне əлеуметтік нысандардың кескінінің (сыртқы пішішінің) тетіктерінің санын азайту өзендер мен көлдер дің мұхиттар мен теңіздердің жағалау сызықтарын алып жат қан ауданын карталарда кескіндеуде кеңінен қолданылады.

Картаның масштабының кішірейіп, қамтылатын ауданының артуына байланысты жүргізілетін сандық жинақтаудың нəтижес інд е өзеннің иректілігі, теңіздер мен көлдердің жағалау сызықта рындағы шығанақтар мен мүйістер азайады. Картаға түсірілетін ны сандардың кескінінің санын азайту барысында бір-біріне жақ ын орналасқан біртекті нысандар бір ірі нысандар: арал, көл, батп ақ, ауылшаруашылығына жарамды жерлер ретінде көрсеті ле ді.

Картада қамтылатын аумақтың сандық сипатын іріктеу нəтижесінде кескінделу аралығы артуына байланысты жеке нысандардың сандық көрсеткіштері көрсетілмейді. Жинақтаудың бұл бағытында нысандардың жеке айырмашылықтары көрсетілм еуіне байланысты біртекті нысандарды картада кескіндеуге ор тақ бір шартты белгі қолданылады.

Масштабы кішірейген сайын қамтылатын аумақтың ауданының артуына байланысты картаның дəлдігіне қойылатын талаптар азайып, біртекті нысандардың шекарасы да кеңейеді. Мұғалімдерге арналған атластың 1:1 000 000, 1:10 000 000 масштабты карталарында халқының саны 100000-нан асатын қалалар үш топқа бөлінген. Əр топқа жататын қалалар халқының саны жағынан 400-500 мыңға айырма жасайтын пунсондармен белгіленсе, мектеп оқушыларына арналған географиялық атластарда халқының саны 100000 асатын тқалалар масштабының кішіреюіне байланысты екі топқа біріктірілген.

Сапалық жинақтау. Бір текті құбылыстар мен нысандарды, оларды айқындайтын қасиеттің санын азайтуды сапалық жинақтау дейміз.

Сапалық жинақтау төменде көрсетілген екі топқа бөленді: – бір текті құбылыстар мен нысандардың санын азайту; – құбылыстарды айқындайтын қасиеттердің санын азайту.

Бір текті нысандардың санын азайтуға ірі масштабты топографиялық карталардағы соқпақ, тас төселген жəне асфальт төселген жолдардың ұсақ масштабты карталарда автомобиль жолдарына; аралас орман, жалпақ жапырақты ормандардың орманға біріктірілуі мысал болады.

Біртекті нысандардың топтарын бір нысанға біріктіріп, шекарасын өзгертуге байланысты, картографиялық жеке түсінікт ерді жинақтай отырып, мазмұны кең, жаңа түсініктерді қалып тастырады [3.3-сурет].

Географиялық картада кескінделген құбылыстар мен нысандардың сапалық сипатын жинақтау үшін оларды айқындайтын

9–1171

қасиеттердің санын азайтады. Мысалы, əрбір оқшауланған орман алқаптарының ерекшеліктерін айқындайтын бірқатар қасиеттер болады. Олар:

• орман алқабы белгілі бір аумақты қамтып жатады, өзіне тəн пішіні, геоботаникалық тұрғыдан ағаштардың белгілі бір түрі басым болады;

• орман ағаштары жасымен, санымен, орташа биіктігімен, орташа диаметрімен сипатталады.

Орман ағаштарын кəсіпорындар əртүрлі мақсатта қолданады. Ұсақ масштабты карталарда аталған қасиеттерінің біразы ғана іріктеліп алынады. Өйткені масштаб кішірейген сайын нысандар мен құбылыстардың көрсеткіштері де азаяды.

3.3 сурет. Масштабы əр түрлі картада жер бетері элементтерінің жинақталуы

Ғылыми тұрғыдан дұрыс жинақталған жағдайда картаның мазмұнының сапасы артады. Картографиялық кескіндеудің дұрыс жинақталуын, картаға дұрыс баға берілуін ескеру, іс жүзінде пайдалану барысында қамтылған аумақ жөнінде дұрыс түсініктердің қалыптасуына мүмкіндік береді.

3.2 Жалпы географиялық жəне тақырыптық картада қолданатын картографиялық кескіндеу тəсілдері

Тақырыптық карталардың мазмұнының элементтері.

Картаның барлық элементтерін мазмұны дейміз. Масштабы мен қызметіне сай картаның мазмұны алуан түрлі болады. Карта мазмұнының элементтерінің құрамына географиялық ландшафтар (жер бедері, гидрография, өсімдіктер мен топырақ жамылғысы) мен əлеуметтік-экономикалық нысандар (елді мекендер, жол, өнеркəсіп жəне ауылшаруашылық кəсіпорындары) кіреді.

Ұсақ масштабты карталардың мазмұны аз ғана табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандарды кескіндеумен шектеледі.

Жалпы географиялық шолу карталардың мазмұны алуан түрлі, мұндай карталарды оқу арқылы:

• кескінделген аумақтың географиялық орны мен оның жеке бөліктерінің кеңістікте өзара орналасуының, сонымен қатар, құрылықтағы судың түрлері мен олардың таралуы мен жер

бедерінің ірі пішіндерінің негізгі ерекшеліктерін;

• теңіздер мен құрлықтың аудандарының ара салмағымен материктердің жағалау сызықтарының тілімделу дəрежесін;

• Жер бедері мен судың арасындағы байланыс жөнінде маңызды ақпараттар алуға болады.

Көп мөлшердегі жалпы географиялық карталар атластарда жинақталады. Тақырыптық карталарда бір немесе бірнеше табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық құбылыстар кескінделіп, олардың мазмұнын ашуға баса назар аударылады. Тақырыптық карталардың мазмұны шартты түрде екі бөлімнен тұрады. Бірінші негізгі бөліміне картаның тақырыбын айқындайтын құбылыстар кіреді. Бұл бөлімді картаның арнайы мазмұны деп атайды. Мысалы, 8 сыныпқа арналған география оқулығымен атластағы геологиялық картаның арнайы мазмұнын əртүрлі геологиялық жастағы тау жыныстарының формациялары мен тектоникалық байланыстары мен жарылыстардың сызықтары құрайды.

Кейбір тақырыптық карталарда географиялық негіз ретінде теңіздер мен көлдердің жағалау сызықтары, əкімшілік-аумақтық бөлінулердің шекаралары, қатынас жолдары, елді мекендер кескінделеді.

Тақырыптық карталардың географиялық негіздері тақырыптық картаның арнайы мазмұнына кіретін құбылыстар мен нысандардың орналасуын бағдарлау қызметін атқарды. Тақырыпт ық карталардың географиялық негізінің элементтерін таңд ағанда олардың тақырыптың арнайы мазмұныны құрайтын құбыл ыстармен байланысы ескеріледі. Сондықтан климат карталар ында географиялық негізге жер бедері, геоморфологиялық карталарда төрттік мұзбасулардың шекарасы кіреді.

Тақырыптық карталарда құбылыстардың абсолюттік жəне салыстырмалы өлшем бірліктері беріледі. Абсолюттік өлшем бірліктеріне ауылшаруашылығына жарамды жерлер дің га есебімен алынған ауданы, үй жануарларының саны, ақша бірлігіне шаққандағы өндірілген өнеркəсіп пен ауылш аруашылық өнімдер і, жауын-шашынның мм есебімен алынғ ан мөлш ері жатады.

Тақырыптық карталарда көрсетілетін салыстырмалы шамаларғ а ел аумағындағы ауылшаруашылығына пайдаланылатын жерлердің үлес салмағы, бір жылда өндірілген белгілі бір өнеркəсіп өнімінің елімізде өндірілген барлық өнеркəсіп өнім деріне қатысты үлес салмағы жатады. Тақырыптық картаның мазмұнын ашу үшін ареал, сапалық түс, нүктелік, изосызықтар, белг ілеу, жеке диаграмма, картограмма, картодиаграмма, қозғ алыс белгілері əдістері қолданылады.

Гипсометриялық əдіс. Географиялық картаның мазмұ-

нының элементтерінің ішіндегі кескінделу жағынан ең күрделісі жер бедері болып табылады. Кез-келген картада жер бедерінің ойлы-қырлылығының сипаты, тау беткейінің көлбеулігі айқын кескіндеуі тиіс. Ірі жəне ұсақ масштабты карталарда жер бедері гипсометриялық əдіспен горизонтальдардың көмегімен кескінделеді [3.4-сурет].

Картаның масштабына сай горизонтальдар белгілі бір биіктікте жүргізіліп, олардың аралықтары жер бедерінің негізгі пішіндерін айқындайтын қабатты бояулармен боялады. Əр қабатты бояу қамтыған теңіз деңгейінен алынған биіктіктер картаның бұрыштамасының астындағы биіктік жəне тереңдік шкаласында көрсетіледі. Биіктік жəне тереңдік шкалаларының көмегімен қима-сызбалар құрып, нысанның абсолют биіктігін анықтауға мүмкіндік береді. Жер бедерінің негізгі пішіндерінің абсолют биіктігін көрсететін сан жазылған түсіндірмелі шартты белгімен бейнеленеді.

3.4-сурет. Жер бедерінің горизонтальдармен кескінделуі

Қабатты бояулар əдісі жер бедерінің ірі пішіндерінің алып жатқан ауданын, созылған бағытын, биіктігін, тау беткейінің көлбеулігін анықтауға мүмкіндік береді. Гидрографиялық нысандар мұхиттар, теңіздер мен көлдер кескіні жағалау сызықтарымен шектеліп көгілдір бояулармен боялады.

Су нысандарының тереңдігі изобаттармен көрсетіліп, көршілес жатқан изобаттардың аралығы қоюлығы əртүрлі көгілдір түстермен боялады. Табиғи су қоймаларының тереңдіктері тереңдік шкалаларында көрсетіледі. Табиғи су қоймаларының тереңдік белгілері мұхит асты бедерін гипсометриялық əдіспен кескінделуін толықтырады [3.5-сурет]. Мысалы, Қара теңізіңің терең жері 2210 метр, Тынық мұхитындағы Курил-Камчатка шұңғымасының тереңдігі 9717 м. Шығанақтар мен мұхит асты тауларының төбесі болып табылатын банкалардың ең саяз жері де көрсетіледі. Теңіздің жағалау сызықтарының кескінделуіне де ерекше көңіл бөлінеді. Ұсақ масштабты карталарда өзен жүйелерінің жалпы кескіні, симметриялылығы мен ассимметриялылығы, басты өзеннің төменгі, орта жəне жоғарғы ағыстары, өзен алаптарының су айырықтары беріледі.

Өзендердің кеме қатынасына қолданылатын бөліктері қос сызықпен кескінделеді.

3.5-сурет. Антрактиданың физикалық картасындағы биіктік жəне тереңдік шкаласы мен жер бедерінің изогипспен жəне қабатты бояулармен кескінделуі

Географиялық карталарда елді мекендердің кескінделуі.

Елді мекендер жалпы географиялық карталардың мазмұнының маңызды құрамдас бөлігінің бірі. Көптеген елдімекендер саясиəкімшілік, экономикалық, мəдени орталықтар болып табылады. Ұсақ масштабты карталарда қалалар пішіні дөңгелек пунсондармен кескінделеді. Елді мекендер картаның масштабына сай маңызына қарай іріктеліп алынады. Халық тығыз қоныстанған аймақтарда елді мекендердің 2-4%-ы, сирек қоныстанған аймақтарда барлығы картада кескінделеді. Пунсондардың мөлшері мен ішіндегі елді мекендердің халқының санын, ішіндегі бояуы мен аттарының жазылу мақамы қалалардың саяс и-əкімшілік қызметін көрсетеді. Саяси əкімшілік мəні бар қалал ард ың атының асты толық немесе үзік сызықтармен сызылады. Астаналар арнайы боялған пунсондармен ерекшелендіріп көрс еті леді.

Қатынас жолдарының картада кескінделуі. Қатынас жолдарының бес түрі - құрлық, өзен, теңіз, құбыр, əуе көліктерінің ішіндегі бастапқы үшеуі жалпы географиялық карталарда кескінделеді. Жалпы географиялық карталарда қамтылған аумақтың қатынас жолдарымен қамтамасыз етілуі мен көліктің құрылымдарын ашып көрсетуге тырысады. Автокөліктен темір жолдың экономикалық маңызы жоғары болғандықтан экономикасы жақсы дамыған аудандарда темір жолды сол қалпында кескіндеп, автомобиль жолдарын мүмкіндігінше көп жинақтап

тек маңызды автомагистральдар ғана көрсетіледі

Жалпы географиялық карталарда кескінделген құрлық жолдары маңызына қарай төмендегі топтарға бөлінеді [3.6-сурет] :

• магистралды, маңызды жəне басқа темір жолдар;

• магистралды, басты жəне басқа автомобиль жолдары;

Ұсақ масштабты шолу карталарында құрлық жолдарының ерекше бөліктері асулар мен тоннельдер көрсетіледі. Шолу карталарында теңіз айлақтары мен маңызды темір жолдары пунктирмен көрсетіліп, теңіз айлақтары ерекше белгі якорьмен көрсетіледі. Маңызды теңіз жолдардың бағытының бойына жалғастыратын порттардың аты мен қашықтығы жазылады. Ерекше белгілермен теңіз паромдары мен олар жалғап жатқан қалалары жазылады.

3.6-сурет. Сызықтық белгілердің негізгі түрлері

Тақырыптық карталарда құбылыстарды кескіндеу тəсілдері. Кескінлеу тəсілдерін таңдау. Кескіндеу тəсілдерін таңдауда кескінделетін нысандардың сандық жəне сапалық сипаттамаларын, кеңістіктікте орналасуын, динамикасын жəне тағы басқа барлық мəліметтер жинағы ескеруді қажет етеді. Картаның мазмұны мен типі де əсер етеді. Сондықтан ғылымианықтамалық, анықтамалық жəне жедел карталарға нақты жəне дəл кескіндеу үшін белгілеу, сапалық түс, сызықтық белгілер, қозғалыс белгілері жəне тағы басқа тəсілдерді таңдау қажет. Ал, жалпы танымдық жəне ғылыми-тұғырнамалық бағыттағы карталарда жалған сызықтар, изосызықтар, ареалдар жəне тағы басқа жалпы географиялық кескіндеу тəсілдерін қолданған тиімді.

Кескіндеу тəсілдерін таңдауға елеулі түрде, əсіресе, есептікстатистикалық материалдардың нақтылығы мен дəлдігі де əсер ететіндіктен кескінделенетін құбылыстардың географиялық мəліметтерінің сəйкестігін нақтылау керек.

Ареал əдісі (area) – (латын тілінде аудан, кеңістік) картада кескінделетін құбылыстар: пайдалы қазбалардың алаптары, өсімдіктер мен жануарлардың жеке түрлерінің таралған аумағы, ауылшаруашылық дақылдарының өсірілетін аудандарының шекарасы айқындалып ерекше шартты белгілермен кескінделеді. Ареал жəне сапалық түс əдістері тақырыптық карталарда кескінделген құбылыстардың кеңістіктік таралуымен қамтылған аумағын сипаттайды. Ареал жəне сапалық түс əдісінде құбылыстардың сандық сипаты ескерілмейді.

Белгілі бір құбылыстың таралған шектеулі ареалы сызықтармен, пунктирлермен немесе нүктелермен көрсетіледі. Егер ареалдың нақты шекарасы көрсетілмесе құбылыстың аты жазумен жазылып, болмаса, бейнелі геометриялық шартты белгімен немесе əріппен белгіленеді.

Бір-бірінен қашықта немесе бір-бірімен жалғасып, белгілі бір құбылыстардың сандық көрсеткіштерін айқындайтын сандық ареалдар да болады, оған жүк тасымалындағы белгілі бір жүк тасымалының үлес салмағын көрсететін ареалдар мысал болады [3.7-сурет].

3.7 сурет. Ауыл шаруашылық дақылдарының жеке түрлері өсірілетін аудан шекарасының ареал əдісімен кескінделуі

Сапалық түс əдісі. Тақырыптық карталарда кескінделетін құбылыстардың таралатын аумағы белгілі бір түспен боялады, бояудың түсі белгілі бір құбылыстың таралған аумағын көрсетеді.

Сапалық түс əдісі табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық құбыл ыс- тарды кескіндеуге кеңінен қолданылады. Геологиялық, тектон и- калық, топырақ, климат, саяси, экономикалық тағы басқа тақ ыр ыптық карталарда сапалық түс əдісі кеңінен қолданылады [ 4. 8-сурет].

Изосызықтар тəсілі белгілі бір құбылыстардың көрсеткіштері бірдей нүктелерін қосатын қисық сызықты изосызықтар дейміз.

Изосызықтар тəсілін жер бедерін кескіндеуге, тақырыптық карталарды құруға кеңінен қолданылады. Жер қыртысының құрылысын сипаттайтын геологиялық карталарда стратоизогипстер құру арқылы шөгінді жыныстардың қандай да бір қабатттарының қалыңдығын көрсетеді. Тереңдігі бірдей нүктелерді қосатын сызықтар изобаттар арқылы мұхит суының тереңдігі мен бедерінің ерекшелігін анықтайды.

Климаттық жəне метеорологиялық карталарда жер бетіндегі температуралары бірдей нүктелерді қосатын изотермалар мен жауыншашынның мөлшері бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық изогиеттер, атмосфералық қысымы бірдей нүктелерді қосатын изобарлар, құбылыстың бір датада түсетін құбылыстарды қосатын қисық сызық изохрондар, жер бетіндегі магниттік ауытқуы бірдей нүктелерді қосатын сызықты изогондар, халықтың тығыздығы бірдей нүктелерді қосатын сызық изодазалар кеңінен қолданылады [3.8-сурет].

3.8-сурет. Сапалық түс жəне изосызықтар тəсілдері қолданылған Аустралияның климат картасы

Изосызықтарды қолданғанда картада кескіндеу үшін қандай көрсеткіші негіз ретінде алынғанын, қандай өлшембірлікпен өлшенетінін білудің маңызы зор.

Белгілеу тəсілі. Картаның масштабы ескерілмейтін құбылыстардың географиялық орнын анықтауға қолданылатын масштабтан тыс шартты белгілерді белгілеу дейміз. Белгілердің мөлшері картада кескінделетін құбылыстардың көлемін айқындайды. Географиялық карталарда геометриялық, көркем бейнелі жəне əріптік белгілелер қолданылады.

Үшбұрыш, төртбұрыш дөңгелек түрінде қолданылатын белгілер қарапайым жəне құрылымдық болып бөлінеді. Құрылымд ық геометриялық шартты белгілер экономикалық карталарда ірі өндіріс орталықтарындағы жеке өнеркəсіп салалары ның үлес салмақтарын көрсетеді. Əріптер мен өнеркəсіп салалары, химиялық символдармен пайдалы қазбалардың жеке түрлері кескінделеді [3.9-сурет].

Құбылыстың абсолют шамасы белгінің сызықтық өлшемімен, оның ауданымен, көлемімен анықталады. Бұл айырмашылықтарды картадан сызғышпен немесе өлшегішпен өлшеу арқылы табуға болады. Бұл нұсқада бөліп көрсетілген аумақтағы көрсеткіштердің шамасы шартты белгінің өлшеміне сəйкес келеді. Солардың ішіндегі ең қарапайымы тік төртбұрыш.

3.9-сурет. Географиялық карталарда қолданылатын геометриялық белгілердің түрлері

Картаға түсірілетін көрсеткіштердің шеткі мəндерінің өлшемдері күшті айырма жасаған жағдайда құбылыстардың арасындағы сызықтық тəуелділік пен шартты белгінің ең үлкен жəне ең кіші өлшемдерінің айырмашылығы жоғары болатындықтан, оны пайдалану тиімсіз болады. Бұл жағдайдан өлшемі биіктігімен емес, ауданымен өлшенетін шартты белгілерді қолдану арқылы шығуға болады.

Мұндай кескіндер биіктігі жағынан емес, шаршының ауданы жағынан айырма жасайды. Картада кескінделінетін құбылыстардың шеткі өлшемдері өте жоғары болған жағдайда текше сияқты көлемді белгілер қолданылады. Мұнда белгінің сызықтық өлшемдері көлемнің шамасының өлшеміне сəйкес текшенің түбірімен алынатындықтан шартты белгінің өлшемі тіптен кішірейеді.

Картадағы əртүрлі қосындарда кескінделген құбылыстар өлшемдері түрлерінің өлшемдері арқылы ажыратылады. Бұл өлшемдер төмендейтін немесе көтерілетін ретпен көрсетілетін белгілі бір түрдің шкаласымен беріледі. Шкалалар үздіксіз немесе сатылы болуы мүмкін.

Үздіксіз шкалада көршілес əр бір жұп белгілер бір-бірінен онша үлкен емес шамада айырма жасайтындықтан, белгілі бір өлшемдегі шартты белгі құбылыстың біртекті шамасына сəйкес келеді. Басқаша айтқанда, үздіксіз шкалада құбылыстар санындағы өзгерістер шартты белгі өлшемдерін арттырады немесе кемітеді. Үздіксіз шкаланы қолданғанда картада кескіндейтін аумақтағы барлық қосындарда болатын əртүрлі құбылыстар санын көрсететін өлшемі жағынан бір-бірінен айырмашылығы бар көптеген белгілер пайда болады.

Картаның түсініктемесінде белгінің шамасы мен құбылыстардың өлшеміне сəйкес үздіксіз шкала сөзбен жəне кесте түрінде жазылады. Мысалы, халықтың жұмыспен қамтамасыз етілу картасында Белгілеу аумағының 1мм² ауданы 200 мың адамға сəйкес келеді. Үздіксіз шкалалар абсолютті жəне шартты болып екіге бөлінеді [3.10-сурет].

3.10 сурет. Картадағы əртүрлі қосындарда кескінделген құбылыстар өлшемдерін анықтауға мүмкіндікберетін белглер шкалаларының түрлері

Үздіксіз шкалада көршілес əр бір жұп белгілер бір-бірінен онша үлкен емес шамада айырма жасайтындықтан белгілі бір өлшемдегі шартты белгі құбылыстың біртекті шамасына сəйкес келеді. Басқаша айтқанда, үздіксіз шкалада құбылыстар санындағы өзгерістер шартты белгі өлшемдерін арттырады немесе кемітеді. Үздіксіз шкаланы қолданғанда картада кескіндейтін аумақтағы барлық қосындарда болатын əртүрлі құбылыстар санын көрсететін өлшемі жағынан бір-бірінен айырмашылығы бар көптеген белгілер пайда болады.

Сатылы шкалада құбылыстардың шамасын білдіретін сандар қатарының барлық мəні бірнеше топқа (сатылы қатарға) бөлінеді де, əрбір топ белгілі бір өлшемді белгімен белгіленеді. Көбінесе бұл топтардың саны оннан аспайтын шағын болады. Картаның түсініктемесінде белгілер бірінен кейін бірі орналастырылады. Белгіде сəйкес келетін саты шегінің саны жазылады.

Белгілер өлшемінің үздіксіз жəне сатылы шкалаларында тағы бір белгісі бойынша айырмашылық болуы мүмкін. Ол белгі шкаланың барлық телімдерінде кескінделетін құбылыстың шамасы мен белгілеу өлшемінің арасындағы бірдей пропорционал тəуелділікті сақтау қызметін атқарады. Пропорция сақталатын бұл шкала абсолют деп аталады. Жоғарыда көрсетілген арақатынас бұзылған жағдайда шартты шкалаға бөледі.

Кескінделетін құбылыстар санын картаның əртүрлі қосынындағы айырмашылықтары үлкен болған жағдайда шартты шкалалар қолданылады.

3.11-сурет. Германиядағы автомобиль зауыттарында істейтін адамдар санын көрсететін абсолют сатылы шкалалы белгілер

Көрсетілетін құбылыстың сапалық айырмашылықтарын ашу үшін белгілерді бояйды. Мысалы, бұл əдіспен елді-мекендерде орналасқан өнеркəсіп салаларын бейнелеу қажет болса, белгі өлшемі əр елдімекендегі өнеркəсіп өндірісінің көлеміне, түсі өнеркəсіптің басым саласына сəйкес келеді.

Кескінделенетін құбылыстың сапалық айырмашылығын сипаттау екі дəрежелі болуы мүмкін. Белгілі бір бояу түрімен машина жасау, тамақ өнеркəсібі сияқты өндірістің ірі салаларын, штрихтармен көліктік немесе ауылшаруашылық машина жасау сияқты өндірістің біршама жеке сала тармақтары көрсетіледі. Белгіні бірнеше бөлікке бөлу арқылы белгілі бір елдімекенде орналасқан өнеркəсіп салаларының құрылымын көрсетеді. Атап айтсақ, экономикалық карталарда көп салалы өнеркəсіп тораптарын сипаттау үшін белгілі бір қосында орналастырылған белгі жеке бөліктерге бөлініп, сəйкес келетін сала таңдап алынған бояу түрімен боялады.

Басқа жағдайда белгінінің түсі сипатталатын құбылыс сəйкес келетін жылды немесе уақыт кезеңдерін көрсету үшін қолданылады. Пішіні бірдей болғанымен өлшемдері əр түрлі түстегі бірнеше белгіні үйлестіру арқылы құбылыстардың дамуын ашып көрсетеді [3.11-сурет].

Жеке диаграммалар тəсілі ірі аумақта кең тараған құбылыстарды көрсету үшін қолданылады. Бұл əдіспен картаға түсірілген қандайда бір құбылыстардың жер бетінің əртүрлі нүктелеріндегі абсолют немесе салыстырмалы мəнін көрсету үшін қолданылады[ 3.12-сурет].

3.12 сурет. Карталарда белгілі бір аумақтағы температураның таралуын жеке диаграммамен кескіндеу

Құбылыстардың мөлшері белгілі бір шкаламен диаграмма түрінде тұрғызылып, таңдап алынған нүктелердің үстіне қойылады. Жеке диаграммамен барлық құбылыстардың таралуын көрсетуге болады. Мысалы, жауын-шашынмен температураның, атмосфералық қысымның, қардың қалыңдығын тағы басқаларды көрсетуге болады.

Қозғалыс белгілері əртүрлі табиғи жəне экономикалықгеографиялық құбылыстардың қозғалыс бағыттарын көрсетеді. Физикалық географияда мұхит ағыстары мен желдің, ауа массаларының қозғалысын, экономикалық географияда жүк тасымалдарының бағытын кескіндейді [ 3.13-сурет].

3.13 сурет. Ұсақ масштабты карталарда кескінделген қозғалыс белгілері

Картодиаграмма тəсілі. Белгілі бір аумақтық бөліну шегіндегі қандайда бір құбылыстарды абсолют өлшемдерінің жиынтық көрсеткіштерін көрсету үшін картодиаграммаларды қолданады. «Картодиаграмма» термині картаға түсіру əдісі, сонымен қатар, осы тəсілмен құрылған картаны білдіреді. Бұл тəсілмен көбінесе əкімшілік-аумақтық бөлінудің шекарасы айқын бейнеленген жеке мемлекеттер мен олардың ірі бөліктерінің, материктер мен аймақтардың тақырыптық карталарында қолданылады. Əрбір аумақтық-əкімшілік бөлінудің ішіне осы аумаққа тəн құбылыстың абсолют көрсеткішінің жиынтық өлшемін айқындайтын бір диаграммалық орналастырылады.

Бұл тəсілді біршама ірі аумаққа жаппай таралған (егіс алқаптарының ауданы, ормандағы ағаштардың жалпы қоры т.б.) немесе жекелеген елдімекендерде шоғырланған (тұрғындар саны, өндірілген өнеркəсіп өнімдерінің, ауруханалардағы төсек санының т.б. сандық көрсеткіштері) орналасу сипаты əртүрлі көптеген құбылыстарды картаға түсіру барысында қолдануға болады [3.14-сурет].

Сонымен қатар, əрбір қабылдаған арасалмақ бойынша құбылыстың жиынтық өлшемінің бір бөлігін ғана көрсететін геометриялық немесе диаграммалық кескіндер қолданылады. Мысалы, əкімшілік аудан бойынша трактордың санын көрсету үшін бір нышан 100 тракторға сəйкес келетінін көрсететін трактордың суретін салады. Содан кейін біртекті трактордың суретін картадағы қажетті ауданға орналастырады.

Картодиаграмма тəсілімен əрбір аумақтық бірлікке шаққандағы құбылыстардың абсолют көрсеткіштердің жиынтық өлшемдерін ғана емес, оның құрылымында көрсетуге болады. Құбылыстың құрамдас бөліктерінің арасалмағын көрсететін мұндай картодиаграммалар құрылымдық деп аталады. Ол үшін картодиаграмманың белгісі əрбір құрамдас бөлігіне сəйкес келетін теңдей бөліктерге бөлінеді. Шартты белгінің бөліктерін əртүрлі бояулармен бояйды немесе штрихтайды да, олардың мəнін картаның түсініктемесіне жазады.

Картодиаграммада бірнеше кескінді үйлестіру арқылы қандайд а бір уақыт аралығындағы құбылыстың сандық өзгерісте рін де көрсетуге болады. Əрбір кескін картаға түсірілетін құбылыстың белгілі бір уақытқа сəйкес келетін санын, уақытын білдіреді. Егер қандайда бір уақыт аралығындағы белгілі бір аумақтардағы бірбірімен өзара байланысқан бірнеше құбылыстардың өзгеруін кескіндеу қажет болса, картодиаграммаға кесте енгізеді.

Картодиаграммаларды аумақтың жекелеген бөліктерінде таралған құбылыстардың сандық көрсеткіштерін салыстыруға мүмкіндік береді. Картодиаграммалардың шартты белгілерінің пішіні көбінесе, шаршы, тік төртбұрышты, дөңгелек немесе басқа геометриялық пішінде болады. Мұндай геометриялық пішінді кескінді белгілердің биіктігі құбылыстың ауданы, көлемі сияқты өлшемдерін көрсетеді. Жоғарыда аталған үш нұсқасы да үздіксіз немесе сатылы, абсолют немесе салыстырмалы шкалада құрылуы мүмкін.

Қозғалыс белгілері бағдар сызықтарының пішіні мен мөлшер і не қарай ажыратылады. Құбылыстардың қозғалыстарының сипаты бір сызық, қос сызық, пунктир немесе нүкте түрінде кескінделеді. Табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық құбылыстард ың мөлшері, ағынының əлеуеті (күші) бағдар сызықтың қалыңдығы, ұзындығы арқылы беріледі [3.14-сурет].

3.14-сурет. Кескінді картодиаграммалар

Картограмма қандайда бір аудан үшін орташа болып саналатын құбылыстардың салыстырмалы өлшемдерін картада кескіндеу тəсілі болып табылады. Картодиаграммалармен көбінесе барлық халыққа қатысты алғанда халықтың тығыздығы, халықтың үлес салмағы сияқты қандайда бір белгілерін (жастық, жыныстық, кəсіби құрамын) ашып көрсетуді көздейтін əлеуметтік-экономикалық құбылыстар кескінделеді [3.15-сурет].

Картограммадаларда барлық жыртылған жерлерге шаққандағы белгілі бір ауыл шаруашылығы дақылдары себілген егіс алқаптарының пайыз есебімен алынған үлессалмағын, сонымен қатар тұрғындардың мəдени-тұрмыстық жағдайларын (кітапханадағы кітаптардың, ауруханалардағы төсек сандарын) көрсету үшін қолданылады.

Картограммадағы құбылыстың өлшемі бөліп көрсетілетін қандай да бір ауданның бояуы қанық, штрихтары жиі болса, көрсеткіштері соншалықты қарқынды болады, қағида бойынша белгілі бір сапалық түспен немесе штрихпен көрсетіледі.

Картограмманы құру барысында бөліп көрсетілетін қандай да бір аудандағы құбылыстардың өлшемдерін айқындайтын

10–1171

бірқатар сандары өсу немесе төмендеу ретін сипаттайтын сатылы шкаламен құрылады. Мысалы материктер мен мұхиттардың географиялық атласында төменде көрсетілген шкалалар сатылары қабылданған: 1) 1шақырым² шаққандағы халықтың тығыздығы 1 адамнан аз; 2) 1шақырым² шаққандағы халықтың тығыздығы 1-10 адамға дейін; 3) 1шақырым² шаққандағы халықтың тығыздығы 10-50 адамға дейін; 4) 1шақырым² шаққандағы халықтың тығыздығы 50-100 адамға дейін; 5) 1шақырым² шаққандағы халықтың тығыздығы 100 адамнан артық. Картаграммадағы шкаланың сатылары өлшемі жағынан тең немесе еселі (өсімді) болуыда мүмкін.

3.15 сурет. Батыс Еуропаның жеке елдерінің жалпы өнеркəсіптегі үлесінің картограммасы

Картаграммада бөліп көрсетілген барлық аумақтың шекарасы міндетті түрде белгіленуі тиіс. Онда бір топқа жататын көршілес жатқан аумақтық бөліну бірлігінің шекарасының телімдері көсетілмей бір бояумен боялуы мүмкін. Мұндай картограммалар жинақталған немесе тегістелген деп аталады. Халықтың тығыздығының көптеген оқу карталары тегістелген картограмма болып табылады. Бұдан басқа бөліп көрсетілген ауданда кескінделетін құбылыстар болмайтын түзетілген картограммалар да болады.

Картодиаграммалар мен картограмманы пайдалану барысында екі тəсілде де құбылыстар алып жатқан нақтылы бір аумақтың шекарасы мен оның ареалы көрсетілмейтінін ескеру қажет.

Нүктелік тəсіл. белгілі бір құбылыстардың географиялық орналасуын ғана емес, сандық сипатын да көрсететін нүктелік тəсіл көбінесе əлеуметтік-экономикалық карталарда кеңінен қолданылады. Қандай да бір құбылыстардың орналасуы мен мөлшері нүктелермен белгіленеді.

Мысалы, ауылшаруашылық карталарындағы əрбір нүкте ірі қара малының орналасқан аймағымен белгілі бір сандық көрсеткішін анықтайды. Бір нүктедегі малдың санын нүктенің жалпы санына көбейтсек барлық масштабының саны шығады. Нүктелерді əртүрлі түспен бояп кескіндеу бір картада бірнеше құбылыстарды көрсетуге мүмкіндік береді. Мысалы, егіншілік картасында əртүрлі дақылдардың орналасуы, халықтар картасында ұлттық құрамына қарай қоныстану ерекшеліктерін анықтауға болады.

Құбылыс саны нүктелердің жиынтығын көрсетеді (кіші өлшемді геометриялық пішіндерді), олар халық саны, мал басының саны жəне тағы басқа құбылыс белгілерінің санына (салмағына) сəйкес келеді.

Нүктелік тəсілдің белгілеуден түпкілікті айырмашылығы құбылыстардың таралу аудандарын кескіндеуінде (географиялық ареалдарда немесе сол аумақ ұяшықтарының шектерінде яғни əкімшілік, ауылшаруашылық, шартты геометриялық жəне т.б.). Егер картада аудан масштабы көрсетілген болса, сирек жағдайда ғана бұл тəсіл елдімекендерге сипаттама беруге қолданылады. Нүктелердің картада орналасуы кескінделетін құбылыстың шынайы таралуына сəйкес келетін географиялық жəне нүктелер аумақтағы ұяшықтар шегінде тең орналасып, солар арқылы ақпарат берілетін сызбалық немесе статистикалық түрлері белгілі болады. Осы екі түрдің біреуін таңдау сəйкес келетін статистикалық мəліметтердің жағдайына байланысты болады. Ғылыми-анықтамалық картаға түсіруде көбінесе географиялық түрлері қолданылады. Əлеуметтік-экономикалық карталарға түсіруде нүктелік тəсілдің кеңінен қолданылуы көбінесе құбылыстың сандық сапасының көрсетуімен тығыз байланысты. Оны пайдаланғанда картаға түсірілетін нысандардың сипаттамасы да əсер етеді. Нүктелік тəсілдің алуан түрлілігі мен көлемі карта масштабындағы нүкте өлшемімен бірдей «эквиваленттік» деп аталатын нүктелерді қолданғанда өседі. Мұндай нүктелер көбіне ауылшаруашылық жерлеріне сипаттама беру үшін қолданылады

3. 16-сурет].

3.16 сурет. Нүктелік тəсіл

Эквивалентті нүктелерді ғылыми-анықтамалық картаға түсіру барысында қолдану өте тиімді. Мұнда олар құбылыстың географиялық таралуын сақтай отырып, сандық сипаттарын қамтамасыз етеді. Нүктелік тəсілдің басқа түрі – бөлшектік жəне пайыздық нүктелер, олар құбылыстың сандық көрсеткіштері мен белгілі бір аумақтағы пайыздық қатынасты біріктіреді.

3.3. Жалпы географиялық жəне тақырыптық карталардың мазмұны

Физикалық географиялық тақырыптық карталардың негізг і түрлері. Тақырыптық карталар мазмұны мен қызметіне сəй- кес физикалық жəне экономикалық карталарға топтастырылады.

Геологиялық карталар аумақтың геологиялық құрылысын жан-жақты ашып көрсетуге мүмкіндік береді. Онда тау жыныстарының жасы, петрографиялық құрамы, жатыс бағыты ның жағдайы, жер қыртысының құрылысы мен қозғалысы кескінделеді. Меншікті геологиялық карталарда түзетін тау жыныс тарының кешенін жастарына сəйкес біріктіру қағидасын ескер іп, бейнелеу жолымен жер қыртысының құрылысы кескінделеді. Əртүрлі геологиялық кезеңде түзілген тау жыныс тары жасына сай Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінде қабыл данған стандартты сапалық түс əдісімен көрсетіледі. Əртүрлі жастағы тау жыныстары бояумен қатар геологиялық жасын, түзілген эрасы мен дəуірін көрсететін əріптік белгілермен бейне ленеді.

Кейбір меншікті геолгиялық карталарда магмалық жыныстардың жер бетіне шығып жатқан орындарды арнайы белгімен бөліп көрсетеді. Жарылыс түріндегі əртүрлі тектоникалық бұзылу лар, көтерулер мен ығысулар геологиялық карталарда сызықтық бел гілермен беріледі.

Ірі масштабты геологиялық карталарда географиялық негіздің элементтерінің ішінде топографиялық картаның масштабына сəйкес жер бедерінің горизонтальдармен кескінделуін көруге болады. Ұсақ масштабты геологиялық карталарда жатыс бағыты мен созылған бағытына сəйкес келетін геологиялық қимасызбалармен ғана шектеледі. Оларда изосызықтар болмайды.

Аталған карталарға қарама-қарсы сипатта құрылатын карталар ға геологиялық карталардың ерекше тобы тектоникалық карталар жатады. Ол карталарда жер қыртысы платформалар мен əртүрлі жастағы қатпарлы құрылымдарға бөлінеді. Екі картада да негізгі кескіндеу əдісі сапалық түс əдісі болып табылады.

Жер бедерінің ерекшелігі кескінделетін карталардың қатарына гипсометриялық жəне геоморфологиялық карталар жатады.

Гипсометриялық карталарда жер бедері гипсометриялық əдісті қолдана отырып, изогипстің көмегімен кескінделеді.

Аталған карталарда масштаб ұсақ болуына қарамастан жер бедерінің ерекшеліктері жоғары дəлдікпен беріледі. Изогипстің көмегімен жер бедерінің негізгі пішіндері мен түрлері кескінделіп, олардың үйлесімділігі сақталады. Онда жер бетінің ерекшелігі кескінделгенімен, олардың шығу тегі көрсетілмейді.

Ол міндетті геоморфологиялық карталар атқарады.

Бұл карталар атауын жер бедері туралы ғылымнан алды. Геоморфологиялық карталарда жер бедерінің сыртқы көрінісі, шығу тегі, жасы, көбінесе, жер бедерін кескіндеудің перспективті жəне сапалық түс əдістерінің көмегімен беріледі.

Климаттық карталарда белгілі бір аумақтың климаттық ерекшеліктері көрсетіледі. Онда көбінесе температура, атмосфералық қысым, булану тағы басқа көрсеткіштер климаттық изосызықтармен, сапалық түс əдісімен кескінделеді. Олардың қатарына метеорологиялық құбылыстарды көрсететін изотермалар, изогиеттер, изобарлар, тағы басқалары жатады. Карталарда аумақ ты климаттық аудандастыру кең таралған.

Синоптикалық карталарда жеке диаграмма əдісімен жəне сандық жазулармен метеорологиялық бекеттер торында жүргізілген бақылаулардың нəтижелері кескінделеді. Бұл карталарда атмосфералық қысым, əртүрлі ауа массаларын бір-бірінен бөліп тұрған атмосфералық шептер немесе шекаралар сызықтық шартты белгілермен бейнеленеді. Синоптикалық карталар кең көлемді аумақтағы атмосфераның төменгі қабатын бақылауға, ауа райын болжауға мүмкіндік беретін негізгі материал болып табылады.

Топырақ карталарында жер бетіндегі топырақтың таралу ерекшеліктері сапалық түс əдісімен кескінделеді. Топырақтың əртүрлі типтері мен тип тармақтары таралған аумақтар сол түспен жəне əріптік индекспен көрсетіледі. Кей жағдайда ауылшаруашылық құрылымдарына арнап топырақ түзуші жыныстары берілген агроөнеркəсіптік маңызы бар топырақ типтерінің картасы шығарылады. Онда топырақтың құнарлылығын арттыру жолдары əртүрлі тəсілмен беріледі.

Өсімдіктер (геоботаникалық) картасы. Жер бетіндегі өсімдіктер бірлестіктері кескінделетін жалпы геоботаникалық карталарды құру үшін көбінесе сапалық түс тəсілі қолданылады.

Мұндай карталардың мазмұны өсімдік жамылғысын табиғи жіктеуге негізделіп құрылады. Масштабы біршама ірі ормандардың, батпақтардың сонымен қатар жекелеген өсімдік түрлерінің флоралық карталары да болады. Флоралық карталарда ареал əдісімен өсімдіктердің жеке түрлерінің таралған аумақтары кескінделеді.

Ландшафтық карталарда картаға түсірілетін аумақтағы əртүрлі рангадағы табиғат кешендері көрсетіледі. Аумақты қамтуына, масштабына қарай кескінделетін шағын аумақ қамтылған ландшафтық ауданның картасында жергілікті жердің ландшафтары, қоныстар мен жұрттар, ал ландшафтық облыстың картасында географиялық зоналар тармағы мен зоналар, аудандар, қоныстар кешені кескінделеді.

Ландшафтық картаның негізгі мазмұны кəдімгі сапалық түс əдісімен кескінделеді. Сонымен қатар, төменгі деңгейдегі ранга жоғарғы деңгейдегі сияқты түспен бояп, шекарасын жасап, тип тармақтарын əріппен, сандық немесе əріптік индекспен белгілейді.

Қазіргі кезеңде кешенді табиғат қорғау карталарының маңызы зор. Оның қатарына «Қазақстанның табиғат қорғау» картасын жатқызуға болады. Бұл карталарда табиғатты тиімді пайдалану барысында қайта қалпына келтіріп консервациялау, жекелеген аумақтарды шаруашылық айналымнан алып, ерекше қорғауға алынған аумақтар құру сияқты басқа да табиғат қорғаудың негізгі бағыттары кескінделеді. Онда облыстық, республикалық маңызы бар қорықтар, ұлттық табиғат бақтары, табиғи (зоологиялық немесе ботаникалық) қорықшалар, мемлекеттік маңызы бар табиғат қорғау шаралары көрсетіледі. Сонымен қатар, топырақ пен өсімдіктер жамылғысын, жануарлар дүниесін су қоймаларын қорғау, эрозияға қарсы шаралар жүргізіліп жатқан аудандар, кен орындарында жерді қайта қалпына келтіру шаралары жүргізіліп жатқан аумақтар, су қорғау, мемлекеттік орман белдеулері, егіс алқаптарын қорғайтын ормандар, бағалы балықтарды бейімдейтін жəне сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар дүниесі таралған аймақтар кекескінделеді.

Əлеуметтік-экономикалық тақырыптық карталардың негізгі түрлеріне шолу. Халықтар картасында белгілі бір аумақта мекендейтін халықтар мен олардың қызметі туралы жалпы деректер көрсетіледі. Онда тұрғындардың саны, орналасу ерекшеліктері сонымен қатар, санының өзгеруі мен қозғалысы туралы мəліметтер беріледі. Əртүрлі елдердегі халықтың санын, қоныстану тығыздығын көрсету үшін бұл карталарды құруға əртүрлі əдістер қолданылады. Алғашқы жағдайда халықтың орналасуы нүктелік əдіспен берілсе, екінші жағдайда əртүрлі кескіндеу əдістері қолданылады.

Халықтың тығыздығының картасы көбінесе жинақталған түрде картограмма əдісімен құрылады. Халықтың елдімекендерде орналасуы белгілеу əдісімен беріледі. Кейде бұл əдіс картограммамен үйлеседі.

Бұдан басқа халықтың еңбекпен қамтамасыз етілу картасы да бар. Бұл карталарда халықтың экономикалық қарқынды бөлігінің қоғамдық еңбекке тартылуы немесе халықтың кəсіби құрамы көрсетіледі. Халықтың орналасуы тұрғындардың санын сипаттайтын елдімекендерді кескіндеумен тығыз байланысты. Сондықтан мұндай мазмұндағы карталар да жоғарыда көрсетілген карталар тобына жатады.

Саяси жəне əкімшілік-аумақтық карталар ең кең таралған карталардың қатарына жатады. Онда мемлекеттің аумағы, əкімшілік-аумақтық бөлінісі, шекарасы көрсетіледі.

Экономикалық карталарда шаруашылықтың жағдайы мен салалық құрамы кескінделеді. Бұл карталар тобының тақырыбының ауқымы өте кең. Олардың қатарына шаруашылықтың жеке салаларының, экономикалық аудандастыру мен жалпы экономикалық карталар жатады.

Соңғысында шаруашылық біртұтас сала ретінде көрсетіледі. Оның өзі топ тармақтарына бөлінеді. Оларға өнеркəсіп, құрылыс, ағаш өнеркəсібі, ауыл шаруашылығы көлік жəне коммуникация сияқты шаруашылықтың негізгі салаларының карталары жатады. Шаруашылықтың аталған топ тармақтары одан да шағын топшаларға жіктеліп кетуі мүмкін.

Атап айтсақ, өнеркəсіп карталары барлық салаларын қамтитын жалпы өнеркəсіптік жəне металлургия, отын-энергетика, машинажасау, жеңіл жəне тамақ өнеркəсібі, тағы басқаларын қамтитын басты өнеркəсіп салаларының картасы болып бөлінеді.

Жалпы экономикалық карталарда өнеркəсіп, ауыл шаруашылығы, жəне көлік кешені кескінделеді, солардың ішінде өнеркəсіп пен ауыл шаруашылығы жетекші орын алады. Ауыл шаруашылығы əр ауданның маманданған бағыттарының ерекшеліктерін синтетикалық өңдеу арқылы көрсетеді. Ол үшін картада аудандардың етті-сүтті, сүтті мал шаруашылығы, астық, қант қызылшасын, мақта, көкөніс-бақша дақылдарын өсіру сияқты ауыл шаруашылығының маманданған əртүрлі салаларының шекарасы алдын-ала жүргізіледі.

Ауыл шаруашылығының бағыттары картада сапалық түс əдісімен кескінделеді. Өнеркəсіптің жеке салалары дөңгелек белгілеу түрінде көрсетіледі. Ауыл шаруашылық дақылдарының ареалдары шекарасы пунктирмен көрсетіледі. Əр сала белгілі бір түспен белгіленеді. Бір қалада өнеркəсіптің бірнеше саласы дамыған болса бір белгілеу бірнеше бөлікке бөлініп əртүрлі түспен беріледі. Белгі өлшемі өндіретін өнімнің мөлшері мен бағасын немесе өнеркəсіпті қалада тұратын халықтың санын көрсетеді. Ал белгілердің түсі сол қалада дамыған өнеркəсіп салаларын көрсетеді. Картографияда экономикалық карталардағы өнеркəсіп салаларын көрсететін түстердің шкаласы қолданылады.

Егер өнеркəсіпті қалада бір емес бірнеше өндіріс саласы қатар дамыған болса белгілер бірнеше бөліктерге бөлініп қажетті түспен бояйды. Барлық белгілер штрихтау арқылы өнеркəсіптің маңызды жеке салаларын бөліп көрсетеді.

Жалпы экономикалық карталарда экономикалық байланыстарды қамтамасыз ететін маңызды пайдалы қазбалардың кен орындары, темір жол мен автомобиль жолдары, мұнай-газ құбырлары, жоғары вольтты электр желілері кескінделеді. Мұндай карталар Қазақстанның ұлттық атласында, мектеп оқушыларына арналған географиялық атласта көрсетілген [3.1-кесте].

3.1 кесте.

Қазақстанның экономикалық картасындағы өнеркəсіп салаларының түсі

р/с	Өнеркəсіп салалары		Шартты белгілердің түсі
1	Қара металлургия		Қызылқоңыр
2	Түсті металлургия		қызылсары
3	Машина жасау		қызыл
4	Химия өнеркəсібі		Қаракөк
5	Ағаш өңдеу өнеркəсібі		жасыл
6	Құрылыс материалдары, фарфор-фаянс өнеркəсібі	əйнек,	сұр
7	Тоқыма өнеркəсібі		Көгілдір
8	Тері өңдеу, былғары-аяқкиім		қоңыр
9	Тамақ өнеркəсібі		сары

Ауыл шаруашылық салаларының карталарында ауылшаруашылық дақылдарының егіс алқаптарының ауданы немесе қандайда бір дақылдың, үй жануарларының түрлерінің таралған ауданы кескінделеді. Бұл карталарда ареал, картограмма, картодиаграмма жəне нүктелік əдістер қолданылады.

Білім беру немесе мəдениеттің карталарында оқу орындары, олардың түрлері, олардағы оқушылардың саны, сауаттылық деңгейі туралы мағұлматтар беріледі. Жұлдызша əдісімен əрбір елдімекендегі мектептердің саны мен түрі белгіленеді.

Тарихи картада тарихи оқиғалар мен құбылыстар кескінделеді. Онда ежелгі мəдениет пен мемлекеттер, тап күресінің тарихы, революциялық мен ұлт-азаттық қозғалыстар бейнеленеді. Мемлекеттің əлеуметтік-экономикалық дамуын көрсетуде үгіт-насихат карталарының маңызы зор.

Жалпы географиялық карталарының мазмұнының ерекшеліктері.

Картаның атқаратын қызметі мазмұны 1:1 000 000 масштабты карта халықшаруашылығының қажетін өтейтін жалпы геогеографиялық карта болып табылады. Карта төмендегі мақсаттарда қолданылады:

• ірі географиялық ауданның жер бетімен табиғат жағдайын оқыпүйренуге;

• жалпы мемлекеттік маңызы бар жобаларды жоспарлау ша-раларын жүзеге асыруға;

• үлкен қашықтыққа ұшқанда жалпы бағдарлау мақсатында;

• ұсақ масштабты арнайы карталарды құрғанда географиялық негізі ретінде қолдануға;

• ұсақ масштабты карталарды құрғанда картографиялық материал ретінде қолдануға.

Карта екі басылымда шығарылады: негізгі басылымда жер бедері горизонтальдармен беріліп, таулы аудандар баяулармен бояйды. Арнайы карталарда (гипсометриялық) жербедері горизонтальдармен кескінделіп, қабатты гипсометриялық бояулармен боялады. Гипсометриялық басылымда ормандар көрсетілмейді. Картаны құруға негізгі материал ретінде 1:500 000 жəне одан да ірі масштабты карталар қолданылады (1:1 000 000 ірі емес).

Математикалық негіздері. Карта өзгертілген көп конусты проекциялармен құрылады. Картаны жеке беттерге бөлу халықаралық 1:1 000 000 масштабты картаға сай жүргізіледі. Картаның əр беті ендік бойынша 4°, бойлық бойынша 6° бөлінеді. 60°-70° ендіктер үшін беттері қосарланып шығарылатындықтан бойлығы 12°, ал 76°-88° ендіктер үшін бойлығы 24° жүргізіледі. Картаның əр беті батысы мен шығысында – түзетілген меридиандармен, Солтүстік пен Оңтүстігінде параллельдермен шектеген, олардың радиустары жер элипсоидының қалыпты радиуысының ұзындығына тең ірі беттерінің проекциясымен бұрамалануы бұрыштар үшін 7° ұзындықтар үшін 0,14% аспайды. Градустарары 1° кейін жүргізіледі. Қосарланған беттер үшін меридиандар 2° төртеуленген беттер үшін 4° кейін жүргізіледі.

Картаның мазмұны. Картада мазмұнның төмендегі элементтері көрсетіледі: суторлары, елдімекендер, қатынас жолдары, жер бедері, саяси-əкімшілік шекаралары, өсімдік жамылғысы жəне жердің беткі жабын қабаты, өнеркəсіптік жəне мəдениет əлеуметтік нысандар.

Су торлары. Теңіздер мен көлдердің жағалау сызықтармен, жағалауының типтерімен картаға түсіру арқылы жағалаулардың жалпы ерекшеліктері мен жағалаусыздықтарының тиімделігін көрсете алатындай дəлдікпен беріледі. Картада жағалаулардың əртүрлі типтерінің пайда болу жолдары мен жағалауға жақын маңдағы белдеулерде көрсетіледі. Жағалауға жақын маңдағы белдеулерді сипаттау үшін жағалауларға жақын маңдағы қайраңдар мен, банклер, аралдар, маржан рифтері мен тосқауылдар, су асты жартастары көрсетіледі.

Жағалау сызықтарына тəн ерекшеліктерін сызу арқылы ашып көрсетеді. Жағалаулардағы жағажайлар, жартастар, жарқабақт ар, құм жолдары, батпақтанған, өсімдік қалың өскен бөліктермен өзгермей жағалаулар кескінделеді. Өзендерді кескіндеу кезінде өзен жүйесімен оның басты өзенін иректілігінің сипатын ашып көрсету мақсаттары қойылады.

Картаның масштабындағы 1,5 см ұзындығындағы барлық өзендер қамтылады. Шөлді жəне таулы аудандарда 1,5 см қысқа өзендер де түсіріледі. Өзен торлары жəне аудандарда картаның масштабындағы ұзындығы 2-3 см асатын өзендерде түсірілмейді.

Масштабындағы ауданы 2 мм² асатын көлдер мен жасанды су қоймалары кескінделеді. Одан шағын көлдер бір-біріне жақын орналасып, шоғырланғанда, географиялық ландшафтының ерекшеліктерін сипаттау үшін қамтылады. Өзендер мен көлдерді іріктеуге олардың шаруашылықтық маңызы мен өзен жүйелерінің барлық бөлігі жəне мазмұнының басқа элементтері əсер етеді.

Өзеннің, көлдің, алатын бөлігі ерекше белгімен көрсетіледі. Картаға кеме жүзетін барлық каналдар түсіріледі. Суару жəне құрғату су жүйесінің бағытын көрсету үшін түсіріледі.

Құдықтар мен су көздері шөлдер мен халық аз қоныстанған аудандарда ғана кескінделеді. Су нысандарының аттары жоғары тығыздық пен беріледі. (өзендер үшін 3 см артық көлдер үшін 10 мм² артық).

Елдімекендердің кескінделу ерекшеліктері. Картада елді мекендер қоныстану типтеріне, халқының санына жəне кімшілік маңызына қарай бөлінеді. Ауданның қоныстану сипатын дұрыс кесіндеу үшін картаның əртүрлі бөлігіндегі елдімекендерді түсіру салмағын айқындайтын нұсқауларға сəйкес халықтың жиі қоныстануын, елдімекендердің типтерін ауданның қоныстану сипатын ескереді.

Елді мекендердің ең жоғары жиілігі 1 дм² 160, ең төменгі жиілігі 60 елдімекеннен аспауы керек. Елді мекендерді картаға түсіру барысында қоныстану ерекшеліктері мен жалпы сипатын ашып көрсету мақсаты қойылады.

Елді мекендерді іріктеу қосынның маңызын, халқының санын, əкімшілік, экономикалық көліктік маңызын ескере отырып, ең ірілерінің кескіні көрсетіледі. Елді мекендердің типтерін көрсету əр түрлі пунсондар мен шрифтерді қолдану арқылы жүзеге асырылады.

Картада кескінделген барлық елдімекеннің аты жазылады, тек қала маңындағы жекелеген қала текті кенттердің ғана аттарын жазбай қалдыруға болады. Жербедері горизонтальмен кескінделеді. Негізгі басылым үшін таулы физикалық карталардағы таулы аудандар мен, гипсометриялық карталардла биіктік сатыларына қарай қабатты бояулармен бояу əдісі қолданылады. Құрлықтағы жер бедерін кескіндеу үшін 100 ден – 400 м-ге дейінгі аралық 100 метрден; 1000 метрден биіктеген сайын - 200 метрден жүргізілетін қима биіктіктердің шкаласы қолданылады.

Қабатты бояулар горизонтальдықтар арасындағы – 100метрлік көрсткіш, 50, 100, 200, 400, 600, 800, 1000, 1400, 2000, 3000, 4000, 5000, 6000 метр аралықтарында жүргізіледі. Негізгі нүктелер мен орфографиялық сызықтардың ойыс тальвега, етегі жарлардың жер бедерін кескіндеу дəлдігі 0,5 қимадан төмен болуы тиіс. Жер бедерінің басқа пішіндерінің кескіні аздап беріледі.

Кескіннің мөлшері мен пішініне, географиялық орнына тікелей тəуелді. Қосымша талап ретінде картографиялық торлары жəне басқа жағдайлары ескеріледі.

Карталар сериясы. Географиялық карталар жеке беттермен жəне сериямен басылып шығуы мүмкін. Картографияда серияға (латын тілінде қатар, топ) қандай да бір біріктіретін жалпы белгілері бар немесе бір текті карталар тобын жатқызады. Оған мазмұны бірдей болғанымен, қамтыған аумағы əртүрлі немесе мазмұны əртүрлі болғанымен қамтыған аумағы бірдей карталар жатады. Белгілеріне қарай географиялық карталар сериялары төменде көрсетілген үш түрге бөлінеді:

1) əртүрлі аумақтардың мазмұны бір текті; 2) бір аумақтың мазмұны əртүрлі; 3) бір аумақтың мазмұны біртекті.

Əртүрлі аумақтардың мазмұны бір текті географиялық карталар сериялары. Мұндай карталар серияларын басып шығарғанда бір-біріне тəуелсіз əр қайсысын жеке пайдалану шарты қойылады. Оларды бірлесіп пайдалану қарастырылмағанымен қолданылуы мүмкін. Өз кезегінде бірдей масштабта құрылатындықтан мұндай карталар түрі жағынан біршама ірі аумақты үздіксіз кескіндейтін (жаппай картографиялық кескіндеу) көп бетті топографиялық шолу карталарымен үйлеседі. Олардың географиялық негізгі қызметін гидрографиялық торлар атқарады.

Жаппай картографиялық кескіндеуі бар карталарға облыстардың əкімшілік-аумақтық бөлінуі, елді мекендер мен қатынас жолдары айқын бейнеленген саяси-əкімшілік анықтама карталар сериясы мысал болады. Бұл сериядағы басқа карталарда аумақты жаппай үйлесімді кескіндеу берілмейді. Олар бірдей масштабта жеке беттерде басылғанымен бір-бірімен байланысы болмайды. Оған елдімекендер, жолдар, өзен торлары мен орман алқаптары тағы басқалар кескінделген облыстардың туристік карталары жатады. Аталған карталарда туристер үшін аса маңызды тарихи-мəдени жəне табиғи нысандар, туристік бағыттар мен базалар ерекше бөліп көрсетіледі.

Бір аумақтың мазмұны əртүрлі географиялық карталар сериялары. Оларға белгілі бір аумақтың мазмұны əртүрлі карталары жатады. Бұл сериядағы карталарға белгілі бір аумақ туралы терең əрі жан-жақты ақпарат беру тəн. Белгілі бір аумақтың табиғаты, шаруашылығы мен халқы туралы жан-жақты əрі мол мағлұмат беретіндіктен оларды басқа карталармен беттестіре отырып қажетті аумақтың ерекшеліктерін оқып-үйрену мақсатында пайдаланудың маңызы зор.

Бір аумақтың мазмұны бір текті географиялық карталар сериялары. Бұл түрге жататын карталар сериялары бірінші жəне екінші түрдің белгілерін біріктіріп, бір аумақтың біртекті мазмұнын түзеді. Мұндай карталарда мазмұнының салмағы, картаға түсіру əдістері, нысандарды жинақтау тəсілдері мен шартты белгілері бірдей болады. Оларға материктердің оқу карталары мысал болады. Серияның құрамына Ламберттің тең ауданды проекциясымен құрылған материктердің саяси, физикалық, климаттық, табиғат зоналарының, халықтар жəне экономикалық карталары кіреді. Жоғарыда аталған сериялармен шығарылған карталарда аумаққа тар немесе біршама кең ауқымда сипаттама беруге болады.

Орта мектепке арналған өнеркəсіп салалары мен ауыл шаруашылығының қабырға карталар сериялары тақырыбы жағынан ауқымы біршама кеңейтілген. Елдің анықтама карталар сериясы мазмұнының ауқымы одан да кең. Оның құрамына физикалық, геологиялық, тектоникалық, топырақ, өсімдік, орман жəне зоогеографиялық карталар енгізілген. Белгілі бір аумақтың карталар сериясының картографиялық проекциясы, масштабы, географиялық негіздері мен бұрыштамалары бірдей болады.

Карталарды талдау серияның құрамында немесе жеке пайдалану мүмкіндігін бағалаумен аяқталады. Картаны терең талдау үшін ірі масштабты карталарды, сипаттамаларды, анықтамаларды тағы басқа материалдарды қосымша қолданады. Карталар серияларын, əсіресе, географиялық атласты біршама күрделендірілген талдау мен бағалау, карталар сериялары мен карталар топтарын ғана емес, атластағы барлық карталар жүйесінің тақырыптық толықтығын, бірлігі мен үйлесімділігін саралауды қамтиды.

3.4. Географиялық атластар

Карталарды жинау үшін «Атлас» атауын алғаш рет 1595 жылы Меркатор аңыздағы Ливия каролі Атластың құрметіне аспан денелерінің глобусын құру барысында қолданды. Уақыт өте келе ол ғылымда кеңінен қолданыла бастады.

Басты құрамдас бөлігі географиялық карталар жүйесі болып табылатын жалпы атауы мен шындықты бейнелеуде бір тұтас картографиялық құралды пайдалануы біріктіретін бірыңғай бағдарлама бойынша құрылған картографиялық өнімді географиялық атлас дейміз. Бұл жер беті мен ондағы құбылыстар, ғылым мен халық шаруашылығының соңғы жетістіктері туралы ғылыми білімнің энциклопедиясы.

Атластар орасан зор географиялық зерттеулерді жинақтап қана қоймай басқа географиялық карталармен салыстырғанда, аумақ туралы жан-жақты терең сипаттама беретіндей жинақы, əрі бір-бірімен беттестіре алатындай нышанда кескінделуімен ерекшеленеді. Атластарда аумақ туралы, сонымен қатар, географиялық сипаттаулар мен оның ерекшеліктері жөніндегі деректер, əртүрлі кестелер мен нұсқаулар болады. Оларды құруға картографиялық кəсіпорындардың, ғылыми-зерттеу мекемелерінің, академиялар мен университеттердің көптеген жетекші мамандары қатысады.

Табиғат корларын оқып-үйрену мен бағалау, өнеркəсіп, ауыл шаруашылығы мен көлік кəсіпорындарын тиімді орналастыру, оқу жəне емдеу мекемелері торларын құруды жоспарлау, табиғатты қайта түлету, сонымен қатар, халық шаруашылығының көптеген мəселелерін шешу барысында атластарды кеңінен қолданады.

Жалпы географиялық карталар сияқты атластарда аумақты қамтуына, қызметіне, мазмұны мен рəсімделуіне тағы басқа белгілеріне қарай жіктеледі. Аумақты қамтуына қарай дүниежүзінің, материктердің, жеке елдер мен облыстардың атластары болып бөлінеді.

Мазмұнына қарай: жалпы географиялық; салалық тақырыптық (геологиялық, климаттық, топырақ, ландшафттық, ауыл шаруашылығы, экономикалық); өзара байланысқан құбылыстарды (климат пен мұхитты) қамтитын карталар кіретін кешенді, сонымен қатар, аумақтың табиғаттын, халқын, экономикасын, саяси-əкімшілік құрылымын сипаттайтын көп мақсатты атластарға жіктеледі.

Атқаратын қызметтеріне қарай ғылыми-анықтамалық, өлкетанулық, оқу, туристік, жол тағы басқа атластар болады.

Өлшеміне қарай бірнеше томнан тұратын столға қоятын, ірі жəне шағын қалтаға салатын атластар болып бөлінеді.

Кез-келген атластың сапасын оның тұтастығы, ақпараттың кеңдігі, ішкі бірлігі, құрылымы мен деңгейі айқындайды. КСРО кезеңінде құрылған атластардың ішіндегі ең маңыздыларының қатарына 1967 жылы геодезия мен картографияның бас басқармасы шығарған дүние жүзінің үлкен анықтама атласы, ҚазКСР ғылым академиясының география институтының ғалым дары шығарған Қазақстанның екі томдық физикалық жəне экономикалық географиялық атластарын жатқызуға болады.

1980 жылы КСРО геодезия мен картографияның бас басқармасы шығарған мұғалімдерге арналған дүние жүзінің үлкен атласы 191 беттен, 149 картадан тұрады. Аталған картографиялық өнімнің бірінші бөлімінде дүние жүзінің, екінші бөлімі жеке материктердің, үшінші бөлімі КСРО-ның табиғатының ерекшелігін, халқы мен шаруашылығын сипаттайтын жалпы географиялық, физикалық-географиялық жəне экономикалық-географиялық тақырыптық карталарынан тұрады.

Карталарға берілетін түсініктемелерінде кескінделген құбылыстарды түсіру əдістері, қолданылған картографиялық проекциялардың негізгі түрлері туралы деректер келтірілген.

Атласта жер бедерінің түрлері мен оларды кескіндеудің əртүрлі тəсілдері көркем бейнеленген карталардың үлгілері көрсетілген кестелер де бар.

Қазақсатан Республикасының Ұлттық Атласы.

Қазақстан картографиясындағы маңызды бағыттардың бірі география институтының директоры, география ғылымының докторы, профессор А. Р. Медеудің редакциялық басшылығымен құрылып, 2011 жылы Алматы қаласындағы картографиялық фабрикада басылып шыққан Қазақстан Республикасының ғылыми-анықтамалық Ұлттық Атласы болып табылады. Ол География институты мен Қоршаған ортаны қорғау министрлігі «Қазақстан Республикасының қоршаған ортасын қорғаудың 2005-2007 жылдарға» арналған бағдарламасының шеңберінде əзірленді.

Кешенді ғылыми-анықтамалық Қазақстанның Ұлттық Атласы жер асты байлықтарын тиімді пайдалануға, қоршаған ортаны қорғауға, өндіруші күштерді дамытуға сондай-ақ Республикадағы əлеуметтік-экономикалық мəдени дамуды шешуге бағытталған.

Аталған жобаны жүзегеасыруға 1982-83 жылдар аралығында Мəскеуде басылып шыққан ҚазССР екі томдық атласын құру барысында жиналған тəжірибе ықпал етті.

100-ден аса авторлар қатысқан Ұлттық Атлас ІІІ томға жинақталып, онда 300-ден астам карталар топтастырылған.

Атластағы карталар қазіргі геоақпараттық технологияларды қолдана отырып ArcGis-9.1 карта құрастыру бағдарламасында жасалды

Атласты жинақтау кезінде заманауи геоақпараттық технологиялар қолданғандығы оны қағаз жүзінде болсын, электрондық тасымал даушы жүзінде болсын шығаруға жəне көбейтуге мүмкін дік бе реді.

Атластың бірінші томында Қазақстан Республикасының қазіргі географиялық жағдайы, Жер бедері, геологиялық құрылысы, минералдық корлары, гидрогеологиялық жағдайы, жер асты сулары гидрогеологиялық жағдайы, ауа-райы, агроклиматикалық ресурстар ландшафтар, физикалық-географиялық аймақтандыру, жер үсті су корлары, жер корлары, жануарлары мен өсімдіктер жамылғыларының ерекшеліктерін сипаттайтын 1:5 000 0000, 1:7

11–1171

500 000; 1:10 0 00 00 жəне 1:15 000 000 масштабта құрылған 102 картаның картографиялық мəліметтерін қамтыған.

Тақырыптық мазмұны ерекше жинақталған. Ақпараттарды беру əдістері көңілге қонымды əрі түсінікті. Табиғат карталарында еліміздің геологиялық құрылысын, климат түзуші факторларын, жауын-шашынның, ауа температурасы мен желдің жыл мезгілдеріндегі таралу ерекшеліктерін жануарлар мен өсімдіктер жамылғысы, пайдалы қазбалар масштабты жəне масштабтан тыс белгілеу, картограмма, ареал, қозғалыс белгілері, изосызықтар шартты белгілермен кескінделіп, таралған аумақтары ареал тəсілімен берілген.

Физикалық картада таулар, үстірттер мен ойпаттар сияқты жер бедерінің ірі пішіндері перспективті гипсометриялық қабатты бояулармен кескінделген.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Атласының екінші томы 2005 жылы əзірленген жəне 117 картадан тұрады. Қазақстан Республикасындағы əлеуметтік-экономикалық жəне демографиялық ахуал туралы ауқымды ақпарат қамтылған.

Атлас шаруашылық кешенді жəне Қазақстанның қазіргі қоғамдық өмірін бейнелейтін тақырыптық мазмұны еліміздің қазіргі демографиялық ахуалы; əлеуметтік саласы, өнеркəсібі, ауыл шаруашылығы жеке облыстардың экономикасы жəне əлеуметтік саласы, тарихы мен археологиясы, сыртқы экономикалық байланыстар жəне əлемдік қоғамдастықтағы Қазақстанның орнын сипаттайтын карталар қамтылған.

Өнеркəсіп орталықтары сала бойынша бірнеше бөліктерге бөлінген белгілеу, картограмма, картодиаграмма, нүктелік тəсілдермен бейнеленеді. Ауыл шаруашылық аудандарын ашып көрсету үшін сапалық түс, жекелеген дақылдар өсірілетін аумақтардың шекарасын көрсетуге ареал тəсілі қолданылған. Атласта көрнекі материалдардың саны азайтылып, олардың орнына кесте түрінде статистикалық көрсеткіштер берілген.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Атласының үшінші томы 2006 жылы əзірленді жəне 127 картадан тұрады. Экологиялық білімді, білім беру жəне тəрбиені, табиғатты қорғау қызметін іс-жүзінде картографиялық негіздеуге арналған. Атластың III томындағы мəліметтер экологиялық дағдарыс зардаптарының алдын алу жəне жою бағдарламасының негізі ретінде, республиканың табиғи ортасына антропогенді факторлар əсерінің нəтижелерін бейнелейді.

Атластың үшінші томы қоршаған ортаға антропогендік факторлардың əсерін, Қазақстан табиғатының қазіргі экологиялық жағдайларын, экология жəне адам мəселесін еліміздің жеке аймақтарының экологиялық жағдайын, сонымен қатар, табиғатты қорғау мəселелерін қамтиды.

Атластың электрондық нұсқасы табиғи ортаның ахуалы туралы білімді жетілдіру жəне табиғатты пайдалану жаңа міндеттерінің қалыптасуына қарай үнемі жаңалануы мүмкін экологиялық мониторинг жүргізудің картографиялық базасы болады.

Қазіргі кезеңдегі мектептің географиялық атластары.

Оқушыларды картамен таныстыру бастауыш кластардан басталады. Дүниетану сабақтарында глобустар, столүсті жəне жарты шарлардың жəне Қазақстанның қабырға карталары қолданылады. Сондықтан бастауыш кластардың өзінде Жер жəне оны жазықтықта кескіндеу туралы түсініктер қалыптаса бастайды. Сыныптан сыныпқа көшкен сайын оқушылардың жаңа ақпаратты қабылдау деңгейлері мен көлемі біртіндеп артып, олардың картада кескіндеу əдістері де өзгереді.

География сабақтарында оқушылардың өздік жұмыстарды орынд ау, жаңа білімді меңгеру барысында қажетті нысандар мен құ- был ыстардың кеңістіктегі орны мен таралу заңдылықтарын анық- тауға мүмкіндік беретін маңызды құрал атлас болып табылад ы.

Мектеп жасындағы оқушылардың жасы мен мінез-құлықтық ерекшеліктерін ескеріп, картографиялық бейнелеуді, шартты белгілерді, масштаб пен жинақтауды біртіндеп меңгерту қажет.

Дүниетану пəнінің атластары. Бастауыш кластарға арналған дүниетану пəнінің атластары негізінен суреттерден жəне күрделі емес мəтіндерден тұрады. Онда оқушылар алғаш рет түсбағдардың көмегімен бағдарлаудың жəне жергілікті жердегі заттардың бағытын анықтаудың қарапайым əдістерімен, сонымен қатар, сұлбамен (планмен) шартты белгілермен танысады. Жер бетінің пішіні, өзен торларының элементтері сурет түрінде беріледі. Атластағы карталардың тақырыптары шектеулі болуымен ерекшеленеді. Қазақстанның картасы Карсовскийдің қиып өтетін қалыпты конусты проекциясымен құрылған. Параллельдері концентрлі доға тəрізді, меридиандары бір нүктеден таралатын сəуле тəрізді болуымен ерекшеленеді. Параллельдері мен меридиандарының аралығы 5º-та жүргізілген. Ендіктері мен бойлықтары жазылған.

1:10 000 000 масштабты Қазақстанның картасында сандық, атау жəне сызықтық масштабтар берілген. Географиялық негізде көлдердің жағалау сызықтары, ірі өзендер мен басты салалары, ірі тау жүйелері жəне олардың аттары, кейбір ірі қалалар жазумен берілген.

Тақырыптық мазмұны ерекше жинақталған. Ақпараттарды беру əдістері қарапайым, əрі түсінікті. Табиғат карталарында жануарлар мен өсімдіктер жамылғысы, пайдалы қазбалар, масштабтан тыс көркем бейнелі жəне белгілеу шартты белгілермен кескінделіп, таралған аумақтары ареал тəсілімен берілген. Əлеммен танысу жарты шарлардың физикалық жəне саяси карталардан басталады. Аталған картада картографиялық тор 20º кейін жүргізілген, сонымен қатар, Солтүстік жəне Оңтүстік полюс, поляр шеңберлерінің сызықтары көрсетілген. Физикалық картада таулар, үстірттер мен ойпаттар сияқты жер бедерінің ірі пішіндері перспективті гипсометриялық қабатты бояулармен кескінделген. Бірақ құрлықтың биіктік, теңіздердің тереңдік шкалалары берілмеген.

Материктердің табиғаты, физикалық картаның негізінде құрылған. Онда жануарлар мен өсімдіктердің жекелеген түрлерінің таралған аумақтарын көрсету үшін ареал əдісін қолданылған. Атласта жоғарғы кластарда астрономияны оқуға негіз болатын жұлдызды аспан əлемінің картасы да берілген.

Тұтастай алғанда «Дүниетану» атласы мектеп картографиясына жақсы кіріспе бола алады. Онда бастауыш сынып оқушыларының түсінуіне жеңіл əрі қолжетімді болатын картаға түсіру тəсілдері қолданылған. Атласқа таңдалып алынған карталардың математикалық жəне географиялық негіздері, тақырыптық мазмұны, рəсімделуі картографиялық шығармаларға қойылатын барлық талаптарға сай келеді.

6 сыныптың географиялық атласы. Жалпыға бірдей білім беретін орта мектептерде география пəн ретінде 6 сыныптан бастап оқытылады. 6 сыныпқа арналған атластағы карталар шолу сипатында болатындықтан олардың саны шамалы. Атлас ежелгі ғалымдардың Жердің пішіні туралы түсініктерін алғашқы картографиялық бейнелер, Ұлы географиялық ашылуларды көрсететін бөлімнен басталады.

Одан ары сұлбаны (планды) құру, топографиялық карталардың мазм ұны,

Жер мен Күн жүйесінің құрылысы тақырыптарын ашатын карталар қамтылған. Бұл бөлімде тақырыптың мазмұнын ашуды көздейтін Жер бетінен түсірілген фотосуроеттер, аэро- жəне ғарыштық түсірілімдер қосымша берілген.

Келесі бөлім көп ақпарат бере алуымен ерекшеленетін жарты шарлар картасымен ашылады. Физикалық карталарда градус торлары біршама жиі (10º кейін) жүргізілген 1:90 000 000 масштабты картада мұхиттар мен теңіздердің жағалау сызықтары бей не ленеді. Құрлықтар мен мұхиттардың бедері гипсометриялық əдіс пен кескінделген. Мұхиттардың айдынындағы жылы жəне суық ағыстар қозғалыс белгілерімен беріледі. Мұхиттардың, теңіз дердің, жылы жəне суық ағыстардың, өзендердің, көлдердің, ірі тау жүйелері мен жазықтардың аттары біршама ірі жазулармен жазыл ады. Түсініктемелерінде биіктік жəне тереңдік шкала лары көр сетілген. Математикалық негізінің элементтерінен паралл ельд ердің ендіктері, меридиадардың бойлықтары, полюст ер, пол яр шеңберлері, экватор, тропик сызықтары сияқты картог раф иял ық тордың элементтері, сонымен қатар сандық жəне атау мас штаб та ры берілген.

Кейбір атластардағы 1:90 000 00 жарты шарлардың саяси карта сында Еуропаның 1:30 000 000 масштабты қима картасы енгі з ілген.

Дүниетану пəндеріне арналған атластардан айырмашылығы В. В. Каврайскийдің қиып өтетін тең аралық қалыпты конусты проекциямен құрылған Қазақстанның физикалық картасы берілген. Ол алдыңғы атластағы картаға қарағанда аз жинақталуымен, Жер бедерінің, су нысандарының біршама нақты əрі жан-жақты кескінделуімен ерекшеленеді.

Ең соңғы бөлімінде климаттық, зоогеографиялық, табиғат қорғау тағы басқа тақырыптық карталар берілген. Шартты белгілердің кестесі негізінен əрбір карталарда берілген. 6 сыныптың атласында көптеген көрнекі материалдар берілген. Атласты əртүрлі мазмұндағы анықтама деректер қорытындылайды.

7 сыныпқа арналған материктер мен мұхиттардың атласы. Жекелеген аймақтардың географиясын түсіну үшін оқушы құбылыстар мен үрдістердің Жер шарында орналасуы мен таралу заңдылықтарын, пайда болу себептерін оқыпүйренуі тиіс. Жоғарыда аталған мəселелерді шешу үшін атластың бірінші бөлімінде дүниежүзінің физикалық, Жер қыртысының құрылысының карталары, табиғаттың тақырыптық карталары, саяси жəне халықтар карталары берілген.

Бұл бөлімдегі карталар негізінен 40º-тан кейін жүргізілген параллельдер мен меридиандар торынан тұратын ГАжКОҒИ көп конусты проекциясымен құрылған. Плюс нүктесі берілмегенімен поляр шеңберлері, тропик сызықтары мен экватор көрсетіліп, олардың атаулары жазумен жазылған. Дүниежүзінің карталарының масштабы 1:75 000 000 жəне 1:120 000 000.

Одан ары жеке аймақтардың карталары бөлімі басталады. Оның құрамына жеке материктердің физикалық, жекелеген табиғат құбылыстарының, сонымен қатар, кешенді экономикалық карталар кіреді. Жоғарыда аталған карталардың картографиялық проекциялары алуан түрлі болуымен ерекшеленеді. Атап айтсақ, Африканың карталарын құруға Ламберттің тең ауданды көлденең азимутты, Солтүстік жəне Оңтүстік Американың, Аустралия мен Еуропаның карталарына Ламберттің тең ауданды көлбеу азимутты проекциялары, Антрактида мен Арктиканыкіне Постельдің тең аралық қалыпты азимутты проекциясы, ал Еуразияныкіне ГАжКОҒИ шартты проекциясы қолданылады.

Картографиялық тор 10º-тан кейін жүргізілген. Карталардың масштабтары материктердің пішіні мен ауданына байланысты өзгереді. Материктердің жеке бөліктерінің карталары біршама ірі масштабта беріледі. Əрбір картада сандық жəне сызықтық масштабтар жазылады.

Дүние жүзінің жəне жеке материктердің физикалық карталарында құрлықтың жер бедері гипсометиялық əдіспен кескінделеді. Биіктік жəне тереңдік шкалалары көрсетіліп, қабатты бояулармен беріледі. Біртекті құбылыстар бұрын қарастырылған атластағыдай əдістермен кескінделеді.

Атласты жоғарыда қарастырылған проекциялармен құрылған мұхиттардың карталары қорытындылайды.

Қазақстан географиясы физикалық география (8сынып) жəне экономикалық жəне əлеуметтік география (9 сынып) курстарынан тұрады. Бұл курстарды оқыту барысында негізгі назар еліміз бен оның жеке өңірлері табиғатының ерекшеліктері мен экономикасының дамуын қарастырумен қатар табиғат пен шаруашылықтың өзара байланысын оқытуға аударады. Бірбірімен өзара байланысқан тақырыптар 8-9 кластарға арналған атластағы карталарды құру барысында ескерілген. Картаның атқаратын қызметінің бірдей болуы екі атласқа да біртекті математикалық негізді таңдауға мүмкіндік берді.

Қазақстанның карталары В. В. Каврайскийдің қиып өтетін тең аралық қалыпты конусты проекциямен құрылған. Орналасқан орнына байланысты полюс көрсетілмеген. Картадағы ендіктер мен бойлықтар бойынша картографиялық тордың жиілігі 5º. Картаның масштабы тақырыптық салмағына байланысты 1:10 000 000 жəне 1:15 000 000 құрайды.

Екі картаның да географиялық негіздері бірдей. Географиялық негіздің элементтерінің жинақталуы материктер мен мұхиттардың атласындағы карталарға қарағанда төмен.

8 сыныпқа арналған физикалық-географиялық атластың карталары «Қазақстан дүниежүзінің картасында» тақырыбымен ашылып, еліміз аумағының зерттелу тарихын айқындайтын тарихи карталар берілген. Содан кейін физикалық, жəне əкімшілікаумақтық карталар ұсынылған.

Атластың тақырыптық карталарында ел аумағындағы жекелеген табиғат құбылыстары кесінделген. Қазақстанның геологиялық құрылысы мен тектоникалық құрылымдары жанжақты сипатталған. Атласқа климат, топырақ жəне өсімдіктер жамылғысының карталары енгізілген. Олардың тақырыптық мазмұны барлық кескіндеу əдістерін қамтыған.

Географиялық негіздері мен пайдалы қазбалардың шартты белгілері атластың бірінші бетінде, əр картада тек тақырыптық мазмұнының шартты белгілері берілген.

Ақпаратпен жақсы қамтамасыз етілуімен ерекшеленетін 9 сыныпқа арналған географиялық атлас Қазақстанның əкімшілік-аумақтық картасымен ашылады. Елімізге əлеуметтікэкономикалық сипаттама беру халықтар картасы бөлімінен басталады. Оны отын-энергетика кешенінің, қара жəне түсті металлургия, машина жасау, химия, құрылыс материалдары, жеңіл жəне тамақ өнеркəсібінің, агро-өнеркəсіптік кешенінің, көлік жəне коммуникация кешенінің карталары жалғастырады.

Екінші бөлімде жеке экономикалық аудандардың карталары қамтылған. Өнеркəсіп орталықтары сала бойынша бірнеше бөлік терге бөлінген белгігілеу əдісімен кескінделеді. Ауыл шаруаш ылық аудандарын ашып көрсету үшін сапалық түс, жекелеген дақылдар өсірілетін аумақтардың шекарасын көрсетуге ареал тəсілі қолданылған. Атласта көрнекі материалдардың саны азайт ылып, олардың орнына кесте түрінде статистикалық көрсеткішт ер берілген.

10 сыныпқа арналған дүние жүзінің экономикалық, əлеуметтік жəне саяси географиясының атласы ақпаратқа ең жақсы қаныққан. Ол айқын ажыратылатын екі бөлімнен тұрады.

Дүние жүзінің картасы үшін картографиялық торы ендіктер мен бойлықтар бойынша 30º бөлінген ГАжКОҒИ көп конусты проекциясы қолданылған. Карталар бір бетте немесе бүктелетін екі бетте кескінделеді.

Атластың бірінші бөлімі дүние жүзінің саяси картасынан басталып оны Жер шарының минералдық, жер, су, агроклиматтық ресурстардың карталары қорының карталары жалғастырады.

Тақырыптық карталардың географиялық негіздері əртүрлі болуымен ерекшеленеді. Картаның тақырыптық мазмұнын ашу үшін сапалық түс (жер ресурстаны), ареал (минералдық ресурстар), картограмма (су корларымен қамтамасыз етілуі), картодиаграмма (су қоймасының көлемі), изосызықтар (агроклиматтық ресурстар) тəсілдері қолданылады.

Ресурстар карталарынан соң халықтың қоныстануын, əртүрлі демографиялық сипаттамаларын жəне өнеркəсіп салаларын ашып көрсететін дүние жүзінің əлеуметтік-экономикалық карталары орналасады. Бұл бөлімде əртүрлі аймақтардағы шаруашылық салаларының даму деңгейін ашып көрсету үшін картограмма, өнеркəсіп өнімдерінің көлемін бейнелеуге картодиаграмма, өнеркəсіп өнімін тасмалдайтын негізгі ағынды сипаттау үшін қозғалыс белгілері тəсілдері қолданылады.

Бірінші бөлімге жататын барлық карталар қима карталар, диаграммалар, кестелер, статистикалық деректер сияқты қосымша мазмұнмен жабдықталған.

Екінші аймақтық шолу бөлімінде біршама нақты əрі кең көлемді ақпараттар берілген. Орналасқан географиялық орнына, ауданына байланысты олардың математикалық негіздері алуан түрлі болатындықтан бұрмаланудың таралу сипаты жағынан бірбірінен айырмашылығы бар азимутты, конусты проекциялардың əртүрлі нұсқалары қолданылады. Олар масштабтық қатары күрделі болуымен ерекшеленеді.

Белгілі дəрежеде жоғары жинақталатын экономикалық карталарда ақпараттың көлемі өте үлкен болады. Ол, əсіресе, өнеркəсіп орталықтарын жан-жақты ашып көрсетуді көздейтін экономикасы жоғары дамыған елдерде айқын байқалады. Атласты экологиялық тақырыптағы қарталар қорытындылайды.

Əсіресе, Ресейдің əртүрлі баспалары шығарған материктер мен мұхиттардың жəне дүниежүзінің экономикалық, əлеуметтік жəне саяси географиясының атластары жалпыға бірдей орта білім беретін мектептердің стандарттары мен оқу бағдарламаларына сəйкес келетінін атап өтуге болады. Мысалы, физикалық-географиялық немесе өнеркəсіпті аудандардың карталары қосылып, тақырыптардың саны артуда, экономикалық карталар ерекше жіктеу тобы инфроқұрылымдар элементтерімен толықтырылуда.

Пайдаланылатын əдебиеттер тізімі:

1. Салищенв К. А. Картоведение.-3-е изд.-М.: Изд-воМГУ, 1990.–400 с.

2. Комисарова Т.С. Картография с основами топографии.–М., 2001.–181 с.

3. Чурилова Е. А., Колосова Н. Н. Картография с основами топографии. – М.: Дрофа, 2004–260 с.

4 Южанинов В. С. Картография с основами топографии –М.: Высшая школа. 2001г.– 300 с

5. Берлянт А. М. Картография.–М.:Аспект- Пресс, 2002.–362 с.

6. Картография с основами топографии. / Г. Ю. Грюнберг, Н. А. Лапкина, Н. И. Малахов и др.; под ред. Г.Ю. Грюнберга –М.: Просвещение, 1991.–364 с. 7. Стурман В. И. Основы экологического картографирования: Учеб. пособие. –Ижевск: Изд-во Удм. ун-та, 1995. –221 с.

8. Смирнов Л. Е. Экология и картография: Учеб. пособие.–СПб.: Изд-во С.-Петербургского университета, 1997.–152с.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Картографиялық жинақтаудың түрлері мен оларға қойылатын негізгі талаптар қандай?

3. Жалпы географиялық карталарда жер бедерін кескіндеу үшін қандай картографиялық кескіндеу тəсілдері қолданылады?

4. Изосызықтар, картограмма, сапалық түс жəне ареал тəсілдерінің атқаратын негізгі қызметтерін атаңыз.

5. Тақырыптық картада бейнеленген құбылыстардың сандық жəне сапалық сипаттарын ашып көрсету үшін қандай картографиялық кескіндеу тəсілдері қолданылады?

6. Физикалық географиялық тақырыптық карталардың негізгі түрлерін, құбылыстарды кескіндеу ерекшеліктерін атаңыз.

7. Экономикалық географиялық карталардың негізгі түрлерін, атқаратын қызметтерін анықтаңыз.

8. Бір аумақтың мазмұны əртүрлі географиялық карталар серияларының жалпы географиялық негізі мен тақырыптық мазмұнының ерекшеліктерін атаңыз.

9. Географиялық атластардың негізгі түрлерін, атқаратын қызметін анықтаңыз.

10. Мектептің географиялық атластарындағы карталардың математикалық негіздеріне қойылатын негізгі талаптарды түсіндіріңіз.

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Картаның барлық элементтерін...... дейміз.

А) мазмұны;

2. масштабы;

3. математикалық негіздері;

4. картографиялық торы;

5. жалпы географиялық негізі.

2. Географиялық карталарда елдімекендер ....... кескінделеді.

А) горизонтальдармен;

2. пунсондармен;

3. изосызықтармен;

4. картогаммамен;

5. нүктелермен.

3. Географиялық карталарда су нысандарының тереңдігі..... кескінделеді.

А) горизонтальдармен;

2. пунсондармен;

3. изосызықтармен;

4. картогаммамен;

5. изобаттармен.

4. Тақырыптық карталарда кескінделетін құбылыстардың таралатын аумағы ...... кескінделеді.

А) горизонтальдармен;

2. сапалық түс тəсілімен;

3. изосызықтар тəсілімен;

4. картогамма тəсілімен; E) картодиаграмма тəсілімен.

5. Тақырыптық карталарда кескінделетін құбылыстардың таралатын аумағының шекарасы ...... кескінделеді.

А) ареал тəсілімен;

2. сапалық түс тəсілімен;

3. изосызықтар тəсілімен;

4. картогамма тəсілімен; E) картодиаграмма тəсілімен.

6. Қандайда бір аудан үшін орташа болып саналатын кескінделетін құбылыстардың салыстырмалы өлшемдерін картада ...... кескіндейді.

А) ареал тəсілімен;

2. сапалық түс тəсілімен;

3. изосызықтар тəсілімен;

4. картогамма тəсілімен; E) картодиаграмма тəсілімен.

7. Картаның масштабы ескерілмейтін құбылыстардың географиялық орнын анықтауға қолданылатын масштабтан тыс шартты белгілерді ..... дейм із.

А) ареал;

2. белгілеу;

3. изосызықтар;

4. қозғалыс белгілері;

5. картодиаграмма.

8. ..... карталар аумақтың геологиялық құрылысын жан-жақты ашып көрсетуге мүмкіндік береді.

А) геологиялық;

2. климаттық;

3. ландшафттық;

4. топырақ;

5. синоптикалық.

9. ..... карталарда аумақтық табиғат кешендерінің таралу ерекшеліктері мен таксономиялық бірліктері кескінделеді.

А) геологиялық;

2. климаттық;

3. ландшафттық;

4. топырақ;

5. синоптикалық.

10. ..... карталарда өнеркəсіп пен ауыл шаруашылығының салалық құрамы табиғат байлықтарымен қамтамасыз етілуі кескінделеді.

А) саяси;

2. кешенді;

3. экономикалық; D) халықтар;

E) теңіз.

11. ..... карталарда халықтың қоныстану екекшеліктері мен тығыздығы кескінделеді.

А) саяси;

2. кешенді;

3. экономикалық; D) халықтар;

E) теңіз.

12. Жалпы экономикалық карталарда экономикалық байланыстарды қамтамасыз ететін маңызды ... кескінделеді.

А) пайдалы қазбалардың кен орындары;

2. теміржол мен автомобиль жолдары;

3. мұнай-газ құбырлары;

4. жоғары вольтты электр желілері;

5. жоғарыда аталғандардың барлығы.

13. өнеркəсіп карталары өнеркəсіптің барлық салаларын қамтитын ......

карталарына бөлінеді.

А) жалпы өнеркəсіптік;

2. металлургия жəне машина жасау өнеркəсібінің;

3. отын-энергетика кешенінің;

4. жеңіл жəне тамақ өнеркəсібінің; E) жоғарыда аталғандардың барлығы.

14. Жалпы геоботаникалық карталарды құру үшін көбінесе .... тəсілі қолданылады.

А) картограмма;

2. сапалық түс;

3. жеке диаграмма;

4. картодиаграмма;

5. гипсометриялық.

15. Жалпы экономикалық карталарда негізгі өнеркəсіп салаларын кескіндеу үшін көбінесе .... тəсілі қолданылады.

А) картограмма;

2. сапалық түс;

3. жеке диаграмма; D) картодиаграмма;

E) белгілеу.

16. Жалпы экономикалық карталарда ауыл шаруашылығының салаларын кескіндеу үшін көбінесе .... тəсілі қолданылады.

А) картограмма;

2. сапалық түс;

3. жеке диаграмма; D) картодиаграмма;

E) белгілеу.

17. Əртүрлі аумақтардың мазмұны бір текті карталар сериялары .....

шығарылады

А) бірдей масштабта;

2. əртүрлі масштабта;

3. Əртүрлі мазмұнда;

4. біртекті мазмұнда;

5. мазмұн мен масштабы əртүрлі.

18. Жалпы атауы мен шындықты бейнелеуде бір тұтас картографиялық құралды пайдалануы біріктіретін бірыңғай бағдарлама бойынша құрылған картографиялық өнімді ..... дейміз.

А) географиялық атлас;

2. карталар сериясы;

3. картодиаграммалар; D) қима-сызбалар;

E) картаграммалар.

19. Атластар атқаратын қызметтеріне қарай ...... болып жіктеледі.

А) ғылыми-анықтамалық;

2. өлкетанулық;

3. оқу;

4. туристік жəне жол;

5. барлығы дұрыс.

4 - т а р а у.

ҰСАҚ МАСШТАБТЫ КАРТАЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. КАРТАНЫ ЖАСАУ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК

4.1. Картаны қоршаған ортаның шындығын танып білуге мүмкіндік беретін құрал ретінде қолдану. Картографиялық үлгілеу

Географиялық карта қоршаған ортаның шындығын танып білуімізге мүмкіндік беретін маңызды құралдардың бірі болып табылады. Ол құрылыс жүргізу жəне жобалау жұмыстары, табиғат байлықтарын тиімді пайдалану, өндіргіш күштерді орналастыру, мемлекеттік қорғаныс, жаңа жерлерді игеру, пайдалы қазбаларды іздеу, қоршаған ортаны қорғау сияқты халық шаруашылығының маңызды мəселелерін шешу мақсатында қолданылады.

Соңғы он жылда география ғылымының циклдарында зерттеу құралы ретінде тақырыптық карталар үлкен маңызға ие болды. Картография теориясының дамуына зор үлес қосқан белгілі орыс ғалымы К. А. Салишев қоршаған ортаның шындығын зерттеудің «картографиялық əдіс» терминін алғаш рет қолданды. Картографиялық əдісте зерттеуді көздейтін үрдісінің аралық тармағына оқып үйренетін құбылыстың үлгісі ретіндегі карта жатады. Ол зерттеу құралы жəне көзбен көріп, оқыпүйрену мүмкін болмайтын құбылыстардың үлгісі ретінде зерттеу нысаны қызметін де атқарады.

Кеңестік картографияның дамуына зор үлес қосқан орыс ғалымы А. В. Гедымин еңбек заты ретінде картаға көп көңіл бөл іп, оны картографияның ерекше бөлімі ретінде қарастыруды ұсынды. Ол тарихи тұрғыдағы картаны еңбек құралы ретінде қолд анудың кестесін жасады. Картаны география ғалымдарының цик л д арында іс-жүзінде қолданудың теориялық жəне əдістемелік аста рының түйінді мəселелерін зерттеген А. М. Берлянттың еңб ек терінде картографиялық зерттеу əдістері одан ары терең да мы ды.

Картографиялық зерттеу əдісі. Географиялық карталарға талдау жасау арқылы құбылыстарды болжауды көздейтін ғылыми танымның алуан түрлі тəсілдерін картографиялық зерттеу əдістері дейміз. Танып білудің құралына картадан үрдістермен құбылыстардың сапалық қасиеттері мен сандық сипатын, геожүйедегі өзара байланыстары мен өзара тəуелділіктерін оның динамикасы мен уақыт пен кеңестіктегі эволюциясы, қазіргі кездегі даму үдерістерін анықтап, болашақ геожүйелердің жағдайын болжау кіреді.

Картографиялық əдіс құбылыстардың кеңістіктікте орналасуын, олардың өзара байланысын, тəуелділігі мен даму заңдылықтарын зерттеу үшін қолданылады. Оны пайдану барысында караларды талдау жəне өңдеудің төмендегідей тəсілдерін атап өтуге болады:

1. Өту арқылы картада кескінделген құбылысты ойша талдау;

2. Құбылыстардың тік бағыттағы құрылымын көрнекі түрде көрсетуге мүмкіндік беретін карта бойынша көлденең қимасызба, қима, блок-диаграмма, əртүрлі кестетер мен диаграммалар тағы басқаларды құру;

3. Карта бойынша қажетті нысандардың географиялық координатын, ара қашықтықтығын, ұзындығын, биіктігін, ауданын, көлемін,тағы басқа көрсеткіштерін анықтау жұмыстары;

4. Карта бойынша дақылдардың өнімділігі, халықтың тығыздығы сияқты біртекті құбылыстар мен олардың орналас уын, уақыт ішіндегі өзгеруін, белгісіз байланыстарын, соным ен қатар, тəуел ділік коэффицентінің көмегімен əртүрлі құбылыстардың арасынд ағы байланыстардың нышандары мен тығыздығын анықт ау үшін қолданылатын математикалық-статистикалық талдау лар;

5. Нақтылы бір зерттеулерге қолдануға арналған ыңғайлы карталар алу үшін карталарды түрлендіру;

6. Картаграфиялық өнімдерді түрлендіру арқылы танымның жаңа құралын алу мақсатында нақтылы нысандардың, құбылыстар мен үрдістердің кеңістіктік үлгісін құру, талдау жүйесі ретінде түсінуге болатын картографиялық үлгілеу.

Қазақстан Республикасы аумағындағы негізгі өзендердің картографиялық үлгісін құру, алдыға қойған мақсатқа жету үшін өте қажет болды. Өйткені бірнеше өзеннің бастауынан сағаға дейінгі барлық ұзындығындағы кешенді көрсеткіштеріне сүйеніп судың сапасын табиғатта тікелей анықтау мүмкін емес.

Синтездік карта нышанындағы үлгіні құру үшін барлық кеңістік уақыттық үлгілерге қойылатын талаптарға сəйкес құбылыстың ішкі құрылымын қиып алып тастауға тура келді. Соның нəтижесінде қосымша талдау карталарды құруға тура келді.

Бізді қоршаған орта құбылыстарын картографиялық əдіспен тан ып білудің төмендегі кездерін сызба-нұсқа түрінде көрсетуге бо ла ды:

• бізді қоршаған шындықты бақылау арқылы картаға түсіруге қажетті ақпараттар алу;

• өңделген ақпараттардың негізінде картаны құру;

• жаңа қосымша ақпарат алу мақсатында картографиялық əдіск е тəн тəсілдер жүйесін қолданып, карталар мен карталар жүйе сін оқып-үйрену;

• Картографиялық зерттеу əдістерін пайдалану нəтижесінде алынған жаңа ақпараттарға негізделіп қажет болғанда жаңа картографиялық өнімдер карталарды, көлденең қима-сызба, кестелерді оқып-үйренуді қажет етеді.

Картографиялық үлгілеу. оқыпүйрену барысында танып білудің жаңа жолдарын табу мақсатында қарастыратын нақты бір нысандардың құбылыстар мен үрдістердің үлгісі ретінде талдаулар мен картографиялық өнімдерді қайта құрулардың нəтижесінде жасалатын жүйелерді картографиялық үлгілеу дейміз. Басқа сөз- бен айтқанда, картографиялық үлгілеудің құрамына жаңа карталар ды құрып, оны пайдалану кіреді.

Нақтылы бір картаны талдау ерекшеліктері жөнінде білім бол ған жағдайда ғылыми жəне тəжірибелік іс-əрекетте жалпы гео гра фиялық жəне тақырыптық карталарды жан-жақты пайдалан уға болады.

Үлгілеу ғылымда біршама кең таралған түсінік. Үлгі ретінде қандайда бір нысанды, үрдісті немесе құбылысты ауыстыратын кез-келген бейнені (сызба-нұсқаны, кестеті, сұлбаны (планы), картаны алуға, ал үлгілеуді таным теориясының негізгі нышаны деп түсінуге болады.

Картография нақты ғылымдарға жатуына жəне ауқымды мамематикалық негіздемесінің болуына байланыс ты математи калық жəне картографиялық үлгілеулердің кейбір ерекшеліктерінің сонымен қатар, ұқсастықтары мен айырмашылықтарының болатынын атап өту қажет.

Үлгілеудің математикалық тағы басқа түрлерінен айырмашылығы картографиялық үлгілеуде құбылыстар біршама қарапайым əрі дерексіз түрде құрылады. Ол аумақтың картог рафия лық сипаттамасын бере алатындай көркем бейнелі, картаны ғылымда жəне іс жүзінде тəжірибеде пайдаланудың алуан түрлі бағыттарын көрсететіндей көрнекі болуымен ерекшеленеді. Мате матикалық жəне картографиялық үлгілеулердің бір-бірінен айырм ашылықтарының болуына қарамастан, карталарда математик алық статистиканың пайда болуына жəне оларды құру əдістерін қолдануға математика негіз болды.

Географиялық карталарды талдау мен бағалау. Картаға тəн ерекш еліктерді анықтау оның қандай да бір міндеттерді шешу үшін қолдануға жарамдылығын бағалауға мүмкіндік береді. Атал ған мəселені шешу карталарға алдын-ала талдау жасауды қаж ет етеді.

Нақты бір мақсатқа (ғылыми-зерттеу, білім беру, тəжірибелік тағы да басқа) қолдануы дəрежесін анықтауды көздейтін картаның жеке құрамдас бөліктері мен қасиеттерін жан-жақты тексеру үрдісін картаны талдау дейміз.

Картаның сапасын талдаудың негізгі бағыттары мен бағалау қағидаларына заман талабына сай келуі, ғылыми негізделуі, мазмұнының толықтығы, нақтылығы мен қолжетімділігі

(шындыққа сəйкес келу дəрежесі), математикалық негізінің құрамдас бөліктері, картографиялық кескіндеу əдістері, жабдықталуы, жинақтаудың дұрыстығы, рəсімдеудің көркем бейнелі жəне басқада құралдарын қолдануы (картаның жалпы көрнекілігі, шартты белгілердің бір-бірінен ажыратылуын жəне олардың арасындағы логикалық байланыстың болуы), түсірілетін жалпы географиялық салмағының, нүктелердің, сызықтар мен кескіндер орнының геометриялық дəлдігі жатады.

Жалпы географиялық карталарды талдау төменде көрсетілген деректерді қамтиды:

І. Картографиялық өнімнің шығыс деректері:

1. картографиялық өнімнің атауы;

2. картаның аты мен тақырыбын толтыратын мəліметтер;

3. өнімнің шығыс деректері (шығарған орны, қаласы, баспахананың аты); баспа туралы деректер;

4. картографиялық өнімді шығаруға тапсырыс берген ұйымдар мен мекемелер туралы берілетін деректер;

12–1171

5. рəсімдеу ерекшеліктері (басып шығару барысында жұмсалған бояулар саны);

ІІ Математикалық негіздері:

6. талданатын картаның бас масштабы;

7. құру əдістері мен бұрмалану сипатына қарай картографиялық проекция қасиеттері; нөлдік бұрмалану сызығықтарының немесе нүктесінің орналасуы, шамасы, таралу бағыттары мен жəне олардың экстремальды маңыздылығы. Проекцияны таңдаудың географиялық дұрыстығы (кескінделген аумақтың тұтастығы, картографиялық тордың түрлері жəне тағы басқа).

ІІІ. Географиялық мазмұны:

8. Су нысандары: су нысандарының түрлеріне, режимдеріне, құрамына, шаруашылық маңызына, гидрографиялық торларының сипатына қарай жіктеу, олардың ерекшеліктерін ашып көрсететін шартты белгілердің жинақталуы дəрежесі;

9. Жер бедері: кескіндеу əдістері жəне олардың əрқайсының ерекшеліктері (егер гипсометриялық əдіс болса, биіктік жəне тереңдік шкаласының дұрыс таңдалғанын анықтау);

10. Өсімдіктер мен топырақ жамылғысы: оларды кескіндеу əдістері мен құралдары, қабылданған жіктемесі мен шартты белгілер жүйесі, жинақталу деңгейі мен сипаты;

11. Əлеуметтік эканомикалық нысандар:

а) елді мекендер: оларды халқының саны мен саяси əкімшілік маңыз ына, қарай жіктеу жəне жинақтау; əрқайсының атқаратын өн діріс тік қызметінің ерекшелігін ескере отырып, халықтың қоныс тануына тəн белгілерді анықтау; елдімекендердің жер беде рі не, өзендер мен жергілікті жердің басқа ерекшеліктеріне қатыст ы орн ы;

б) саяси əкімшіліктік бөлінуі: шекаралар, орталықтар тағы басқа əкімшіліктік бөлінулер жəне олардың кескінделуі мен іріктелу сипатының ерекшеліктері;

в) экономика мен мəдениет: нысандардың түрлері мен оларды картографиялық кескіндеу əдістерінің, орналасу ерекшеліктерінің, аймақтық экономикалық даму деңгейінің ашылып көрсетілуі;

г) көлік географиясы: қатынас жолдарының түрлері, құрлық,

теңіз басқа да жолдардың кескінделу ерекшеліктері;

12. Жазулар: географиялық атаулармен қандай нысандардың санаттары белгіленген, олардың сандық жəне сапалық сипаты қандай түсіндірмелі жазулар мен жазылған, картографиялық шартты белгі ретіндегі жазуларды түстері, өлшемдері мен сипаты жағынан бір-бірінен ажырату қалай жүзеге асырылған; ІV. Жабдықтаушы элементтері:

13. Картаның атқаратын қызметіне сай жабдықтауын зерттеу: кар таның түсіндірмелі сөздерін, масштабтың, картографиялық тордың бұрыштамаларының, бұрыштамадан тыс рəсімделуінің бо л уы;

V. Аумақты сипаттаудың қосымша элементтері мəтіндік деректер, қосымша қима сызба.

VІ. Карталарды құрастыру:

14. Кескінделген аумақтардың картада орналасуы мен оның шекарасының, орталық меридианының бұрыштамаларға қатысты орны мен ықшамдалған нұсқаға сай келуі.

Тақырыптық карталарға жоғарыда ұсынылған бағдарлама бойынша талдау жасауға болады. Картаның географиялық мазмұны бөлімі екі бөлім тармақтан тұратынын ескеру қажет:

а) географиялық негізін талдау; ə) талданатын картаның тақырыбына сəйкес келетін арнайы мазмұнын талдау. Картаға талдау жасау, зерттеу құралы ретінде жеке немесе карталар серияларының құрамында алға қойған қажетті міндеттерді шешуге қолданылу мүмкіндігін бағалап, ой қорытындыларын шығарумен аяқталады.

Картаны бағалау үшін төменде көрсетілген бірқатар қосымша материалдарды қолдану қажет: а) жинақталу деңгейін, іс жүзінде шындыққа сəйкескелуін анықтау үшін сол тақырыпқа сəйкес келетін жаңадан шыққан масштабы біршама ірі карталарды пайдалануды көздейтін картографиялық; ə) тақырыптық карталар үшін аса маңызды мəтіндік деректер мен олардың сипаттамалары, статистикалық анықтамалар, санақтардың материалдары жəне тағы басқалар.

Картаны бағалау барысында талдауды жүзеге асырушыға жақсы таныс тақырыбының сипатын айқындайтын ең қажетті телімдерінен бастап алдын-ала оқып шығу ұсынылады.

Карталар сериясын талдау жоғарыда көрсетілген немесе оған жақын бағдарламаға, сонымен қатар, атқаратын қызметіне сəйкес оларды бағалау əрбір картаны жеке талдау арқылы жүзеге асырылады.

Талдау барысында картаның қызметіне, математикалық негізіне, картографиялық кескіндеу мен жинақтау дəрежесіне, мазмұны мен рəсімделуіне сай келуін бағалайды. Мазмұнын қалыптастыратын серия мен топтары мен қатар жинақталған карталардың жүйелілігі мен олардың атластың атқаратын қызметіне сай келуін, тақырыбының толықтығын, ішкі бірлігін, өзара үйлесімділігін зерттеуді қажет ететін географиялық атластарды талдау міндеті тақырыптық картаға қарағанда біршама күрделі.

Географиялық карталарды талдау, оқу жəне оны пайдаланудың басқа да түрлері. Оқу дағдылары болмай картаны пайдалану мүмкін емес. Шартты белгілі-шолу үлгісі болып табылатын картаның кешенді қасиетіне сүйеніп, шындықты қалпына келтіру үрдісін картаны оқу дейміз.

Мектепте оқытудан бастап ғылыми зерттеулерге, сонымен қатар, қорғаныс пен экономикалық сипаттағы маңызды шешімдер қабылдауға дейінгі соңғы мақсатына қарамастан картаны оқып-үйренудің кез-келген əрекеті картадан қажетті ақп арат ты алудан басталады. Картаны оқудың сапасы көп жағдайда оқырм ан білімінің мен тығыз байланысты болады. География ғы лымын игерудің енді бастаған мектеп оқушылары мен картам ен тұрақты жұмыс істейтін тəжірибелі зерттеушінің бір карт адағы деректерді алу нақтылығының дəрежесі əртүрлі бо ла ды.

Картаны оқу мен мəтінді оқудың бір-бірінен айырмашылығы жоғары болады. Себебі, картадағы жазулар мен шартты белгілер кеңістікте дараланып, орналасқан орындары нақты көрсетіледі. Бұл картада кескінделген түсініктің мəнін түсіндіріп ғана қоймай, олардың кеңістіктегі орнын анықтауға мүмкіндік береді. Картада кескінделген нысандардың мəтіндік жазулары олардың кеңістіктегі орнын айқындап тіркеу үшін қосымша сөздікті қажет етеді. Сызықтық жəне аудандық нысандардың атаулары олардың созылған бағытына сəйкес жазылады. Кейде нысандар мен құбылыстардың ерекшеліктерін айқындайтын жазулардың жазылу сипаты сызықтық шартты белгілердің түсі арқылы анықталады. Мысалы, суық жəне жылы ағыстарды жазуы мен бағдар сызықтарының түсі арқылы ғана ажыратуға болады.

Зерттелетін құбылыстардың ерекше сипаттарын анықтау үшін картаны оқуда салыстырмалы түрде қарапайым сапалық талдаудан бастап, күрделілік дəрежесі əртүрлі біршама терең төменде көрсетілген бірқатар сандық оқу тəсілдері қолданылады:

• картада кескінделген құбылыстардың сапалық сипатының жеке элементтері немесе жалпы ерекшеліктері жөніндегі түсініктерді қалыптастыруды қамтамасыз ететін сипаттау;

• қамтыған нысандар мен құбылыстардың деректерін пайдаланып, екі өлшемді сызба-нұсқалар мен диаграммаларды, үш өлшемді блок диаграммаларды құруға мүмкіндік беретін карталарға кестетік талдау;

• картадағы сандық шамаларды пайдаланып əртүрлі өлшеулер мен есептеу жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз ететін картометриялық жəне морфометриялық кестетік талдау;

• картадан алынатын деректерге математикалық талдау, матема тикалық статистика, ақпараттану теориясы жəне тағы басқа тəсілдерді қолданып, математикалық үлгілерді құру мен зерттеуді қамтамасыз ететін математикалық картографиялық үлгілеу əдісі.

Жоғарыда көрсетілген картографиялық зерттеу əдістерінің ішінен жиі қолданатын тəсілдерін қарастырайық.

Карта бойынша сипаттау жəне көру арқылы ойша талдау тəсілі-нақты жəне обьективті жаңа картографиялық зерттеу əдістерінің пайда болуына қарамастан ол бүгінгі таңға дейін мəнін жоғалтпаған картамен жұмыс барысында бұрыннан қолданылып келе жатқан тəсілдердің бірі.

Көру арқылы ойша талдау мен карта бойынша сипаттаудың басқа тəсілдерінен артықшылығы оқып үйренетін шындықтың картографиялық бейнесін көзбен көру арқылы кешенді жинақтап қорытынды шығаруға мүмкіндік беруінде. Математика ландырылған талдау тəсілдерінің көбі зерттелетін құбылыстың бір ғана белгілерін терең əрі жан-жақты сипаттай алады.

Көру арқылы ойша талдау жəне карта бойынша сипаттау тəсілінің мақсаты картадағы зерттелетін нысандар мен құбылыстардың қасиеттері мен ерекшеліктерін, олардың орналасуы мен өзара байланыстарын анықтау. Бұл тəсілдерді қолдану нəтижесінде оқып үйренетін нысандар мен құбылыстар жөнінде сапалы түсініктер қалыптасады.

Көру арқылы картаға ойша талдау нəтижесінде келесі географиялық заңдылықтардың анықталуы жоғарыда айтылғандарғ а классикалық мысал бола алады. Топырақтың кеңістіктік таралуына карта арқылы дұрыс талдау жасаған В. В. Докучаев ХІХ ғасырдың аяғында кейіннен ендік зоналық пен ландшафттық жіктеу зандылықтарына негіз болған топырақтың таралуының ендік зоналығын анықтады.

Дүниежүзінің картасындағы материктердің жағалау сызықт арының пішінін мұқият оқып үйренген Альфред Вегенер 1912 жылы континенттердің ығысуы болжамын ұсынды. Ол қазіргі материк тердің сыртқы пішіндерін бір-бірімен үйлестіру арқылы жер табиғатының дамуының алғашқы кезеңінде бір ғана алып Пангея материгі болып, кейіннен литосфералық тақталардың жарылуынан ығысып қазіргі алты материк пайда болды деген қорытынды жасады. Сырттай көзбен көріп картаны ойша талдау арқылы ғалым ұсынған ғылыми болжам материктердің тектоникасы мен палеомагнитизмін зерттеу нəтижесінде дəлелденді.

Көзбен сырттай көріп ойша талдау жəне карта арқылы сипаттау барысында бірқатар ережелерді сақтау қажет. Көзбен сырттай көріп ойша талдауда алға қойған мақсатты шешуге картаның сапасының мүмкіндік беру дəрежесін айқындап алу керек.

Көзбен сырттай көріп картаны ойша талдау жалпыдан жекеге қарай жүргізіліп, сипаттайтын аумаққа немесе құбылысқа тəн негізгі белгілерді анықтап алуды, содан соң негізгі белгілердің əрқайсысын жеке қарастыруды қажет етеді. Оған сипаттау мен сандық көрсеткіштердің элементтері кіреді жəне оқыпүйренетін құбылыстар мен үрдістерді бағалаумен қорытындыланады.

Карталар сериясы немесе атлас бойынша табиғат жағдайларына сипаттама беру төменде көрсетілген жоспар бойынша жүргізіледі: аумақтық географиялық орны, енетін əкімшілік құрылымына қатысты жағдайы, жер бедері, геологиялық құрылысы, пайдалы қазбалары, климаты, гидрографиясы, топырағы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, ландшафттық аудандары.

Картаны пайдаланып жүргізілетін кестетік құрулар.

Картографиялық талдаудың басқа тəсілдеріне диаграммалар, көлденең қима-сызбалар, кестетік сызбалар, үш өлшемді блок диаграммалар сияқты əртүрлі кестетік құрулар жатады.

Көлденең қима-сызбалар мен кестетік сызбаларды табиғаттағы əртүрлі құбылыстарды оқып-үйрену мақсатында қолдануға болады. Көлденең қима-сызбалар ұсақ масштабты картадағы гипсометриялық əдіспен кескінделген изогипстердің, қабатты бояулардың, биіктік жəне тереңдік шкаланың көмегімен құрылады. Мысалы, Бұқтырма, Қаратал, Нұра сияқты ірі өзендер аңғарларының бастауынан сағасына дейінгі ұзын көлденең қимасызбасы. Оларды бір-бірімен салыстыру өзен аңғарларының дамуын салыстыруға мүмкіндік береді. Изосызықтардың көмегімен картада кескінделген кез-келген құбылыстарды зерттеуге болады.

Көлденең қима-сызбалар түсінікті болу үшін тік жəне көлденең масштабты дұрыс таңдау қажет. Тік масштабты негізсіз таңдау жер бедерінің түрлерін бұрмалауына əкеп соқтыруы мүмкін. Мысалы, көлденең масштабқа қарағанда тік масштабты көп есе ұлғайту жазық жер бедерін терең шатқалдары мен биік шыңдары бар тауға айналдырып жіберуі ықтимал. Сондықтан ұсақ масштабты карталардың көмегімен көлденең қима-сызба құру барысында тік масштабты тек 20-50 есе ұлғайту қажет. Көлденең жəне тік масштабтың ара қатынасы жергілікті жердегі жер бедерінің өзара биіктігіне тəуелді болатындықтан биіктік айырмасы жоғары болған сайын масштабтардың айырмашылығы да үлкен болады.

Жер бедері мен басқа табиғат құбылыстарының өзара байланысын анықтау үшін көлденең қима-сызбадағы құбылыстардың кескінін немесе абсолют мəндері мен олардың салыстырмалы көрсеткіштерін белгілеп отыру қажет. Бір меридианның бойын бойлай тұрғызылған бірнеше құбылыс үйлестірілген көлденең қима-сызбадан ендіктер мен абсолют биіктіктің өзгеруіне байланысты климаттың, өсімдіктер мен топырақтың өзгеруін анықтауға болады.

Табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық құбылыстардың өзар а байланысын анықтау үшін үйлестірілген көлденең қима-сыз бал ар ды масштабы бірдей карталарды бір-бірімен беттестіре отырып, құрған тиімді.

Құрлық пен мұхит табаны бедерінің ерекшіліктерін ашып көрсету үшін гипсометриялық карталардың изогипстері мен изобаттарын тік масштабқа, қабатты бояулардың түсінің арақашықтығын көлденең масштабқа сəйкес келтіріп, милиметрлі немесе ақ қағаздың бетіне түсіреді. Ол үшін кағаздың екі шетінен тік сызық жүргізіп көрсеткіші тік масштабқа сай биіктік шкаласының сандарын жазады.

Көлденең қима-сызбаларды картаның масштабына сай келетіндей есеппен құрады. Тік масштаб көлденең масштабтан 10-20 немесе 100 есе ірі болуы тиіс. Көлденең қима сызба тұрғызу үшін бір меридианның немесе параллелдің бойындағы екі нүктенің аралығындағы жер бедерінің ерекшелігі əрбір қабатты бояудың түсін өлшеп биіктік шкаласымен салыстыра отырып құрылады. Жалпы географиялық карталарды пайдаланып көлденең қима- сызбаны тұрғызу геокешеннің бір ғана құрамдас бөлігін біршама көрнекі, əрі жан-жақты ашып көрсетуге мүмкіндік береді.

Оқу жұмыстары мен ғылыми зерттеулер біреше құбылыстардың, мысалы, белгілі бір аумақтың жер бедері мен геологиялық құрылысының, топырақ жамылғысының, өсімдіктер мен климат арасындағы өзара байланысын ашып көрсетуді қажет етеді. Жалпы географиялық жəне əртүрлі тақырыптық карталар серияларын пайдалана отырып кешенді көлденең қима-сызбалар тұрғызуға да болады. Кешенді көлденең қима-сызбалр аумақты табиғи аудандастыруға негіз болатын ландшафттық жіктелуін, табиғаттың құрамдас бөліктері арасындағы өзара байланыстарды айқындауға мүмкіндік береді.

Блок диаграммалар. Жер бетінің қандай да бір бөлігінің көлденең жəне көлбеу қимасын үйлестіру нəтижесінде үш өлшемді кескінін құру арқылы сол аумақтың суретін жасап шығаруға мүмкіндік береді. Блок диаграммалар мазмұны əртүрлі карталарды үйлесімді пайдалану нəтижесінде алынатын кестетік кескіндеме болып саналады. Оған белгілі аумақтың Жер бедері мен геологиялық, геоморфологиялық құрылысының; Жер бедері мен топырақтың, су массаларының, ағыстың тереңдігі мен судың тұздылығы арасындағы байланыстар мысал болады. Өзінің көрнекілігіне байланысты блок диаграммалар оқу мақсатында мектептерде іс жүзінде кеңінен қолданылады. Блок диаграммалар географиялық тəжірибеде бұрыштары аксонометриялық (120° тең изометриялық) проекциямен құрылады. Мысал ретінде жалпы географиялық, геологиялық карталар мен геологиялық көлденең қима-сызба бойынша аксонометриялық проекциямен құрылған (А. М. Берлянт бойынша) блок-диаграмманы қарастырайық.

Аксонометриялық проекциямен блок диаграммаларды құру. Карталарға шаршылы тор сызады. Бұл карталардың блок-диаграмма түсірілетін бөліктерінің бұрыштамалары мен ондағы торларына бағдарлайтын изометриялық проекцияның бұрыштары 120° тең болатын x, y, z біліктерін тұрғызады да тұстарының ұзындықтарын өзгеріссіз белгілейді. Алынған торға картаның мазмұны салынады. Картаның жанына изометриялық проекциямен көлденең жолақ түрінде t маркасын салады. Калькаға тік масштабтың шкаласын тұрғызылады. Көрнекі болу үшін оны көлденең қима-сызбаның көлденең жəне тік масштабтарынан ірілеу етіп алады.

Блок диаграммаларды құру үшін трансформацияланған жалпы географиялық карталардың бетін жауып, масштабтың шкаласының t маркалы шкаласы ең жоғарғы белгімен үйлестіріледі де сол белгідегі горизонтальдарды мысалда келтірілген 50м (Д ) t маркалы шкаласының келесі белгісіне қарама-қарсы тұратындай етіп калъканы жылтыратамыз да, келесі горизонталь (D₁) түсіреміз. Соңында горизонтальдарды блок диаграммасының бетіне келесі горизонталь - 40м (D₂) жүргізеді.

Осы əдіспен басқа барлық горизонтальдар жүргізіліп блокдиаграмманың үстіңгі беті сызылады. Оған картада кескінделген барлық географиялық нысандар түсіріліп, бүйір қабырғасына геологиялық қималар жүргізіледі. X жəне Y білігі карталардың масштабына Z білігі көлденең қима-сызбаның тік масштабына сай келеді. Еңбекті көп қажет ететін кестетік сызбаларды автоматтандырудың дамуына байланысты қазіргі кезде блок диаграммалар автоматты кесте құрғыштардың көмегімен құрылады. Картадан алынған изосызықтардың бойындағы биіктік белгілерінің бірқатар нүктелердің деректерін ЭЕМ жадына сақтайды. Картадан алынған деректерді ЭЕМ сызу автоматтары басқарады. Егер деректерді жаңғыртып, қайта құрсақ, онда блок диаграммаларды əртүрлі бұрышта қозғауға болады.

4.2. Ұсақ масштабты карталарды пайдаланып практикалық есептер шығару

Картометрия жəне морфометрия - ұсақ масштабты карталарды пайдаланып ірі масштабты карталардағы əдіс бойынша картометриялық жəне морфометриялық есептер шығаруға болады. Оларға кез-келген пішіндегі сызықтардың ұзындығы мен арақашықтығын, нүктелердің географиялық координатын, абсолют жəне салыстырмалы биіктіктері мен тереңдіктерін, қалыңдықтарын, ауданын есептеп шығару жатады.

Көптеген морфометриялық көрсеткіштер салыстырмалы болып табылады. Олар ұзындық пен ауданының, ұзындық пен биіктіктің, аудан мен бұрыштың арақатынасын көрсетеді. Ұсақ масштабты карталар жұмыстық топографиялық картамен негізгі айырмашылығы картографиялық бұрмалануды ескеруінде. Бұрышты, ауданды, ұзындықты өлшегенде арнайы формуланың көмегімен жеке масштабты есептеп шығару қажет.

Ауданды картографиялық тордың 2х2, 4°х4°, 5°х5° жəне 10°х10° ауданының деректерін пайдаланып та анықтауға болады. Мұн дай деректер мұғалімдерге арналған географиялық атласта беріл ген.

Картографиялық жинақтау нəтижесінде кескінделген нысандардың жинақталуы есептеулердің нəтижесіне өз əсерін тигізеді.

Біртекті ұсақ ареалдардың көптеген кескінінің (мысалы, топырақтың түрлерінің) ауданын есептегенде өлшеу əдісі де қолданылады. Ол үшін белгілі бір аумақта кескінделген құбылыстың кескінін қағазға көшіріп, кесіп алып аталдау таразысында өлшейді. Эталон ретінде карталардың масштабының 1 шақырым² сай келетін аумағын кесіп алып өлшейді. Бұл əдіспен өлшеудің дəлдігі полярлы планиметрмен жүргізілген өлшеулермен сəйкес келеді. Ұсақ масштабты карталарда нысандардың ауданын өлшеуді ауданның бұрмалануы болмайтын тең ауданды проекциялармен құрылған карталарда жүргізілген тиімді. Егер мұхиттардың, теңіздердің немесе олардың ені бірнеше ондаған митуттан 3-4° дейінгі аралықта ауытқитын жəне масштабының ауытқуы шамалы жіңішке бөліктерінің ауданын өлшеу қажет болса, меридиандар мен параллельдер торын жиілендіру қажет.

Картометриялық есептеу дəлдігін арттыруға мүмкіндік беретін картографиялық торды жиілендіру қосымша меридиандар мен параллельдер жүргізу арқылы жүзеге асырылады. Картада меридиандар мен параллельдер бірдей қашықтықта жүргізілсе оларды теңдей бөліктерге бөледі. Егер меридиандар мен параллельдердің арақашықтығы бірдей болмаса градустар саны кіші ендіктерге қарай белгілі бір өлшемде жылжытуға тура келеді.

Картадағы екі қаланың арасында түзу сызық жүргізу арқылы құрылымдық кешенді қима-сызба тұрғызу.

Құрыл ым ды көлденең қима-сызба тұрғызу үшін Қазақстан Республикасының масштабтары бірдей физикалық, геологиялық, тектоникалық, климаттық, топырақ жəне өсімдіктер жамылғысының картасы алынады. Талдықорған мен Қарағанды қалалары аралығының құрылымды көлденең қима-сызба тұрғызу үшін көлденең масштабты картамен бірдей 1:7 500 000, ал тік масштабты 1:50 000 етіп алады.

Гипсометриялық шкала бойынша қабатты бояулардың сəйкес келетін биіктігін көлденең қима-сызбаның тік масштабына белгілейміз. Ал екі нүктені қосатын сызық бойындағы өлшеп алған белгілі бір қабатты бояудың ұзындығын көлденең масштаб бойынша белгілейміз де тік масштаб шкаласынан басталатын бірінші жəне екінші нүктенің арасын қосамыз.

Екеуінің арасы шкалада көрсетілгендей 500 м айырма жасауы тиіс. Осы əдіспен екі нүктені қосатын түзу сызық бойындағы Қазақстанның физикалық картасындағы биіктік шкаласының белгілі бір мəніне сəйкес келетін қабатты бояулардың ұзындығын өлшеп тік жəне көлденең масштабқа сай белгілеп жер бедерінің ерекшеліктерін ашып көрсетуге мүмкіндік беретін қисық сызық жүргіземіз.

Одан кейін жоғарыда көрсетілген əдіске негізделіп жер бедерінің екекшеліктерін сипаттайтын сызықтың астына тектоникалық картадан кристалды іргетасының жатқан тереңдігін, геологиялық картадан əртүрлі геологиялық жастағы тау жыныстарының қабатын индекспен немесе бояумен белгілейміз. Содан соң бетіне топырақ пен өсімдіктер жамылғысын, буланудың, температура мен жауын-шашынның жылдық орташа мөлшерін, ылғалдану коэфициентін түсі əртүрлі сызықтармен жүргіземіз. Көлденең қима-сызба тұрғызылатын нүктелер арасын қосатын сызық бойындағы географиялық нысандардың аттары жазылады.

Құрылымдық кешенді қима-сызбаның астыңғы жағына тік жəне көлденең масштабтардың мəндері, қамтылған құбылыстардың шартты белгілері жазылады.

Ұсақ масштабты карталардан қисық сызықтардың ұзындықтарын анықтау. Өзен, жол, шекара сияқты қисық сызықтардың ұзындықтардын төменде көрсетілген бірнеше əдістердің көмегімен анықталады:

1. Сызықтың екі жағында курвиметрдің немесе арақашықтығы ауысып отыратын микроциркульдың көмегімен өлшеп орташа нəтижесін алу. Курвиметрмен немесе штангециркульмен қисық сызықтардың ұзындығын үш рет өлшеп алып шыққан сандарды бір-біріне қосып жиынтығын үшке бөледі.

2. Ұзындығы 15-20 см-ден аспайтын салыстырмалы түрде қысқа қисық сызықтарды өлшеудің тиімді əдісі циркульды аттатқан сайын қисық сызықтың арақашықтықтары өлшенетін бөліктерінің аралықтарын біртіндеп арттырып отыру қажет. Бұл əдісте циркульдің аяқтарын аттатқанда жəне есептегенде қателіктер кетпейді.

3. Қисық сызықтар желісін есептегенде мөлдір калька қағазына 2-4мм тең бұрышты торлар жүргізілген шаршылы полеткалар қолданылады. Полетка картаға бір рет қойылып шаршының тік жəне көлденең сызықтары қанша рет қилысатын саны жылдам есептелінеді. Екінші рет өлшеу полетканы 45° бұрғанда шаршының тік жəне көлденең сызықтарының қилысы п₁ қайта есептелінеді. Формула бойынша қисық сызықтар желісі төмендегі формула бойынша есептелінеді.

π d⎛⎜ n + n¹ ⎞⎟ .

∑ е=

4 ⎝ 2 ⎠

Мысалы, 1:1 000 000 масштабты Алматы облысының картасындағы теміржол торларының жиілігін п =83 . шаршының жақтары 4см масштабы бойынша 1см=10 шақырым. Формулаға қоя отырып теміржолдың ұзындығын есептеп шығарамыз. n+n₁

=84

2

. 10 . 84=659,4 шақырым

Көлемді өлшеу табиғаттағы заттардың балансын оқып-үй рену олардың көлемін өлшеу мен тығыз байланысты. Мысалы, 1см геоморфологияда ығыстырылып, бір жерден екінші жерге тасымалданған тау жыныстарының көлемі, климатологияда жауғ ан жауын-шашынның, гидрологияда зерттелетін аумақтан ағып өте- тін судың, мұздықтардың, қар жамылғысының көлемі анық та лады.

Изосызықтармен кескінделген географиялық нысандардың көлемін анықтау қиындық тудырмайды. V көлем жазықтық қимасының аралығын қамтитын жеке қабаттар көлемінен тұратын жиынтық көлем v₁ түрінде берілуі мүмкн. Оны төмендегі формуламен есептеп шығаруға болады:

V = v1+ v2+.....+ vn = P1 + P2 h + P2 2+P3 h+ Pn 2+Pn hn−1 + 13 Pn·Δh, 2

Мұндағы Р_п жəне Р_п+1 – қабатты шектейтін төменгі жəне

_n 1 _n Δ^h– жоғарғы жазықтықтың ауданы; h -қабаттың биіктігі; P · 3

нысанның қимасы бар ең соңғы жазықтықтан Δh биіктік айырма жасайтын шыңының ауданы. Осы əдіспен тау түзілістерінің ғана емес, егер изобатпен, қардың қалыңдығы изосызықтармен берілгіленіп, ең терең жері берілсе теңіздердегі, көлдердегі судың, қар жамылғысының да көлемдерін есептеп шығаруға болады.

Ұсақ масштабты карта бойынша географиялық координатты анықтау. Ұсақ масштабты карталардан қажетті нысанның географиялық координаттарын анықтаудың екі тəсілі бар. Бірінші дəл емес тəсілді қолданғанда нүкте арқылы картаның градустық бұрыштамаларын қиып өтетін меридиан мен параллель жүргізеді. Ендікті анықтау үшін бүйір бұрыштамалардан (батыс жəне шыңыс) градус саны кіші параллельден қиып өтетін көлденең сызыққа дейін теңдей градустық бөліктерге бөліп санайды. Бойлықты анықтау үшін оңтүстік жəне батыс бұрыштамалардан градус саны кіші меридианнан қиып өтетін тік сызыққа дейін теңдей градустық бөліктерге бөліп санайды. Шыққан сандарды градусының мəні кіші параллель мен меридианға қосып жазады.

Екінші тəсілде жақын орналасқан көршілес параллельдер мен меридиандар торын таңдауға негізделіп нүктенің географиялық координаттары анықталады. Бұл əдісті қолданып координатын табатын Е нүктесінің ендігі Δφ табу үшін нүкте арқылы көршілес жатқан А жəне В параллелдерін қосатын түзу сызық жүргізіп, мм есебімен алынған ұзындығын өлшеп, шыққан санды көршілес параллелдің градус айырмасына бөліп, мм есебімен алынған 1° параллель жүргізілген арақашықтықты есептеп шығарамыз. Содан кейін нүкте орналасқан градусының мəні кіші параллельден нүктеге дейінгі мм есебімен алынған ара қашықтықты есептеп, шыққан санды мм есебімен алынған 1° параллель жүргізілген ара қашықтыққа бөлеміз де нүктенің ендігінің мəнін табамыз. Шыққан санның біріншісі градусы, екіншісі минуты, үшіншісі секунды болып табылады. Бірінші санды сол қалпында, екінші жəне үшінші санды 1° -тың оннан бір бөлгі 6´ жəне үшінші санды 1´ оннан бір бөлігі 6´´ көбейтіп жазамыз. Шыққан сан координатын анықтайтын нүктенің градусы, минуты мен секунды көрсетілген нақты ендігі болып табылатындықтан картадағы мəні кіші параллельге қосып жазамыз.

Координаты анықтайтын Е нүктесінің бойлығы Δλ табу үшін көршілес жатқан С жəне D меридиандарын қосатын түзу сызық жүргізіп мм есебімен алынған ұзындығын өлшеп, шыққан санды көршілес меридиандардың градус айырмасына бөліп мм есебімен алынған 1° меридиан жүргізілген ара қашықтықты есептеп шығарамыз. Содан кейін нүкте орналасқан градусының мəні кіші меридианнан нүктеге дейінгі, мм есебімен алынған арақашықтықты өлшеп, шыққан санды, мм есебімен алынған 1° меридиан жүргізілген ара қашықтыққа бөлеміз де, нүктенің градус, минут, секунд есебімен алынған бойлығын табамыз. Шыққан санды картадағы градусының мəні кіші меридианға қосып жазамыз.

Карта бойынша құбылыстардың арасындағы өзара байланысты талдау. Белгілі бір құбылыстар туралы əртүрлі ақпараттар тасмалдайтын бірнеше картаны пайдалана отырып олардың сипаттары, өзара байланыстары жөнінде деректер алудың маңызы зор. Бір аумақтың геологиялық, геоморфологиялық, топырақ, карталарын зерттей отырып, əр бір фактордың сол аудан ландшафтарына əсер ету дəрежесін анықтауға болады.

Егер əртүрлі құбылыстардың өзара байланысы айқын көрсетілмеген жағдайда олардың атқаратын қызметтерінің тəуелділігі корреляциялық коэфициент қағидасы болып табылатын корреляциялық тəуелділіктерін есептейді. Бұл байланыстың тығыздығын анықтаудың біршама қарапайым əдісі болып табылады. Бірақ бір құбылыстың немесе фактордың арасындағы үйлесімділікті сипаттау үшін корреляция коэффициентін пайдалану олардың арасындағы ерекше өзара байланыспен шектеледі.

Байланыстың нышандарын анықтау зерттелетін құбылыстың картадан алынған нүктелерінің а₁ b₁ кестетік координаттарын тұрғызу арқылы жүргізіледі. Мысалы, жауын-шашынның мөлшері мен жергілікті жердің абсолют биіктігі арасындағы тəуелділікті оқып-үйрену үшін екі картаға да палетка қойып екеуіндегі елдімекендер, жолдар, өзендер сияқты басқа да біртекті нысандарға қатаң бағдарлап, полеткаға бір картадан түсетін жауын-шашынның мөлшерлері а екінші картадан абсолют биіктіктері b түсіріп отыру қажет. Содан кейін бұл мəндерді кестетердің біліктеріне белгілейді. Егер кестете жүргізілген корреляция алаңы біршама жіңішке жолақ түзсе құбылыстардың арасында корреляциялық байланыстар бар деп есептеуге болады. Сызық жіңішке болған сайын олардың арасындағы байланыс тығыз бола бастайды. Бұл жағдайда байланыстың тығыздығы төменде көрсетілген жұп корреляция коэффициентімен анықта ла ды:

∑ (a_i − a)(b_i −b) n i−1

r=,

nδaδb

Мұндағы r - корреляция коэффициенті; а₁ жəне b₁ – нүктедегі

көрсеткіштердің мəні; a жəне b орташа арифметикалық көрсеткіштер; δ_а жəне δ_b əрбір құбылыс үшін квадраттық ауытқу, п-бақылан ған жұптар.

Орташа квадраттық ауытқуды төмендегі формуламен есепт ейд і:

n

∑ (a_i − a)²

i−1

δ_а =

n

∑ (b_i −b)² n i−1

δ_b =

n

Корреляция коэффициенті мəнін -1 ден +1 дейінгі аралықта қолдануға болады. r мəні - 1немесе +1 болғанда толық кері немесе тура байланыс туралы айтуға болады. Егер r мəніне 0,7 тең болғанда, байланыс тығыз, ал 0 тең болғанда құбылыстардың арасында байланыс жоқ деп саналады.

Картограмма əдісімен кескінделген екі картаны салыстыру барысында құбылыстар арасындағы өзара тығыз байланыс рангалық коэффициентпен анықталады. Ол үшін салыстырылатын карталардың шкаламен берілген градиацияларын өсу ретімен санмен номерлейді. Шкаламен берілген градиациялар саны тең, ал шкаланың өзі өзгермелі болуы мүмкін. Көрсеткіштер енетін аумақтық бірліктер біреу болуы тиіс (мысалы, əкімшілік аудан).

Корреляциялар коэффициентінің рангалары төмендегі формуламен есептеледі:

n

⋅∑(Pa_i − Pa_i )²

γ=1 −1 n3 − nb

Мұндағы Pa_i –a_i көрсеткіші бар картадағы рангалар; Рb_i-b_i көрсеткіші бар картадағы рангалар; n -таңдалған жұптардың саны (аудандардың саны).

Егер қандай да бір құбылысқа бірнеше фактордың əсер ету дəрежесін анықтау қажет болса (мысалы қазіргі топырақ қышқылдығының ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігіне əсері), r_ab^{, r}_ac ^{жəне r}_bc жұп корреляцияларын есептеу арқылы алдымен құбылыстар арасындағы байланыстың тығыздығы a мен b тауып алып содан кейін көп корреляция коэффициентін төменде берілген формуламен есептейді:

rab2 + −rac2 2r r rab ac bc

Rabc= 1−r_bc2 ,

Мысалы, егер дақылдардың өнімділігі (a) мен топырақтың қышқылдығы (b) жұп коэффициенттері r_ab =0,87; дақылдардың өнімділігі (a) мен жауын-шашынның мөлшерінің (с) жұп коэффициенттері r_bc=0,65; топырақтың қышқылдығы (b) мен жауын-шашынның мөлшерінің (с) жұп коэффициенттері r_ac=0,24 болса, онда R_abc=0,98 болады. Жоғарыда берілген көрсеткіштерге сəйкес топырақтың қышқылдығы мен түсетін жауын-шашын арасында тығыз байланыс болмаған жағдайда олардың дақылдардың өнімділігіне бірлесіп тигізетін əсері əрқайсысының жеке əсеріне қарағанда жоғары болады деген қорытынды шығаруға болады.

Карта бойынша құбылыстардың арасындағы өзара тəуелділікті оқыпүйрену бір жағынан:

• құбылыстарды салыстыру нəтижелерінің қорытындыларына сəйкес (мысалы, науқастар жататын төсек пен тұрғындар сандары арасындағы байланыс) іс-шаралар өткізу;

• табиғаттағы құбылыстар арасында байланыстардың болма-уы туралы қорытындыларды шығаруға мүмкіндік береді.

Екінші жағынан тəуелділікті картографиялық зерттеулер, сол тəуелділіктерді ескере отырып жаңа карталар құруға мүмкіндік береді. Мысалы, бірнеше жылғы деректер бойынша екі құбылыс жұбының карталарын құрып сол бойынша олардың арасындағы байланыс жиіліктерінің өзгеруін немесе қандайда бір үшінші факторлардың (тобының) əсерін білуге болады.

4.3. Карта бойынша құбылыстардың динамикасын зерттеу

Кез-келген жалпы географиялық немесе тақырыптық карта белгілі бір уақытқа немесе тарихи кезеңге сəйкес əртүрлі құбылыстардың жағдайларын тіркейтін маңызды құжат болып табылады. Əртүрлі телімдерінде бірдей көрініс таппайтын жергілікті жер элементтерінің даму динамикасы картаның ескіруіне əкеліп соқтырады. Ол өз кезегінде құбылыстардың жаңа жағдайына ғана емес, картография ғылымы дамуының заманауи деңгейіне сəйкес келетін жаңа карталарды құруды қажет етеді.

Карталарды құбылыстардың динамикасын оқып-үйрену мақсат ында пайдалану əртүрлі уақытта құрылған екі немесе бірнеше карталарды көру арқылы салыстыруға, жоғарыда сипатталған əрт үрлі картометриялық тəсілдерді пайдалануға негізделеді.

Құбылыстардың динамикасын оқып-үйрену олардың өзгеру жылдамдығы мен себептерін, болашақтағы даму бағыттарын анықтауға; белгілі бір уақыт шегінде қандайда бір құбылыстардың жағдайы мен оның одан ары дамуын болжауға мүмкіндік береді.

Əртүрлі уақытта құрылған топографиялық карталарды бірбірлерімен беттестіру арқылы елдімекендер жиілігі мен халықтың қоныстану тығыздығының, жол торларының, жер бедерінің, өсімдіктер жамылғысының тағы басқалардың өзгеру сипатының қарқынын анықтауға болады.

Қоршаған ортаның экологиялық жағдайын оқып-үйрену жəне экологиялық карта құру барысында мұндай зерттеулердің маңыз зор. Мысалы, жерді ауыл шаруашылығына пайдалану картасын оқып-үйрену жердің өзгеру жағдайын, себептерін, бағытын, қарқынын, қолайлы жəне кері əсер ететін факторларды анықтауға мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған кері əсерлердің салдарына ауыл шаруашылығы жерлеріне бұталардың, арамшөптердің өсуін, топырақтың сортаңдануын жатқызуға болады.

Орман шаруашылығының картасы орман алқаптары ауданының динамикасын ғана емес, оның түр құрамын, жиілену дəрежесін, аурулармен зақымдануын, отырғызылған ағаштардың экологиялық жағдайыларында анықтауға көмектеседі.

Көру арқылы ойша салыстыру жергілікті жердің динамикасы туралы жалпы түсініктер ғана бере алады. Сондықтан жергілікті жердің біршама көрнекі бейнесін екі картаның кескінін бірбірімен беттестіру арқылы алуға болады. Негізі ретінде ескі картаның құрылымын пайдалана отырып, проекциялық приборлардың көмегімен оған біршама кейінгі уақытта құрылған карт алардың нысандарын түсіруге болады. Түсіру барысында картаның мазмұны сақталған нысандар, жол торлары, жол қиылыстары, біршама тұрақты жəне елдімекендер сияқты біршам а дина микалық элементтер үйлестіріледі.

Басылып шыққан уақыттары бір-бірімен 30 жылға айырма жасайтын екі картадағы батпақтың кескіндері бейнеленген. Екі картадағы батпақ телімдері мен оған жапсарлас жатқан ландшаттарды бір-бірімен беттестіру көршілес жатқан орман алқаптарын кесу батпақ аумағының артуына əкеп соқтырды деген қорытынды шығаруға мүмкіндік береді.

Картометриялық тəсілдердің көмегімен динамиканы оқыпүйрену барысында беттестірілетін карталардың құрылу əдістерін, жинақталу сипаттары мен қағидаларын, оқып-үйренетін құбылыст ың жіктелу нақтылығын ескеру қажет. Шығарылатын қорытын дылардың тазалығына картаның масштабы мен оның атқарат ын қызметі көп əсер ететіндіктен пайдаланылатын барлық карто графиялық материалдарды мұқият оқып-үйрену қажет.

Математикалық-картографиялық үлгілеу. Картада кескінделг ен қандай да бір құбылысты Z=Ғ(х, у) функциясы ретінде қарастыруға болады. х жəне у координаттары бар картадағы əрбір нүктеге картаға түсірілетін құбылыстың бір ғана мəні Z сəйкес келеді. Картада кескінделген кейбір құбылыстардың бір-бірінің арасында функцияналдық немесе статистикалық тəуелділік болса, кейбірі уақыт пен кеңестіктің функциясы ретін де қарастырылады.

Мұндай күрделі жəне алуан түрлі байланыстарды зерттеу бар ыс ында маңызы шамалы дəлдіктер мен күрделі əрі онша белгілі емес функцияларды біршама белгілі қарапайым функцияларм ен алм астыру мақсатында формальді математикалық ақпарат қолд аны лады.

Математикалық-картографиялық үлгілеудің мəні картадан алынған деректер бойынша үрдістер мен құбылыстардың математикалық үлгілерін құру жолымен алынған алуан түрлі кеңістік пен уақыттың ақпараттарын терең əрі жан-жақты зерттеу болып табылады. Математикалық үлгіні одан ары картографиялыққа айналдыру зерттеудің аралық жəне соңғы нəтижелерін көрнекі əрі кезең-кезеңімен көруге, оның дəлдігі мен дұрыс географиялық түрленуін анықтауға мүмкіндік береді. Қорыта айтқанда карта-математикалық үлгі-карта тізбег і қал ыпта сады. Карта құрылған математикалық үлгінің қоры тын ды лайтын тізбектің үшінші тармағы болып табылады.

Мұхиттар мен теңіздердің морфометриясы теңіздер мен мұхиттардың таяз бөлігі мен қайраңдарың пішіні мен өлшемі, сипаты анықталады. Олар, əсіресе мұнай мен табиғи газды өндіретін су айдындарында қарқынды жүргізіледі. Оксонографиялық карталар бойынша мұхит суының мысалдарының физикалықхимиялық, биологиялық ерекшеліктері фито-зоопланктондардың биомассаларын, мұхит суының ластануы деңгейі мен оның табиғат байлықтарын қорғау шаралары анықталады.

Картографиялық əдісті болжау мақсатында пайдалану.

Болжау мақсатында, əсіресе жергілікті жердің динамикасы зерттеу көбінесе картаға негізделеді. Белгілі бір уақыт шегінде қалай дамитынын бақылап отырған жағдайда ғана оның болашақта қалай дамитынын болжауға болады.

Оқиғаның уақыт ішінде дамуын болжау белгілі бір аумақтың əртүрлі уақытта құрылған карталарын пайдалану арқылы жүргізіледі. Мысалы, мұндай болжаулар негізінде синоптикалық карталар құрылады.

Кеңістіктегі құбылыстарды болжау оны зерттеуге тікелей қатысы бар тақырыптық карталарды оқып-үйренуді қажет етеді. Атап айтсақ, белгілі бір тереңдіктегі тау жыныстарының жатыс бағытын талдауға мүмкіндік беретін геофизикалық карталарды қолдана отырып пайдалы қазбалар болжанады.

Қолжетімсіз аумақтардың карталарын құру үшін ғарыштық түсірулерді пайдалану экстраполяция əдісіне немесе таныс заңдылықтарды географиялық жағдайы мен экономикалық дамуы бірдей нысанға көшіруге негізделеді.

Болжау карталарына адамдардың шаруашылық əрекеті нəтижесінде табиғи ортаның өзгеру карталарын жатқызуға болады. Оларды құру үшін нысанның немесе өңірдің ағымдағы уақыттағы жағдайы ғана емес, өткен кезеңдердегі түрге өзгеру сипаты туралы деректер жиналады. Кез келген əлеуметтікэкономикалық жоспарлау барысында (мысалы, мұнай-газ кен орындарын игеру) құбылыстың өзінің ғана емес, қоршаған орта жағдайының өзгеруін картаға түсіру қатар жүруі мүмкін. Қоршаған ортаның экологиялық жағдайын мониторинглеу кезінде карта бойынша болжаудың маңызы артады.

Карталарға жəне ғарыштық түсірулерге негізделіп құрылатын болжау карталарының дəлдігі жүргізілетін зерттеулердің іргелілігіне, оқып-үйренетін картографиялық ақпараттың көлеміне, қисындылығы мен заңдылықтарды экстраполяциялау аппаратын дұрыс пайдалануына тəуелді болады.

Пайдаланылатын əдебиеттер тізімі:

1. Салищев К. А. Картоведение.–3-е изд.–М.: Изд-во МГУ, 1990.–400 с.

2. Картография с основами топографии./ Г. Ю. Грюнберг, Н. А. Лапкина.

3. Н. И. Малахов и др.; под ред. Г. Ю. Грюнберга – М.: Просвещение, 1991. –364 с.

4. Берлянт А. М. Картографический метод исследования. – М.. Высшая школа, 1998. –245 с.

5. Южанинов В. С. Картография с основами топографии – М.: Высшая школа. 2001г.–300 с.

6. Тикунов В. С. Моделирование в картографии: Учеб. – М.: Изд-во МГУ, 1997.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Картографиялық зерттеу əдісінің географиялық шындықты оқыпүйренудегі маңызын анықтаңыз.

2.Картографиялық үлгілеудің мəнін, табиғи жəне əлеуметтікэкономикалық құбылыстардың динамикасы мен дамуын анықтаудағы алатын орынын ашып көрсетіңіз.

3. Картаның сапасын талдаудың қандай бағыттары мен бағалау қағидалары негізгі болып табылады?

4. Картаны оқу барысында зерттейтін нысандар мен құбылыстардың сипатын анықтаудың қандай тəсілдері бар?

5. Ұсақ масштабты жалпы географиялық карталардың көмегімен қандай картометриялық жəне морфометриялық есептер шығаруға болады?

6. Құбылыстардың өзара байланыстары мен динамикасын карта бойынша талдау қандай əдістермен жүзеге асырылады?

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Географиялық карталарға талдау жасау арқылы құбылыстарды болжауды көздейтін ғылыми танымның алуан түрлі тəсілдерін ........ дейміз.

А) картографиялық зерттеу əдістері;

2. картографиялық үлгілеу;

3. картаны талдау;

4. математикалық үлгілеу;

5. математикалық-картографиялық үлгілеу.

2. Картографиялық əдісті ..... үшін қолданылады. .

А) құбылыстардың кеңістіктік орналасуын;

2. құбылыстардың өзара байланысын;

3. құбылыстардың бір-біріне өзара тəуелділігін;

4. құбылыстардың даму заңдылықтарын зерттеу;

5. барлығы дұрыс.

3. Карта бойынша қажетті нысандардың ...... анықтау жұмыстарын жүргізуге болады.

А) географиялық координатын;

2. ара қашықтықтығын;

3. ұзындығы мен биіктігін; D) ауданы мен көлемін;

E) барлығы дұрыс.

4. Танып білудің жаңа жолдарын табу мақсатында қарастыратын нақты бір нысандар мен құбылыстардың үлгісі ретінде талдаулар мен картографиялық өнімдерді қайта құрулардың нəтижесінде жасалатын жүйелерді...... дейміз.

А) картографиялық зерттеу əдістері;

2. картографиялық үлгілеу;

3. карталарды талдау;

4. математикалық үлгілеу;

5. математикалық-картографиялық үлгілеу.

5. Ұсақ масштабты карталарды пайдаланып тəжірибелік есептер шығаруды көздейтін əдістерді ...... дейміз.

А) картографиялық зерттеу əдістері;

2. картографиялық үлгілеу;

3. картаметриялы жəне морфометриялық əдістер;

4. математикалық үлгілеу;

5. математикалық-картографиялық үлгілеу.

6. Атластар мазмұнына қарай...... болып жіктеледі.

А) жалпы географиялық;

2. салалық тақырыптық;

3. кешенді;

4. көп мақсатты; E) барлығы дұрыс.

6. Нақты бір қолдану дəрежесін анықтауды көздейтін картаның жеке құрамдас бөліктері мен қасиеттерін жан-жақты тексеру үрдісін ......дейміз.

А) картаны талдау;

2. картографиялық үлгілеу;

3. картаны талдау;

4. математикалық үлгілеу;

5. математикалық-картографиялық үлгілеу.

7. Шартты белгілі-шолу үлгісі болып табылатын картаның кешенді қасиетіне сүйеніп, шындықты қалпына келтіру үрдісін ....... дейміз.

А) картаны талдау;

2. картографиялық үлгілеу;

3. картаны талдау;

4. математикалық үлгілеу;

5. картаны оқу.

8. Картограмма əдісімен кескінделген екі картаны салыстыру барысында құбылыстар арасындағы өзара тығыз байланыс ....... анықталады.

А) рангалық коэффициенпен;

2. картографиялық үлгілеумен;

3. көлденең қима-сызба тұрғызу арқылы;

4. математикалық үлгілеу арқылы;

5. математикалық-картографиялық үлгілеу арқылы.

9. Əртүрлі уақытта құрылған топографиялық карталарды бір-бірлерімен беттестіру арқылы ....... өзгеру сипатының қарқынын анықтауға болады.

А) елді мекендер жиілігі мен халықтың қоныстану тығыздығының;

2. жол торларының;

3. жер бедерінің;

4. өсімдіктер жамылғысының;

5. барлығы дұрыс.

10. Карталарға жəне ғарыштық түсірулерге негізделіп құрылатын болжау карталарының дəлдігі ..................... тəуелді болады.

А) жүргізілетін зерттеулердің іргелігіне;

2. оқып-үйренетін картографиялық ақпараттың көлеміне;

3. логикалығына;

4. заңдылықтарды экстраполяциялау аппаратының дұрыс пайдалануына;

5. барлығы дұрыс.

5 - т а р а у.

КАРТАЛАРДЫ ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ

5.1. Карталар мен атластарды құру бағдарламалары туралы түсінік

Ұсақ масштабты карталар əртүрлі картаграфиялық, статистикалық басқада дерек көздерін пайдалана отырып, камералық өңдеу жағдайында құрылады. Оларға аэроғарыштық түсірулер, гидрометеорологиялық бекеттер торлары сияқты тікелей табиғаттан алынған бастапқы деректер, картаның тақырыбы бойынша бұрын орындалған геодезиялық түсіру, картографиялық, физикалық жəне экономикалық-географиялық тағы басқа жұмыстардың материалдары жатады. Карталар мен атластарды құруға бұрын құрылған топографиялық жəне ұақ масштабты жалпы географиялық жəне тақырыптық карталардан, əртүрлі ста тис тикалық анықтамалардан, кітаптар мен кестелерден басқа да еңбектерден алынған көлемі ірі деректерді өңдеу кіреді.

Картаны құру оны жобалаудан, дайындау-саралау жұмыстарынан басталады. Олар картаның түпнұсқасын құруды жүзеге асыруды көздейтін барлық жұмыстарды ұйымдастыруды құмтамасыз ететін құжаттарды, ережелерді жасауды қамтиды.

Карта бағдарламаларының рөлі. Картаны жобалау барысында картаның бағдарламасын (саралау жоспарын) құруға баса назар аударылады. Кез-келген картаның бағдарламасы оның атын, атқаратын қызметін, түрін, математикалық негіздерінің элементтерін, картаға түсірілетін материалдардың мазмұнын жəне оның рəсімделуін, жинақталу қағидалары мен дəрежелерін, географиялық құбылыстар мен нысандарды картада көрсететін бейнелеу əдістері мен кестетік нышандарын, картаны құруға қолданылатын негізгі дерек көздерінің тізімін, фототеруге қажетті жазулар дың көшірмесін, картаны жасаудың технолгиялық үрдістер ін қамтиды.

Картаның кез-келген бағдарламасының маңызды құрамдас бөлігі болып табылатын кестелік қосымшалар төменде көрсетілген құрамдас бөліктерді қамтиды:

• картаның негізгі бөліктерінің картографиялық кескінделуін, жабдықтаушы элементтерін, қосмша карталарды, көлденең қимасызбалар мен диаграммалардың өзара орналасуын көрсететін құрастыру макеті;

• маңызды репрезентивті телімдердегі картаның үлгілері;

• əртүрлі аудандар үшін географиялық аудандастыру тəсілдері мен жинақтау үлгілері;

• картаның мазмұнының барлық элементтеріне арналған шартты белгілердің үлгілері;

• барлық элементтерінің жазу үлгілері.

Бағдарламада бұдан басқа картаның мазмұнын ашуды қолдайтын пайдаланылатын барлық картографилық материалдар мен дерек көздерінің, географиялық нысандардың (өзен, көл, елдімекендер жəне тағы да басқалар), тізімі беріледі.

Тақырыптық карталарды құру бағдарламасын жасауға картографтар мен қатар картаның тақырыбы мен түсірілетін аумаққа сəйкес географтар мен басқада мамандар қатысады. Мұндай мазмұн бағдарлама сапасының жоғары болуын, сонымен қатар, картаның дұрыс құрылып іс жүзінде кеңінен қолданысқа берілуін қамтамасыз етеді. Жетекші инженер-картограф бағдарламаны жүзеге асырудың барлық үдерістеріне жəне оның мазмұнының картада дұрыс енгізілуіне жауап беретін саралаушы болып табылады.

Аэрофототүсіру материалдарын пайдаланып, топографиялық карталарды құру жəне жаңарту қағидалары.

Топографиялық карталар уақыт өте келе ескіреді, табиғи жəне анторпогендік факторлардың əсерінен жергілікті жерге сəйкес келуден қалады. Қазақстан Республикасының барлық аумағы əртүрлі масштабты топографиялық карталармен жабылған жағдайда оларды жаңарту басты міндеттің бірі болуда. Оларды жаңарту мемлекеттік шекара өзгергенде, жаңа елдімекендер салынғанда, ірі шаруашылық нысандардың салынуына байланысты аумақ түрленген тағы басқа жағдайда жүргізіледі. Картаны жаңғырту масштабы біршама ірі, содан соң, барлық масштаб қатарын қамтиды.

Топографиялық карталарды құру жəне оларды жаңарту төмендегі кезеңдерді қамтиды:

• техникалық жобасын құру;

• аэрофототүсіру;

• дайындық жұмыстары;

• жоспарлы жəне биіктіктік жаңарту, геодезиялық жұмыстар;

• аэрофотосуреттерді фотограмметриялық өңдеу;

• изосызықтар жүргізу үшін картаның негіздерін дайындау;

• аэрофотосуреттерді камералық дешифрлеу, фотограмметриялық əдіспен жергілікті жердің бедерін құру;

• аумақта далалық зерттеу жұмыстарын жүргізу;

• картаның далалық түпнұсқасын рəсімдеу жəне оларды картаның басқа беттерімен үйлестіру;

• картаның түпнұсқасын басып шығаруға дайындау;- картаның түпнұсқасын тексеріп саралау; - картаны типографияда басып шығару сатысы.

Дайындық жұмыстары бұрын басылған карталар мен аэрофототүсірулерді жинап жүйелеуді, жергілікті жердің өзгеруін мұқият талдауды, жүргізілген жұмыстардың көлемі мен олардың бағасын анықтауды қамтиды. 1:10 000 масштабты карта үшін (1:12 000 жəне 1:14 000); 1:25 000 масштабты карталар үшін (1:20 000, 1:25 000 жəне 1:40 000) 1:50 000 масштабты карталар үшін (1:32 000, 1:35 000 жəне 1:64 000); маэрофототүсірілімдерді құрылатын немесе жаңартылатын картаның масштабына жақын етіп алады. Кейде екі масштабты суретке түсіруді қатар жүргізеді де біршама ірі масштабты түсірілімдер фотограмметриялық əдіспен өңделеді, ал ұсақтары далалық зерттеулерге қолданылады. Фотограмметриялық приборлар жергілікті жердегі түсіру жағдайларын жоспарлы жəне биіктіктік негіздермен байланыстыруға, немесе түсірілімдерден бағдарлайтын тірек нүктелерін анықтауға қолданылады.

Тірек нүктелері қызметін жаңартылатын карталардағы өзгеріске ұшырамаған, жаңартылмайтын телімдерінде жазылған геодезиялық негіздеу нүктелері мен жер бедерінің биіктіктік белгілері атқарады. Тірек нүктелерін анықтау дəлдігі 0,1 мм құрайды.

5.1 сурет. Аэрофотосурет материалдарын пайдалана отырып ірі масштабты топографиялық карталарды жаңарту мен құрудың сызбасы

Жаңадан құрылатын карталарда жергілікті жерді аэрофототүсіруден бұрын біршама жоғары сыныпты мемлекеттік геодезия лық тор қосынынан бастап тірек нүктелерін жиілендіру жұмыст ары жүргізіледі. Олар түсірілімдерде көрініп тұру үшін жергіл ікті жердегі кескінді нысандар таңдалып алынады немесе тез танылатын арнайы белгілермен белгілейді. Нəтижесінде алын ған фотосұлба (план) топографиялық картаның дəлдігіне сəйк ес келетін жергілікті жердің үлгісі болып табылады. Дайын болғ ан фотосұлба көшіріліп одан əрі фотограмметриялық жəне дала лық өңдеу жұмыстары жүргізіледі.

Аэрофотосуреттерді дешифрлеу картаны құру мен өңдеу барысында атқарылатын жұмыстардың негізгі тармағы болып табылады. Дешифрлеу үрдісінде фотосұлбада жергілікті жердің барлық құрамдас бөліктері мен нысандары сызылады. Алдымен аэрофотосурет стереоаспаптарда камералық жағдайда дешифрленіп, содан кейін аумақта қажетті приборларды пайдалана отырып, жергілікті жерде жаппай жəне бағыттық, жерүсті, аэро көру сияқты аумақты далалық зерттеудің барлық түрлері жүр гі зі леді.

Фотосұлбалар (пландар) жергілікті жерде тексеріледі. Сұлбадағы жергілікті жердегі нысандар кескіндерінің орнының ауытқуы 0,5 -1 мм аспауы тиіс.

Буссоль тілінің магниттік ауытқуын құрылатын карта бетінде тең мөлшерде таралған 10-15 нүктеден анықтайды да ортақ мəнін оның бетіне жазады. Технологияға байланысты картаның түпнұсқасы картаны бастыруға дайындау цехында рəсімделеді. Компьютерлік технология қолданғанда, одан əрі көбейтіп бастыру үшін сандық деректер алынады.

Картаның түпнұсқасын дайындаудың барлық кезеңдерінде құрылған картаның дəлдігі сараланып, сондай масштабта құрылған сол аумақты қамтыған карталар мазмұнымен мұқият салыстырылып тексеріледі.

Кейде географиялық мақсатта фотосұлбамен үйлестірілген топографиялық картаның түпнұсқасы шығарлады. Олар фотокарталар деп аталады. Фотокарталарда топографиялық картаның кестетік салмағын сызықтық жəне масштабтан тыс элементтері, жергілікті жердің фотобейнесі болады. Елдімекендердің атаулары ғана жазылады. Олар топографиялық картадан көрнекілігімен ғана ажыратылады жəне жыл маусымдарындағы жергілікті жердің сыртқы ерекшеліктерін көрсетеді.

Сондықтан фотокарталарды тундра, орман, дала жəне шөл аймақтарында орналасқан аудандардың табиғатын оқып-үйрену мақсатында кеңінен қолданады. Олар географиялық топырақ, өсімдік, геологиялық карталарды құру барысында құбылыстар таралған аумақтың кескінін тексеруді жеңілдетуі мүмкін.

Бірақ топографиялық картамен салыстырғанда оны пайдалануды шектейтін көптеген кемшіліктер бар. Басқа нысанның көлеңкесі жауып қалатындықтан фотобейненің біраз бөлігі көрінбейтіндіктен олар арнайы анықтауды қажет етеді. Сонымен қатар суреттің тығыздығы қосымша салмақ түсіруге кедергі келтіреді.

Фотокартаны дайындау мерзімі топографиялық картаға қарағанда əлдеқайда қысқа. Қазіргі кезеңде ғарыштық түсірулер негізінде қолданып құрылған фотокарталар кеңінен қолданылып жүр. Олар түрлі-түсті жəне ақ-қара нұсқада шығарылуы мүмкін.

5.2. Ұсақ масштабты карталарды құру мен жасаудың дəстүрлі жəне заманауи технологиялары

Ұсақ масштабты карталарды құру мен жасаудың дəстүрлі технологияларының негізгі кезеңдері. Картаны құру– еңбекті көп қажет ететін, мазмұндық, дизайнерлік жəне технологиялық мұқият өңдеуді талап ететін ұзақ үдеріс.

Қазіргі кезеңде картаны жасаудың негізгі екі əдісі бар. Біріншісіне картаны қағазда құрып жасайтын дəстүрлі əдіс, екін шісі не электронды карталар құратын компьютерлік технология жа т а ды.

Картаны жасаудың дəстүрлі технологиясының өндірістік тізбектері саралау-дайындау, картаны құру, баспаға дайындау жəне картаны басып шығару кезеңдерінен тұрады.

1. Саралау-дайындау жұмыстары болашақта жасалатын карталардың тақырыбын, мазмұнын, картаға түсірілетін аумақтың ерекшеліктерін оқып-үйрену, бастапқы материалдарды жинауды қамтиды. Негізінен бастапқы картографиялық материялды жинауға баса назар аударылады.

Картаны құру барысында қолданылатын барлық материалдарды картографиялық материал немесе картографиялық дерек көздері дейміз. Оларға бірінші кезекте жаңа картаның географиялық негізін құруға қолданған болатын бұрын басылып шығарылған карталар жатады. Оған көбінесе құрылатын картадағыдан масштабы біршама ірі жалпы географиялық карталар қолданылады.

Тақырыптық карталар негізінен жаңа картаның тақырыптық мазмұнының элементтерін құру үшін дерек көзі ретінде қолданылады. Ол алуан түрлі болады. Мазмұнының біраз бөлігі басқа картадан көшірілуі мүмкін (мысалы, кешенді экономикалық картаны құру үшін бастапқы материал ретінде өнеркəсіп, көлік, ауыл шаруашылығы тағы басқа карталар тартылады). Материктер мен дүние жүзі карталарын құру үшін жеке елдер мен аймақтардың карталары қолданылуы мүмкін.

Дерек көздері ретінде карталардан басқа төменде көрсетілгендер материалдар қолданылады:

• тірек нүктелерінің координаттарының тізбесі;

• картаның тақырыбына, сонымен қатар, əкімшілікаумақтық бөлінуіне, географиялық атауларға тікелей қатысы бар анықтамалар мен статистикалық деректер;

• əдеби-сипаттау материалдары, ғылыми-техникалық есеп-тер, кітаптар, журналдар т.б.

Бастапқы карталар мен тірек нүктелерінің тізбелері негізінен картографиялық материалдарға, қалғандары картографиялық материалдарды толықтыратын дерек көздеріне жатады. Қатаң талаптар негізгі бастапқы материалдарға қойылады.

Олар картаның масштабына, мазмұнының толықтығына, дəлдігіне, заманауилығына, сапалы рəсімделуіне қойылатын техникалық талаптарға сəйкес келуі тиіс.

Картаның шыққан жылымен бекітілетін дерек көздері мен ондағы картографиялық материалдар заманауи болуы тиіс.

Дерек көздерінің заманауилығын дəлелдеу үшін кезекші карталар қолданылады. Олар уақыттың қазіргі кезеңінде əкімшілікаумақтық бөлінуде, елді мекендерде, қатынас жолдарында, гидрографиялық элементтерде тағы басқаларда болған барлық өзгерістер кестеалық дəлдікпен түсірілген карта болып табылады. Карта бойынша кезекшілікті картографиялық кəсіпорындардағы арнайы ақпараттық қызмет тұрақты түрде жүзеге асырады.

Картографиялық материалдарды жинақтап бағалағаннан кейін картаның сарапшысы мазмұны, атқаратын қызметі, пайдалану дəрежесі мен əдістері, техникалық өлшемдері (құруға негіз болатын пішімі, кесінді карталары мен дерек көздері, жаңа картаға қажетті бастыратын бояу саны тағы басқалар) жазылған картаны құру туралы нұсқау жазылды. Мұнда математикалық элементтері мен оны құру əдістері, тақырыптық мазмұнының құрамдас бөліктері жіктеліп, оларды құру барысында жинақтау туралы нақты нұсқаулар беріледі. Шартты белгілері жобаланып, түсінік сөздері жасалады. Картаның жеке бөліктерінің экспериметтік үлгілері құрылады.

2. Картаны құру жұмыстары. Картаны жасаудың келесі кезеңі мазмұнының элементтерін құру болып табылады. Алдымен координаттар нүктелерінің тізбесінен картографиялық тордың тораптық нүктелердің координаттары таңдалып алынады. Содан кейін арнайы прибор координатографта олар қатты негізге жапсырылған қағазға түсіріледі. Қатты негіз (алюминий табақша) картаны құру үдерісінің барысында туындайтын қағаздың деформациялануы жəне оның нəтижесінде болатын бұрмалануды азайту үшін қажет.

Қорыта айтқанда, картаның математикалық негізінің нүктесінен оның мазмұнын құруға қолданылатын ірге алынады. Оптикалық приборлар картографиялық тор құрылған қатты негізге картаматериалдарды жобалайды. Негіздің тораптық нүктелері мен картаматериалдар үйлестіріледі. Бастапқы материалдары географиялық негіздері бар тақырыптық мазмұны негізге көшіріліп сызылады. Жұмыс барысында жаңа картаның масштабы мен атқаратын қызметіне сəйкес келетін элементтері жинақталып, саралау нұсқаулары ретке келтірледі.

Картаны құрудың бұл кезеңінің нəтижесінде жоғары дəлдікпен сызылған құратын түпнұсқа дайын болады. Кестеасының сапасы жоғары болмауына байланысты құру түпнұсқа картаны басып шығаруға негіз бола алмайды. Құру түпнұсқасы саралау картасында тексеріледі.

2. Картаны басып шығаруға дайындау басып шығару түпнұсқасы мен баспа қалыптарын алудан тұрады. Басып шығару түпнұсқасын алу үшін құрылған түпнұсқадан қағазда немесе арнайы жылтыр металл табақшаға жарық өтпейтін нақышты қабатты көгілдір көшірмелер дайындалады. Оларға карта мазмұнының құрамдас бөліктері жоғарғы дəлдіктегі кестепен қағазға сызылады немесе металл табақшаға нақышталады.

Содан кейін қағазда орындалған басып шығару түпнұсқасы суретке түсіріліп негативі алынады. Фотохимиялық пленка көгілдір сəулені сезбейтіндіктен сызу үдерісінде сызықтың тегіс болмауына, артық штрихтардың болуына, тағы басқа себептермен қара сыя көтерілмей қалған көгілдір суреттің бір бөлігі негативте алынбайды. Картаның металл табақшада нақыштау əдісімен алынған басып шығару түпнұсқасының өзі негатив болып табылатындықтан суретке түсіру үрдісі жүргізілмейді. Негативтен алюминий табақшадағы басып шығару қалыбы дайындалады. Олардың саны картаны басып шығару барысында қолданылатын бояуларының сандарымен бірдей болады.

2. Одан ары баспа қалыбы картаны тікелей басып шығаратын цехқа жіберледі. Тираж көп бояулы баспа машинасында арнайы картографиялық қағазда бастырылады. Алюминий табақшадағы баспа қалыптары көп тиражды карталарды басып шығаруға шыдайды.

Картаны құрудың əр кезеңінде оның мазмұнына түзетулер енгізіліп сараланады, басу сапасы тексеріледі, кеткен қателері мен ескертулерге түзету енгізіледі, бояудың ығысуы, басқа да кемшіліктер жойылады.

Картаны жасаудың заманауи компьютерлік технологиялары. Қазіргі кезеңде компьютерлік технологиялар картаны құру мен жасаудың негізгі əдістеріне айналды. Олар əртүрлі аумақтарға кестетік жəне деректер базасын қалыптастыруға, оларды кеңейту жұмыстарын жүргізуге, көп астарлы картағ а түсіру үшін пайдалануға, талдау міндеттерін шешуге мүмкіндік бере ді.

Компьютерлік технологиялар карталарды құру, рəсімдеу жəне басып шығаруға дайындау жұмыстарын біртұтас үрдіске айналдыруға; алынған картографиялық шығармалардың жоғары кестетік сапасы мен қолайлы сақталуын қамтамасыз етуге, олардың эстетикалық, эргономикалық жəне коммуникативтік қасиеттерін жақсартуға жəне картографиялық ақпаратты қарапайым жаңартуға мүмкіндік береді. Қандайда бір компьютерлік технологияны таңдау құрылатын картаның атқаратын қызметі мен пайдалану əдістеріне байланысты болады.

Картаны басып шығаруға дайындау басып шығару түпнұсқасы мен баспа қалыптарын алудан тұрады. Басып шығару түпнұсқасын алу үшін құрылған түпнұсқадан қағазда немесе арнайы жылтыр металл табақшаға жарық өтпейтін нақышты қабатты көгілдір көшірмелер дайындалады. Оларға карта мазмұнының құрамдас бөліктері жоғарғы дəлдіктегі кестепен қағазға сызылады немесе металл табақшаға нақышталады

Столүсті баспа жүйесі базасындағы компьютерлік технологиялар (САЖ). Бұл технологиялар картографиялық өнімді жаппай дəстүрлі басып шығару нұсқасында (қағаздағы негізде) біршама кең таралды.

Электронды баспа жүйелері файлды басып шығаруға дейінгі дайындаудан, ЭЕМ ақпараттарды енгізуден бастап, түрлі-түсті позитивтерді шығаруға дейінгі барлық жұмыстарды қамтитын қуатты технологиялық кешен болып табылады. Мұндай кешеннің ядросы енгізу-шығару қондырғыларын, бейнені өңдеу, макеттеу, беттеу, түс бөлу бағдарламаларын басқаруды қамтамасыз ететін торға біріктіретін жұмыс бекеті болып табылады. Столүсті ақпараттық жүйелерінің (САЖ) құрамдас бөліктеріне түстер бөлінген позитивті енгізу, өңдеу жəне ақпараттарды шығару жүйелері жатады. Пайдаланатын құрал-жабдықтарға жеке компьютерлер, шағын форматты сканерлер, А-4, А-3 форматты аққара жəне түрлі-түсті лазерлі жəне тамшылататын принтерлер жатады.

Сканерлер ЭЕМ-на кесте бейнелерді енгізу үшін қажет. Қазіргі кезеңде сканерлердің планшеттік, барабанды, слайд-сканерлер сияқты бірнеше түрлері бар. Солардың ішінде жоғары сапалы приборлардың қатарына негізінен алынатын бейнелері түпнұсқаға біршама жақын болатын шешілуі 2000 dpi болатын барабанды, сонымен қатар, шешілуі біршама жоғары əрі арзан планшетті сканерлер жатады. Сканер картаның түпнұсқасына жарық береді, ал оның белгілі бір жиіліктегі датчиктері түпнұсқаға шағылысқан жарықтың қарқынын өлшейді. Сканердің шешу қабілеті өлшеу жиілігіне тура тепе тең. Сканерлеу үрдісінде қондырғы одан ары өңдеу үшін компьютердің жадына берілетін екі кодтағы жарық қарқынының шамасын түрлендіру қызметін атқарады.

Егер түпнұсқа жылтыр болмаса немесе жылтыр болып ол арқылы жарық сəулесі өтетін болса, сканерленетін жазықтық бетінен шағылысады. Түрлі-түсті бейнені сканерлегенде жарық сəулесінің жолына кезекпен түрл-түсті сүзгіштер қойылады да, жарық одан өткен соң жарық сезгіш приборларға беріледі. Бұл приборда болатын матрицаның ұяшықты құрылымы оның əрбіріне түскен жарықтың ашықтығын анықтайды. Өлшеу өлшембірлігіне өтетін фотоэлементтердің ұяшықтар саны скандердің өткізу қабілетін анықтайды.

Бейнені өңдеу əртүрлі бағдарламалық құралдардың көмегімен жеке компьютерде жүзеге асырылады. Растрлы бейнелерді өңдеу үшін растрлы кестеаның Adobe PhotoShop, Corel PHOTO-PAINT тағы басқа бағдарламаларын қолданады. Олар түстік жəне өңдік түзетулер енгізуге, бір түс жүйесін екіншісімен алмастыруға, арнайы нəтижелерді қолдануға, монтаждауды, түпнұсқаның растрлі

14–1171

бейнесіндегі меншікті жəне скандерлеу үрдісінде пайда болған ақауларды тазартуды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Векторлы кестеамен жұмыс істеу үшін IIIuctrator, Macromedia Free Han жəне CorelDRAW бағдарламалары қолданылады. Векторлық редакторлар күрделі шартты белгілерді пайдалана отырып картаны рəсімдеуге, оның құрылымын қабатты ұйымдастыруға, кесте пен мəтінге көптеген нəтижелерді қолдануға мүмкіндік береді. Кестетік пакет басылымды беттеуге қажетті көптеген мүмкіндіктердің болуымен ерекшеленеді.

Беттеу бағдарламалары кестетік жəне мəтіндік элементтерді басылымның жалпы макетінде құрамдастыру əрекеттерін орындайды. Біршама кең таралған танымал бағдарламаларға Adobe PagMaker жəне QuarkXPress жатады. Мұндай бағдарламаларда көбінесе растрлы кестетің редакторлары болмағанымен, векторлық кестетің кестетік құралдарында векторлық кестетік редакторладың мүмкіндіктерінің шағын бөліктері ғана бар. Мəтіндік процессорда қарапайымдалған түрде ұсынылған.

Беттеу бағдарламасының негізіне басылатын форматтың жолағы мен макетке енгізілген барлық элементтерінің өлшемдерін дəл беру қабілетінің болуы жатады. Мəтін мен кестеа жолақта арнайы терезеде орналасады жəне олардың өлшемдері өзгеріп отырады. Мəтіндік ақпарат тікелей өзінің мəтіндік терезесіндегі беттеу файлында сақталады. Кестетік терезеде тек кестетің бейнесі мен аталған терезеде қандай беттеу файлы типі көрсетілгенін жəне ол қатты дискіде қайда сақталғанын көрсетеді. Бұл, біріншіден, файлды енгізу барысында уақытты үнемдейді, екіншіден, бастыру үдерісінде файлды өңдеу барысында ресурстарды үнемдейді. Ірі форматты карталарды басып шығаруда 1189-842 мм өлшемді А0 дейінгі форматты бастыра алу мүмкіндігі бар QuarkXPress бағдарламасын қолданадылады.

Бастыру (өңделген бейнелерді енгізу) барысында бейнелер расторлы форматта қайта түрлердіріліп, принтерде, плоторларда немесе фототеру аппаратарында жүргізіледі. Бастыру барысында компьютер бейнедегі бір немесе бірнеше пиксель болатын түстердің ашықтығы туралы ақпаратарды санап, сол пиксельге немесе пиксельдерге сəйкес келетін растрлы нүктелердің өлшемдерін есептейді. Содан кейін бұл ақпарат бастыру қондырғысына енгізіледі де көптеген расторлы нүктелердің ішінен бейнелер құрылады. Шығару қондырғысының рұқсат етуі – ұзындық бірлігіне шаққандағы баса алатын нүктелер саны. Лазерлі принтерлердің рұқсат ету шегі 600-1200 dpi, ал тамшылататындарынікі 150-1440 dpi, фототеру аппаратыныкі 2500 dpi оданда жоғары болады.

Деректерді өңдеу тəсілдеріне қарай столүсті ақпараттық жүйелерінде карталарды құру расторлы жəне векторлық əдістерге бөлінеді.

Растрлы əдісте карта мазмұнының элементтерін векторлық түрде құру болмайды. Ол тек бастапқы түпнұсқаның сапасын жақсарту мақсатында меншікті жəне сканерлеу барысында кететін ақауларды жойып, растрлы кестелік ақпараттарды сканерлеуді жəне өңдеуді ұсынады.

Растрлы əдіс қайта бастыру кезінде (мысалы, ескі карталарды факсимильді қайта басу), сонымен қатар, түрлі-түсті политрді немесе сканерленген дайын түпнұсқаға шағын өзгерістер енгізу үшін қолданылады. Тек растрлы редакторларды пайдалану картографиялық жұмыстардың бір бөлігі классикалық технология бойынша орындалып, растрлы редакторда соңғы өңдеу жұмыстары жүргізілетін үйлестірілген технологияда тиімді болады.

Векторлы əдіс бастапқы картографиялық материалды дигинайзердің көмегімен ЭЕМ-на енгізіп, оны одан əрі векторлық редакторда өңдеуді ұсынады. Дигинайзердің көмегімен кодтау бастапқы картографиялық материалдар мазмұнының элементтерін сенсордың көмегімен кодтайтын столдың бетіне бекітілген приборға енгізу арқылы жүзеге асырылады. Компьютерге векторланған бейнелер түседі. Кодтаудың артықшылығы қалыптасатын бейне векторлық формаға көшетіндіктен, ақпаратты өңдеу жəне сақтау үшін ЭЕМ жадының ресурсы аз жұмсалуында. Сонымен қатар, карталарды құру үдерісі енгізу кезеңінде басталады. Векторлық картографиялық бейнелерді саралау мен рəсімдеу ЭЕМ өңдеу кезінде жүргізіледі. Бірақ кодтау үдерісі дəлдігін бақылау құралдары арқылы растрлы бейнелердің дəлдігін векторлауға қарағанда баяу жүреді.

Столүсті ақпараттық жүйелерінің көмегімен картаны құрудың негізгі əдісі растрлық жəне векторлық кестетік бағдарламалық пакетін құрамдастырып қатар пайдалану болып табылады. Атал ған əдістегі технологиялық тізбек төменде көрсетілген ретпен жүр ед і:

• бастапқы картографиялық материалдардағы растрлы бейнелерді растрлы кестетік редакторда сканерлеу;

• растрлы бейнелерді векторлық редакторда импорттау жəне оларды векторлау;

• карталарды рəсімдеу, саралау жəне беттеу;

• Басып шығаруға дайындау (түстерді бөлу жəне пленкаларды а л у).

Столүсті ақпараттық жүйелерінің базасында компьютерлік технологияларды пайдалана отырып, карталарды құру саралаудайындау жұмыстарын, бастапқы картографиялық материалдарды ЭЕМ-на енгізу, одан ары векторлау (құру) жəне географиялық негізінің элементтерін рəсімдеу, тақырыптық мазмұнының элементтерін құру жəне рəсімдеу, басып шығаруға дайындау (түстерді бөлу жəне пленкаларды алу) картаны басып шығару жəне тираждау кезеңдерін қамтиды.

Саралау-дайындау жұмыстары төменде көрсетілген кезеңдерді қамтиды:

• картаның тақырыбы бойынша картаграфиялық жəне тағы басқа ақпараттық материалдарды табу, жинау, жүйелеу, талдау;

• картаға түсірілетін аумақ пен құбылыстарды оқып-үйрену;

• картаның саралау-техникалық нұсқауларын жасау, геогра-фиялнегізіне тапсырмалар дайындау жəне тақырыптық мазмұнын енгізу;

• өлшемдері, қабаттары, бейнелеу мақамдары көрсетілген шартты белгілер жүйесін жасауға тапсырмалар дайындау;

• жұмыстардың орындалу ретін айқындайтын жалпы техникалық ережелерді дайындау;

• картаны құрастыру, географиялық негізінің салмағының жəне тақырыптық мазмұнының макеттерін жасау.

Бастапқы картографиялық бейнелерді ЭЕМ-на енгізу сканерлеу немесе дигитайзердің көмегімен кодтау жолдарымен жүзеге асырылады. Бастапқы картографиялық материалдарға картаға түсірілетін аумақтың бұрыштамалары қойылып, енгізу қондырғысының жұмыс бетіне қатысты алғанда бағдарлайтын бағыт анықталады.

Сканерлеу үрдісінде бастапқы картографиялық материалдың бейнесін аналогтықтан расторлы формаға өткізу жүзеге асырылады. Бастапқы картографиялық материалдың растрлы бейнелері карта мазмұнының элементтерін векторлау кезінде сұлба (абрис) ретінде қолданады. Бастапқы картографиялық материалдың растрлы бейнесі растрлық редакторда алдын -ала аздап өңдеуден өткізіледі де, векторлық кестеа бағдарламасында импортталады.

Картаның мазмұнын элементтерін қабаттары бойынша векторлау – дигитайзердің көмегімен ЭЕМ-да кодтаумен қатар бейнелерді енгізу арқылы картаны құруды жүзеге асыру. Бастапқы картографиялық материалдардың растрлы бейнелерін сканерлеу арқылы енгізгенде сұлба ретінде төменгі қабаты орналастырылып, бағдарламаның тетіктік құралдарының көмегімен қабаттары бойынша векторланады. Мазмұнының элементтерін векторлау барысында басшылыққа алатын негізгі құжат саралау нұсқаулары жəне саралау макеті (мазмұнының элементтерін іріктеу жəне тақырыптық мазмұнының макеттері) болып табылады.

Карта мазмұнының əрбір элементтерін орналастыру үшін сандық жəне сапалық сипаттамаларына, маңызына сəйкес нысандар бірнеше қабаттарға іріктеліп алынуы мүмкін. Əртүрлі масштабты немесе тақырыптық карталарды құру барысында мазмұнының элементтерін автоматты түрде жинақтау үшін негіз құрылады.

Құжатты (картаны) ұйымдастыру, құру, жою, қосу, өшіру, қабаттарды басуға жіберу жəне жауып тастау қызметін атқаратын басқару элементтері бар диспетчердің көмегімен нысандарды əртүрлі қабаттар бойынша тарату жүзеге асырылады.

Мағыналық маңызы, рəсімделуінің жағынан карта мазмұнының өлшемдері бір текті элементтері бір қабатта орналасады. Əр қабатқа ат беріледі. Мазмұнының элементтерінің орналасу деңгейін, тік бағытта орналасуы мен жазылу тəртібін анықтайтындықтан диспетчердің тізімінде қабаттардың орналасу ретін мұқият ойластыру қажет. Қателіктер картаның басқа құрамдас бөліктерімен жабу нəтижесінде жекелеген элементтері ішінара немесе толық жойылып кетуі мүмкін. Қабаттардың тізімін қалыптастыру барысында мынадай көрсетілген бірізділікті сақтау қажет:

– масштабтан тыс шартты белгілерінің қабаты; жазулар қабаты; штрихты элементтердің қабаты түстік элементтердің қабаты.

Карта мазмұнының элементтерін құру үдерісі жоғарыда аталған ретпен жəне бір мезетте жүзеге асырылуы тиіс. Бірінші жағдайда сұлбалық суретке қатысты алғанда қабатқа сəйкес нысандар (кескіндік жəне штрихтық элементтердің біліктік сызықтары) бір-бірінен өзара жақсы ажыратылатын шартты түстермен кескінделеді. Бұл көру арқылы векторлаудың (салудың) дəлдігін ойша бақылауға, сонымен қатар, қалып қалған немесе кетуі ықтимал қателерді табуға мүмкіндік береді. Содан кейін мақам түрінде бекітілген рəсімдеу өлшемдері, анықталып, барлық нысандарға нақтылы қабат беріледі. Мазмұнының барлық немесе жеке элементтерін рəсімдеу басқа бағдарламалық өнімде вектоланғаннан кейін жүргізіледі.

Қорыта айтқанда, нысандарды жасау үрдісінде карта мазмұнының элементтерін құру жəне рəсімдеу автоматты түрде жүзеге асырылады. Картаның географиялық негіздерінің элементтерін рəсімдеу аяқталған соң принтерлік сынамасын бастырады, кемшіліктерін жойып, ескертулерге сəйкес түзетулер енгізіледі. Принтерлік сынаманың түпнұсқасы немесе оның көшірмесі картаның тақырыптық мазмұнының макетіне негіз болады. Тақырыптық мазмұнының элементтері құрылады жəне жасалған шартты белгілері оларға бөлінген қабатта орналастырылып рəсімделеді. Мəтіндік жəне иллюстрациялық қосымшалар болған жағдайда картаның бетін беттеу жəне түпнұсқа - макетті дайындау жүзеге асырылады.

Дайын файлды фототеру қондырғысына енгізер алдындағы соңғы кезең

RGB жүйесінен (Ren-Green-жасыл, Blue-көк,) төрт құрамдас бояу CMYK (Cyan- көгілдір, Magenta-қоңыр, Yellty-сары, BlaR немесе Key-Cor- қара) бөліп алып бейнені орналастыруды көздейтін түс бөлу болып табылады. Түстерді бөліп алғаннан кейін бейнені растрлап, векторлық элементтер өлшемдері нақтылы бір орындағы түстердің ашықтығына сəйкес келетін нүктелерді терумен алмастырылады. Бейненің растрланып бөлінген түсі фототеру аппаратына жіберіліп онда əр түске бірден төрт фотопленка шығарылады.

Содан кейін бұл түстер полигафия үрдісінде біріктіріледі де көп түстер түзеді. Шығарар алдында полиграфиялық үрдістің нəтижесін көру арқылы бағалау мақсатында пленкалардың сынамалары тексеріледі. Принтерлер мен плоторлар басып шығарғанда бейненің растрлы құрылымдарын ашып көрсете алмайтындықтан бұл қондырғыларды тексеруге қолдану тиімсіз. Сондықтан түс сынамалары дайын қалыптан жоғары сапалы қағазда шығарып тексеріледі.

5.3. Геоақпараттық жүйелер (ГАЖ)

Геоақпараттық жүйелерінің базасындағы технологияны ірі масштабты жалпы географиялық, тақырыптық жəне мониторинг жүргізу мақсатындағы, сонымен қатар, басқару міндеттерін шешуді көздейтін арнайы карталар жасауға пайдаланған қолайлы. Мұндай карталар жүріп жатқан үрдістердің динамикасын бақылап, ақпараттарды тұрақты түрде жаңартып отыруды талап етеді. Олар əртүрлі масштабта жəне проекцияда құрылған карталарды, аэроғарыштық түсірілімдер мен жергілікті жерде жүргізілген геодезиялық түсіру жұмыстарының нəтижелерін, сонымен қатар, алуан түрлі дерек көздерін қолданатындықтан жобалық түрлендіруді қажет етеді. Жоғарыда аталған карталар қолданбалы сипатымен, қарапайымдылығымен, күрделі дизайнерлік өңдеуді қажет етпейтін рəсімделуінің стандартты болуымен ерекшеленеді. ГАЖ белгілі бір аумаққа нысандардың кесте (электронды карталар, слайдалар, фототүсірулер, диаграммалар) мəтін-кесте түріндегі сипаттамалары бар кешенді ақпараттық база жасауға мүмкіндік береді. Нысандардың артибутивті деректер базасымен үйлестірілген ГАЖ карталар электронды түрде қолданылады жəне жедел карта ретінде қағазға бастырылып шығарылады.

Картографиялық көзқарас тұрғысынан алғанда ГАЖ-үлгілеу, басып шығару, картографиялық шығармаларды құру, бақы лау, əртүрлі шешімдер қабылдау қызметін атқаратын, кест еалық, тақырыптық деректер базасымен жұмыс істеуге арнал ған автоматтандырылған жүйе. ГАЖ деректерді тез іздеуге, аэроғ ар ышт ық фотосуреттерді өңдеп, түрлендіруге жəне оларды сан дық карталармен үйлестіруге, проекциясы мен масштабын өзгер туге, əртүрлі үлгілерді қолдана отырып кеңістіктік өзара байла ныс ты анықтауға, сонымен қатар, кең көлемді ақпараттарды син тез деуге мүмкіндік береді. Картографиядан айырмашылығы ГАЖ басымдық деректер мен алуан түрлі формада ұсынылған нəтиж ел ерді (карталар, кестелер, кестетер, фотосуреттер) талдау ға арналған.

Геоақпараттық жүйелерге төменде көрсетілген жүйе тармақтары енеді: 1) деректерді жинау (əртүрлі дерек көздеріндегі деректерді алдын-ала талдау); 2) деректерді сақтау жəне іріктеу; 3) деректерді манипуляциялау жəне талдау; 4) қорытынды шығару.

Сəулеті (деректерді ұйымдастыруы) жағынан ГАЖ бірнеше түрге бөлінеді. Жабық түрлері қолданылуы қарапайым жəне арзан болуымен ерекшеленгенімен,пайдаланушымен сараланбайды. Көптеген қосымшалар мен көбейткіштерден тұратын арнайылары белгілі бір ауқымды міндеттерді шешу мақсатында құрылады. Соңғыларын орнату есебінен олардың бағасы қымбаттайды. Ашық түрі өте қымбат болғанымен, қосымша шығынсыз ұзақ пайдалануға болады.

Сонымен қатар, ГАЖ кəсіби (мысалы, бірінші деңгейлі ESRI ArcInfo, InterGraf MGE жүйелері) жəне столүсті (мысалы, екінші деңгейлі MafInfo, GeoDraw/GeoGraf, WinGis жəне тағы басқа жүйелер). Жоғары сапалы ГАЖ қымбат тұрады.

ГАЖ негізгі бөлігі тақырыптық жəне кестетік болып бөлінетін деректер базасы (ДБ). Терілген деректері бар бұл файл векторлық/растрлық жəне деректер базасын басқаратын жүйе файлдарына сəйкес келеді. Нысан жеке приметивтерден немесе олардың топтарынан тұруы мүмкін атрибутивті кестелермен (тақырыптық деректер базасымен) байланыстыратын əр нысанның өзінің бірғана сан-сəйкестендіргіші (идентификаторы) болады. Кестетік приметивтер мен олардың атрибуттарының үйлесуі қарапайым нысан түзеді.

ГАЖ-гі карта бір тақырыпқа біріктірілген жеке нысандардан тұратын қабаттарды теру арқылы ұйымдасқан. Тақырыптық ДБ тақырыптық мазмұнының элементтері мен картада тікелей ұсынылмайтын қосымша деректерді сақтайды. Деректер базасын басқару жүйесін (ДББЖ) жүзегеасырылатын (PARADOX, DBASE, ORACLE) файлдары жазудан, ал əр жазу үйлескен жолдардан тұрады. Жазулардың үйлесуі қарапайым ДБ түзеді. Кезкелген деректер базасы берілген өлшемдер бойынша сұранысты іздеу қабілетіне ие болады. Таңдау нəтижелері картада көрініс тауып талдау үшін негіз болуы немесе басқа қабатқа көшірілуі мүмкін. ДБ жолдарымен жұмыс істеу қызметі жолдың аты мен оның маңызын, құрылуын, саралануы мен жолды жоюды, калькуляцияны, жіктеуді, деректерді қайта топтастыруды немесе топтардың жалпы мəні негізінде жаңа мəнді алуды қамтиды.

Калкуляция – бұл енгізілген формула бойынша ДБ жинақтау немесе оның жаңа мəнін алу (мысалы, картаның масштабы бойынша жер телімінің ауданын өлшеу). Жіктеу-бұл жіктеу ережесі бойынша жолдың жаңа мəндерін алып əртүрлі типтегі нысандарға сапалық бірлігі бойынша сандық кодтар беру. Нысандарды мұндай топтастыру жіктеу кестесі деп аталады.

ДБ утелиттері мен ГАЖ кестетік утелиттері əртүрлі талдау қызыметтерін атқаруға жағдай тудырады. Зондлау картада болмаған аймақтарды (мысалы, нүктелі ластаушылардың əсерету аймағы). Белгілі бір өлшемдер бойынша ДБ көмегімен нысандарды бөліп алу нысаннан белгілі бір өлшемдер немесе өлшемдер тобын қанағаттандыратын жаңа қабат түзуге, сонымен қатар, қажет болған жағдайда ескісін жаңартып түрлендіруге мүмкіндік береді. Желілік талдау жақын немесе біршама қолайлы жолды таңдау; қандайда бір нысандар торының нысанға ықпал ететін аймағын; қажетті мекен-жайды тағы басқаларды анықтау үшін қолданылады. Біршама ірі ГАЖ-де (ArcInfo, InterGraf) де растрлы бейнелерді талдау, беттердің үлгілерін жасау, арнайы талдау тағы басқа қызметтері бар.

ГАЖ деректер базасын, электронды карталарды, навигациялық жəне іздеу жүйелерін құруға қолданылатын əмбебап жүйе болып табылады. Бірақ онда картаны толық қанды рəсімдеп басып, дəстүрлі əдіспен басып шығаруға дайындауға мүмкіндік беретін бағдарламалар жоқ. ГАЖ кемшіліктеріне төменде көрсетілгендер жатады:

• сызықтарды қисық безьемен ұсынатын сызықтардың (қи-сықт ар сынық сызықтарға аппрексимияланатындықтан, бейненің сапасы жоғалатындықтан, сандау кезінде жұмыс пен файлдың көлемдері ұлғаяды) жоқ болуы;

• күрделі шартты белгілерді жасау мүмкіндігінің болмауы;

• бір ғана жүйе (RGB) түсті ұсына алады;

• дизайнерлік нəтиженің жоқтығы;

• фототеру құралуын ұсыну мүмкіндігінің болмауы.

ГАЖ-де карталарды бастырып шығаруға дайындау қатты көшірмені принтер мен плоторда шығару арқылы жүзргізілуі жедел міндеттерді шешуге жеткілікті. Бірақ аталған қондырғының деректерді өткізу шегінің (300-600 dpi) төмендігі, сонымен қатар, сапасы мен қымбаттығы карталарды тираждауға қолдануға мүмкіндік бермейді. Түс бөлетін үлдірлерді фототеретін автоматтарға енгізу, деректерді өткізу шегін 2500 dip жəне одан да жоғарыға арттырады.

Бастапқыда ГАЖ картографиялық өнімнің барлық түрлерін құруды көздейтін əмбебап құрал болу мақсатын көздеген жоқ. Басымдық оның талдау мүмкіндігі мен ДББЖ байланысының болуына байланысты берілді.

Картографиялық мақсат та қолдануға ГАЖ-САЖ (немесе тек САЖ) қолайлы. Жоғарыда аталған əдістердің үйлесуінің артықшылықтарын көрсететін ГАЖ-САЖ технологиясының болашағы зор.

САЖ-ды пайдалану картаны құрудың технологиялық тізбегін ең төменгі шегіне дейін қарапайым етуге мүмкіндік береді. Деректерді ГАЖ нен САЖ-не конвертациялауды, қайта рəсімдеуді, сызықтарды жойуды тағы басқаларды болдырмайды. Барлық қабаттар бойынша сандау, рəсімдеу, саралау жəне ескертулерге түзету енгізу тек САЖ жүргізіледі жəне қатар орындалады.

Қазіргі кезде ГАЖ мен баспа бағдарламаларын бір-бірімен жақындау үдерісі байқалуда. ГАЖ-дің кестетік мүмкіндіктері біршама кеңейуде жəне деректерді экспорттау САЖ классикалық (ai, eps тағыда басқа) пішімінда жүргізілуде. ГАЖ бірқатар қызметтері САЖ-не енгізілуіне байланысты біршама танымал ГАЖ-форматтар мен ДБ қолдайтын модульдер екіншісіне икемделуде. Мысалы, MapPablisher деректерді ГАЖ ден конвертациялайды да олардың нысандарын ДБ-мен байланыстырады, 50 астам проекциямен байланысты қолдайды. Түсірулерге координатты дəл байланыстырады. Бірақ ол ақпараттарды танымал ГАЖ-ден САЖ ортасына экспорттау үшін жиі қолданылады.

Қазіргі кезеңдегі компьютерлік технологиялар дəстүрлі карталардың электронды нұсқаларын құрумен қатар картографиялық шығармалардың жаңа заманауи түрлерін қалып тастыруға мүмкіндік береді. Егер электронды картаға дыбыстық, бейне немесе анимациялық нəтиже берілсе онда олар мультимедиялық қосымша түріне көшеді. Ақпараттар жан-жақты əрі нақты берілген картографиялық шығармалар энциклопедияларға жақын болады. Мұндай өнімдерде сезім мүшелерімен байланысқан əртүрлі ақпараттық орталар қолданы ла ды. Мультимедиялық картографиялық өнімнің негізгі түріне көрінетін электронды карталар жүйесінен тұратын электронды атластар жатады.

Геоиконика картаны құрудың жаңа ғылыми бағыты.

Қазіргі ғылымның даму үдерісінде ойлар мен əдістердің құрамдас уы байқалады. Атап айтсақ, география мен экологияның аралығ ын да кешенді бағыт геоэкология дамыса, картографияның, қаш ық тықтан зондлау мен машиналық кестеаның аралықтарында пай да болған шекаралық ғылыми бағыттқа геоиконика жатады. Қазірг і кезеңде қалыптасу сатысында тұрған геоиконика 1985 жыл дан бастап Мəскеу мемлекеттік университетінде дами бастады.

Геоиконика – негізгі міндеті геобейнелердің жалпы теориясын, талдау, түрлендіру жəне ғылыми-тəжірибелік мақсатта пайдалану əдістерін жасау боып табылатын ғылыми пəн. Ол картографияның, қашықтықтан зондлаудың, жəне геоақпараттанудың жетістіктерін біріктіреді.

Геоиконика тұғырнамасын алғаш рет 1980 жылдардың ортасында профессор А. М. Берлянт ұсынды.

Барлық карталарды, түсірілімдер мен географиялық кеңістіктің басқада кестетік бейнелеріне «геобейне» термині қолданылады. Белгілі бір масштабта құрылған жəне кестетік əдіспен шолу түрінде ұсынылған жер нысандарының немесе үрдістерінің жинақталған кез-келген кеңістіктік-уақыттық үлгісін геобейне дейміз. Геобейненің қасиеттері оның анықтамасында берілген. Оған нақты нысанмен салыстырғанда неше есе кішірейтіліп алынғанын көрсететін масштабы, кескінделген нысандар мен құбылыстардың ең басты белгілерін іріктеп алуды айқындайтын жинақталуы, ұсынылатын бейнені кестетік əдіспен кескіндеу жатады. Барлық геобейнелер төменде көрсетілген үш сыныпқа жіктеледі: 1. жазық немесе екі өлшемді; 2. көлемді немесе үш өлшемді; 3. динамикалық немесе үш, төрт өлшемді.

Бірінші топқа жататын фотосуреттік, телеарналық, сканерлік машинакестеалық сыяқты жазық немесе екі өлшемді геобейнелер əлі күнгедейін біршама кең таралған.

Екінші топты блоктық, голографиялық жəне стереоскопиялық геобейнелер сыяқты көлемді немесе үш өлшемді үлгілер құрайды. Бүгінгі таңда голограммалар картографияда кеңінен қолданысқа ие болмай отырғанымен голлограмма-геобейнелерді құру болашақтың ісі болып табылады. Ол мұхит табанының көрінбейтін бөліктерін экранда көрсетуге мүмкіндік берер еді.

Үшінші топқа Жер туралы ғылымға біршама жылдам еніп келе жатқан динамикалық геобейнелер жатады. Ол динамикалық құбылыстарды оқып-үйрену, сонымен қатар, мониторинг жасау үдерісіне пайдалану ауқымын кеңейтуде.

Болашақта динамикалық бейнелер карталар мен аэро- жəне ғарыштық түсірілімдер сыяқты қоршаған ортаны танудың үйрен шікті құралдарының біріне айналады. Үшінші топқа картадан немесе түсірілімдерден құрылған мультиплекациялық жəне киномотографиялық геобейнелерде жатады.

Əртүрлі кластардың түйлісінде жоғарыда аталған үш топтың да қасиеттері үйлескен көптеген құрамдасқан геобейнелер де бар.

Геобейнелердің біртұтас теориясы геокеңістіктің əртүрлі үлгілерін бір-бірімен беттестіріп, ғаламшардың көптеген кестетік бейнелерін жүйелеуге, сонымен қарар, геоақпараттану мен геоақпараттық жүйенлердің дамуына мүмкіндік береді. Геобейнелер – (кестетенген географиялық кеңістік) ГАЖ пайдаланушыға ақпарат ұсынудың негізгі нышаны, ал геобейнелерді автоматты түрде дайындау ГАЖ атқаратын ең басты қызыметіне айналған.

Пайдаланылатын əдебиеттер тізімі:

1. Билич Ю. С., Васмут А. С. Проектирование и составление карт. – М.: Недра, 1984.

2. Васмут А. С., Бугаевский Л. М., Портнов А. М. Автоматизация и математические методы в картосоставлении. –М.: Недра, 1991.

3. Евтеев О. А. Проектирование и составление социально-экономических карт. Учебник для вузов. –М.: Изд-во МГУ, 1999.

4. Издание карт / А. Д. Копылова и др. М.: Картгеоцентр-Геодезиздат, 1995.

5. Журкин И. Г., Шайтура С. В. Геоинформационные системы. – М.: КУДИЦ-ПРЕСС, 2009. – 272 с.

6. Капралов Е. Г., Кошкарев А. В., Тикунов В. С и др. Геоинформатика.

Учебник для ВУЗов. – М.: ИЦ Академия, 2005.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Картаны басып шығару бағдарламасы қандай қызмет атқарады?

2. Дерек көзі болып табылатын карталардан бейнелерді құрылатын түпнұсқаға көшіру үшін қандай тəсілдер қолданылады?

3. Дəстүрлі технологиялармен ұсақ масштабты карталарды жасау үрдісі қандай негізгі кезеңдерді қамтиды?

4. Электронды баспа жүйелері қандай құрамдас бөліктерден тұрады?

5. Электронды баспа жүйелерінің көмегімен картаның мазмұнының элементтерін қабаттары бойынша векторлау қандай қызмет атқарады?

6. Картографияда геоақпараттық жүйелердің базасындағы технологияны қандай мақсатта пайдаланады?

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Ұсақ масштабты карталар …. өңдеу жағдайында құрылады.

А) əртүрлі картаграфиялық дерек көздерін;

2. статистикалық дерек көздерін;

3. камералық өңдеу;

4. аэроғарыштық түсірулер деректерін;

5. жауаптардың барлығы да дұрыс.

2. Картаны жобалау барысында …… құруға баса назар аударады.

А) картаның бағдарламасын;

2. кестетік редакторды;

3. барлық элементтерінің жазу үлгілерін;

4. Дайын файлды фототеру қондырғысын;

5. кезекші карталарды.

3. Картаны жасаудың дəстүрлі технологиясының өндірістік тізбектері …….. кезеңдерінен тұрады.

А) саралау-дайындау;

2. картаны құру;

3. баспаға дайындау; D) картаны басып шығару;

E) барлығы дұрыс.

4. Картаны компьютерлік технологиямен құру барысында растрлы бейнелерді өңдеу үшін растрлы кестенің ...... бағдарламаларын қолданады.

А) Adobe PhotoShop, Corel PHOTO-PAINT;

2. IIIuctrator;

3. Macromedia Free Han; D) CorelDRAW;

E) Ren-Green.

5. Картаны компьютерлік технологиямен құру барысында векторлы кестемен жұмыс істеу үшін.................... бағдарламалары қолданылады.

А) Adobe PhotoShop, Corel PHOTO-PAINT;

2. IIIuctrator, Macromedia Free Han жəне CorelDRAW;

3. Ren-Green;

4. PARADOX, DBASE;

5. ORACLE.

6. Столүсті ақпараттық жүйелерінің көмегімен картаны құрудың негізгі əдісі..... бағдарламалық пакетін құрамдастырып қатар пайдалану болып табылады

А) растрлық жəне векторлық кестетік;

2. файлды басып шығару;

3. ЭЕМ ақпараттарды енгізу; D) түрлі-түсті позитивтерді шығару;

E) макеттеу.

7. Электронды баспа жүйелері кешеннің ядросы ..... бағдарламаларын қамтитын басқаруды қамтамасыз ететін жұмыс бекеті болып табылады.

А) енгізу-шығару;

2. бейнені өңдеу;

3. макеттеу;

4. беттеу жəне түс бөлу;

5. барлығы дұрыс.

8. Қазіргі кезеңдегі картаны құрудың компьютерлік технологиялары ....... міндеттерін шешуге мүмкіндік береді.

А) əртүрлі аумақтарға кестетік жəне деректер базасын қалыптастыруға;

2. кеңейту жұмыстарын жүргізуге; картографиялық үлгілеуге;

3. көп астарлы картаға түсіру үшін пайдалануға;

4. талдауға;

5. барлығы дұрыс.

9. Столүсті электронды баспа жүйелерінің беттеу бағдарламалары кестетік жəне мəтіндік элементтерді ...... құрамдастыру əрекеттерін орындайды.

А) басылымның жалпы макетінде;

2. беттеу жəне түс бөлуді;

3. бейнені өңдеуді;

4. деректер базасын қалыптастыруды;

5. кестетік өңдеуді.

10. Жалпы экономикалық карталарда ауыл шаруашылығының салаларын кескіндеу үшін көбнесе .... тəсілі қолданылады.

А) картограмма;

2. сапалық түс;

3. жеке диаграмма; D) картодиаграмма;

E) белгілеу.

6 - т а р а у.

КАРТОГРАФИЯНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ

6.1. Картографияның Ежелгі өркениет орталықтары мен орта ғасырда дамуы

Картографияның Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде дамуы. Адамзат қоғамы мен мəдениеттің даму тарихымен байланысты картография тарихының зерттейтін пəні картографияның қалыптасу кезеңдері мен дамуындағы заңдылықтарын жəне оның ең жоғарғы сатысы КСРО кезеңі мен Қазқстандық картографияны оқып-үйрену болып табылады.

География мен картография ежелгі өркениет орталықтары Ассирияда, Вавилонда, Ежелгі Мысырда, Ежелгі Қытай мен Үндістанда біздің жыл санауымыздан бірнеше мың жыл бұрын пайда бола бастады. Сол кезеңдегі картографиялқ шығарма саз тақтайша мен папирусқа бейне түрінде салынған. Біздің жыл санауымызға дейінгі ІІ ғасырда Египетте география мен халықтану жəне геометрия жақсы дамыды. Қазіргі Мексикада мекендеген ежелгі үндістерде топографиялық карталар, теңіз жəне кадастрлық сұлбалар (пландар) болды.

Қытайлықтар түсбағдармен таныс болып, нивелирлей білді. Біздің жыл санауымызға дейінгі ІІ ғасырда Қытайда картографиялық жұмыстарды орталықтан басқаруды жүзеге асыратын картографиялық бюро болған.

Ежелгі Грекиядағы картографияның негізгі даму кезеңдерін сол замандағы əдебиеттерден оқып білуге болады. Гомердің «Илиадасында» (б.ж.с.д. IX-VIII ғасырлар) Гефест құдайы түсті металл дан жасалған тақта Ахилесте сызылған картографиялық сурет туралы жазылады. Тақтада қазіргі топографиялық сұлбаны (планды) еске түсіретін өзен мен екі қала, сонымен қатар оның маңын дағы бақ пен шалғын кескінделген.

Б.ж.с.д. IV ғасырдан бастап Милеттік Анаксимандрдың «географиялық тақтасы» белгілі. Грекияның бірінші картасын құрушы ретінде Эротосфенді атап өтеді.

Тарихшы Геродод (б.ж.с.д.V ғасыр) өз еңбектерінде сол кезеңдегі дипломатиялық келіс сөздерде мыс табақлардағы карталардың маңызы туралы жазады.

Б.ж.с.д. ІV ғасырда Жердің шар тəріздес екені туралы Аристотольдің ілімі пайда болды . Аристотольдың ізбасары Мессиндік Дикеарх (б.ж.с.д ІІІ ғасыр) өз картасында Геркулес бағаналары (Гибралтар бұғазы) мен ірі порт пен биік маяк бар Родос аралының аралығын қосатын тірек сызығы диафрагма жүргізді. Кейінірек Родос арқылы диафрагмаға перпендикуляр тірек сызық жүргізе бастады. Бұл сызықтар қазіргі координаттық тордың бастамасы болып саналады.

Б.ж.с.д. ІІІ ғасырда атақты Александрия кітапханасын басқарған ғалым Эротосфен Египетте Аристотельдің есептеуі бойынша шеңберінің ұзындығы 400 000 стадий болған Жердің өлшемін есептеп шығарды. Эротосфеннің есептеуі бойынша жер шеңберінің өлшемі 252 000 стадий.

Б.ж.с.д. ІІ ғасырда астрономияның дамуы карталарды, соның ішінде Эротосфенніңде картасын нақтылауға мүмкіндік бер ді.

Гипарх аспан денелерінің картасы үшін жаңа проекцияны қолданып шеңберді 360 бөлікке (градусқа) бөледі. Б.ж.с.д. ІІ ғасырда глобус пайда болды Алғаш рет құрылған Картестің глобусы шар тəріздес болып, онда бірі экваторды, екіншісі меридианды бойлай орналасқан екі мұхит жəне олардың аралығында төрт құрылық бейнеленді.

Картографиялық жəне географиялық ғылыми деректер ІІ ғасырда өмір сүрген Александрияның математик, астроном жəне картограф ғалымы Клавдий Птоломейдің (90-168 жж) еңбектерінде жан-жақты берілген. Ғалымның «Географияға басшылық» атты еңбегі мен онда берілген 27 карта он төрт ғасыр бойы қолданылды [6.1-сурет]. Птоломей Жерді картографиялық кескіндеудің басты географиялық міндетін (бүкіл жер бетін бір суретте кескіндеу) орындады.

15–1171

6.1 сурет. ІІ ғасырда Клавдий Птоломей құрған градус торлары бар карта

Орта ғасыр мен қайта өрлеу кезеңіндегі картография.

Рим империясының құлауына байланысты Батыс Еуропада жаңа мемлекеттердің пайда болып, құлиеленушілік құрылысты феодалдық формация ауыстырды. Феодализм тұсындағы оқшауланған шаруашылық географияның дамуын шектеді.

Сол кезеңде Батыс Еуропада інжіл білімнің басты көзі болды. Сауат тек монастрлерде ғана ашылды. Жердің шар тəрізді екені туралы ұғым ұмытылып, оның төртбұрышты пішіні насихатталды. Діни қолжазбалардың ішінде Византия саудагері Козым Индикополовтың (ІVғ) «Христиан топографиясы» болды. Монаст ырлардағы географиялық жəне картографиялық суреттер шындықтан алшақ қарапайым төртбұрышты жұмақ бағының кескіні бейнеленген болды.

Венецияда 1459 жылы Фра-Мауро орындаған диаметрі 1,9 болатын пішіні дөңгелек карта сақталған. Бұл картада жаңа географиялық ашылулар көрсетілген. Птоломейдің картасынан айырмашылығы тұйықталған жəне онда Үнді мұхиты, Ресейдің оңтүстігінде Қара жəне Азов теңіздері, Татарстан, Қазақстан, Орта Азия, Сібір тағы басқа аймақтар кескінделген.

Егер Еуропада шіркеулік-феодалдық мəдениет басым болса Қытай, Үндістан, Иран, Армения сияқты Азия елдерінде картография мен география қарқынды дамыды. Византия мен Иранның аралығындағы сауда жолында орналасуы Арменияда география мен картографияның дамуына қолайлы əсер етті. VІІ ғасырда Птоломей еңбектерінің ықпалы болған «Армян географиясы» пайда болды.

Арабтарда картографияның дамуы сауда мен жаулап алу жорықтарымен тығыз байланысты болды. Бірнеше ғасыр араб халифаты өлшемі жағынан ауданы Рим империясынан бірнеше есе артық болатын аумаққа иелік етті. Оның құрамына Александриядай ғылым орталығы бар Египет сияқты ежелгі өркениет орталықтары енді. Арабтар əртүрлі елдер ғалымдарының, сонымен қатар, Птоломейдің еңбектерін аударып, эллин астрономиясының, география мен картографияның жетістіктерімен танысты.

6.2 сурет. Арабтар құрастырған Каспий теңізінің картасы

Олар ІХ ғасырда градустық өлшеулер жүргізді. Х ғасырда мұсылман əлемінің 21 картадан тұратын жинағын шығарды. Бірінші мұсылман Араб карталарында бірінші карталары мəтінге иллюстрация ретінде берілетін декаративті суреттермен көмкерілген пішіні симметриялы болды.

ХІІ-ғасырда араб картографтарының ішіндегі ең танымал ғалым Птоломей карталарының негізінде 70 карта құрастырған əл-Идриси болды [6.1 сурет].

Араб географтары əл-Идриси (1150 жылдар шамасында) мен Ибн əл-Вари (ХІІІ ғасыр) карталарының Птоломейдікіне қарағанда артықшылықтары болды. əл-Идрисидің картасында Қазақстан, Орта Азия, Скандинавия, Балтық теңізі, Двина, Днепр, Дон, Еділ, Жайық, Амудария, Сырдария, Енисей, Амур өзендері, Алтай таулары, Тибет, Син жəне Үнді елдері кескінделген.

Қытайда картографияның дамуы баяу жүрді. Аумағы ірі елді басқару мен сыртқы жаулардан қорғайтын жеке аймақтарға географиялық сипаттама беріп, олардың картасын құруға деген қажеттілікті арттырды. ІІІ ғасырдың өзінде сол материалдардың негізінде Қытайдың картасы құрылды. Оның авторы Пей Сю Қытай картографиясының атасы саналады. VІІІ ғасырда Аспан асты империясы жəне көршілес жатқан елдердер мен теңіздердің масштабы шамамен 1:1 500 000 болатын карталарына Қытай картографтары Азияны толық енгізді. Қытай карталарының математикалық негізін шаршылы тор атқарды. Картаның салыстырмалы дəлдігін ІХ ғасырдан бастап белгілі болған тұсбағдардың көмегімен анықталды. Ағаштан ою арқылы картаны басып шығару Х ғасырда басталды.

ХІ-ХІІ ғасырдағы крест жорықтары Еуропаның Жерорта теңізі арқылы шығыспен саудасын жандандырып, оған Италияның Генуя, Венеция, Испанияның Барселона қалалары ұйтқы болды. Сол кезеңде теңізде жүзу қажеттілігіне тұсбағдар мен арнайы навигациялық теңіз карталары – портолондар (италян тілінде porto - айлақ, пристань) жатады. Портолондар басқа карталардан математикалық негіздерінің құрылу ерекшеліктерімен ажыратылды. Ол көкжиектің негізгі жəне аралық бағыттары солтүстік, солтүстік-шығыс, шығыс, оңтүстік-шығыс, оңтүстік, оңтүстікбатыс, батыс, солтүстік-батысты анықтайтын сегіз сызықтар торынан тұрады жəне желдер деп аталды.

Кеменің жүзетін бағыты курсын анықтау үшін қолданылатын бірін-бірі қиып өтетін жоғарыда аталған торлар карталарда бірнеше нүктелерде тұрғызылды. Портоландарға тəн белгілерінің біріне теңіздердің жағалау сызықтарының айқын көрсетілуін жатқызуға болады.

ХVІ ғасырда сауда қатынастары Жерорта теңізі шегінен шығуына байланысты екі теңіз айдынының портолондары құрыла бастады. ХVІ ғасырдан бастап портолондарды теңіз карталары ауыстыра бастады.

Ұлы географиялық ашылулар кезеңіндегі картографияның дамуы.

Негізінен ұлы географиялық ашылулар кезеңін Х. Колумб пен Ф. Магелланның саяхаттарынан басталады. Бірақ олардың саяхаты Теңізде жүзуші Генрих деген атпен белгілі Португал ханзадасы Энриктің ұйымдастыруымен жүзеге асты. Еуропаның ең батысындағы Сан-Висенте мүйісінде Энрик космография, астрономиялық абсерватория, теңіз ареалы мектебін құрды. Үндістанға баратын теңіз жолын іздеу мақсатында 1416 жылы ол Африка жағалауын бойлай жүзген алғашқы экспедициясын жіберді. Ол кезде Азияның басым бөлігі енген Үндістанға Еуропалықтар Үндістан мен Бирманы, Қытай мен Жапонияны, Индонезияны, Маллук аралдарын жатқызған.

Х. Колумб 1492 жылы Канар аралдары арқылы сапарға аттанғанда өзі баратын Үндістан деп құпиясы мол Сипангу аралын (қазіргі Жапония) есептеген болатын. Оның сапары нəтижесінде Сан-Сальвадор, Куба аралдары, басқада көптеген жерлер ашылды.

1513 жылы Васко Нунис Бальбоа Панама мойнағынан асып Тынық мұхитына шықты. 1524 - 1537 жылдар аралығында ағайынды Писсаро, Диего Альмагаро жəне Себастьян Белалькастар Оңтүстік Американың батыс жағалауларын (Перу мен Чили) ашты.

Дүниежүзін танып білу мен картаға түсіруде Ф. Магелланның экспедициясы маңызды қадам жасады.

Жаңа жерлерді ашу сол аумақтардың кестелік кескінін жасаумен қатар жүрді. Орта ғасырлық портоландық немесе тұсбағдарлық карталар кезеңі мен проекциямен құрылған теңіз карталарының аралығында мұхит арқылы жүзу үшін жердің қисықтығы ескерілетін глобустар қолданылы.

Африка жағалауына саяхат жасаған Португал экспедициясына қатысқан танымал картограф жəне астроном Мартин Бехайм өз глобусын 1492 жасады. Оның глобусында дүние жүзі Птоломейдің картасы бойынша кескінделіп, экспедиция барысында жинақталған деректермен толықтырылған.

6.3 сурет. ХVІ ғасырдың соңында Отрели мен Меркатордың атластарындағы жарты шарлар мен жеке аймақтарының карталары

ХVІ ғасырдың басындағы дүние жүзі туралы географиялық түсінік Шепердің глобусында (1515) жақсы көрсетілген. Сол кезеңде глобустарды картографиялық проекцияларды құруға да қолдана бастады.

ХVІ ғасырда Антверперде жұмыс істеген Аврам Отрелидің (1527- 1598) жəне латындандырылған Меркатор атымен танымал Герард Крамердің (1512- 1594) атластарында қолданылған Жер шарының барлық бөлігін қамтитын жаңа картографиялық про екц ияларды жасап шығарылды. Меркатор 1539 жылы өз еңб ек- тер ін де алғаш рет «Америка» атауын қолданды. Бұл ғалым ның еңб ектері картографияның даму тарихында тұтастай бір кезеңді қамт иды. Ғалымның дүние жүзінің картасына арналғ ан цилиндр лік проекциямен құрылған 15 беттен тұратын мыс тақ тай шада грав юрленген карталары белгілі. Меркатор өлгенн ен кейін 1595 жылы басылып шығарылған атласты құру бағы тын да жұмыс жасады. Бұл атласта ХVІ ғасырдағы орыс сызбасын қолданғандықтан, алғаш рет Ресей кеңейтіліп кескінделді. Кейін нен атлас қайта басылып, 451 беттен тұратын 6 томға жетті [6.3-сурет].

ХVІ ғасырдың соңында Отрели мен Меркатордың атластарынан басқа да арнайы карталар мен атластар пайда бола бастады. Əртүрлі мемлекетте түсіру жұмыстары басталды. Олардың дамуына 1550 жылы шыққан «Хорография» деген жалпы атпен белгілі Коперниктің шəкірті Ретрикус жасаған «Жіп пен тұсбағдарды пайдаланып түсіру жұмыстарын жүргізуге басшылық» атты нұсқаулары көмектесті. Притори ойлап тапқан мензул ХVІ ғасырдың соңында түсіру жұмыстарын күшейтті.

6.2 ХVІІ-ХІХ ғасырда Батыс Еуропа мен Ресейде картографияның дамуы

Американың ашылуына жəне жаңа жерлерді жаулап алуға байланысты нарықтың кеңейюі картаға жəне оларды жетілдіруге деген сұранысты арттырды. Əсіресе навигацилық теңіз карталарына тапсырыс күшейді. Осыған орай бойлықты нақтылау мақсатында 1675 жылы Лондон қаласы маңында Гривнич обсерваториясы құрылып, онда астрономиялық жəне толысуларға, желдерге, магниттік ауытқуларға физикалық-географиялық бақылаулар жүргізілді.

ХVІІ ғасырдың екінші жартысында картографиялық жұмыстар Францияда дами бастады. Бірақ тірек нүктелерінің координаттарын анықтауда түйінді мəселелер туындады. Сол кезеңдегі ғылымдағы ірі жаңалық Голландық ғалым В. Снелиустың 1615жылы триангуляция əдісін табуы болды. Триангуляция əдісі меридиандар доғасының ұзындығын есептеуге жəне нүктелердің координатын анықтауға мүмкіндік берді.

ХVІІІ ғасырда Францияда триангуляция жоспарлы сипат алды. Жердің нақты пішінін анықтау үшін əртүрлі ендіктерде орналасқан Перу мен Лапландияға екі экспедиция ұйымдастырылды. Жүргізілген есептеулер Жердің тік білігі бойынша сығылуына байланысты 1° меридиандар доғасының экваторға қарағанда жоғарғы ендіктерде ұзын екенін дəлелдеді.

ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында Францияда топографиялық түсірулер қарқынды дамыды. Елдің картасын шығару (182 беттен тұратын) ұзаққа созылып тек 1815 жылы ғана аяқталды.

Птоломей карталарындағы перспективті суреттерді қисық сызықтармен ауыстыру арқылы Жер бедерін кескіндеуді жақсарту жұмыстары жүргізіліп олар біртіндеп күрделі, көрнекі əрі өлшеу жұмыстарын жүргізуге қолайлы бола бастады. Қисық сызықтардың (штрихтардың) шкалаларын математикалық есептеуді ХVІІІ ғасырдың соңында саксондық əскери топограф И. Леман ұсынды. ХVІІІ ғасырда көптеген биіктіктік белгілерін көрсететін жер бедерін горизонтальдармен кескіндеу əдісі пайда болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында теміржол құрылысын жүргізу, ғылыми зерттеулер мен топографиялық түсіру барысында жоғары дəлдіктегі приборлар қолданылды.

Қорыта айтқанда, Ұлы географиялық ашылулардың, дүние жүзін айнала жүзулердің, географиялық координаттарды анықтаудың, топографиялық түсірулердің нəтижесінде материктің кескіндері бейнеленген дүние жүзінің карталары пайда болды.

Патшалық Ресей тұсындағы картографияның даму ерекшеліктері.

Ресейде алғашқы географиялық сипаттауларға ХІ-ХІІ ғасырлардағы жылнамашылардың жазбалары жатады. І Петрге дейінгі кезеңдегі (1700 жылға дейінгі) бірінші картографиялық материалдар қатаң математикалық негіздері болмағанымен, көптеген сапалы ақпараттар бар сызбалар немесе сызбалар кітабы деп атал ған жазбаларда сақталған.

ХVІ-ХVІІ ғасырлардағы карта-сызулар мемлекеттік меншігі болғандықтан сауданың пəні болған жоқ. Орыс картографиясы пайда болған алғашқы күннен бастап алынған деректері нақты болуымен ерекшеленетін далалық жəне мемлекеттік картографиялық қызметті қамтыды.

ХVІ ғасырдағы орыс картографиясының шыңы шамамен 1600 жылы құрылған «Мəскеу мемлекетінің Үлкен Сызбасы» болды. 1627 жылы ол қайта сызылды жəне оған толықтырулар енгізіліп, аты «Үлкен Сызба Кітабы» деп өзгертілді. «Үлкен Сызбаның» өзі сақталмағанымен оның көптеген көшірмелері белгілі.

Қалалар мен монастрлардың жоғары дəлдікпен сызылған картографиялық сұлбалары (пландар) негізінен сол кезеңдегі икондарда сақталған. Ресей үшін құрылған ХVІ-ХVІІ ғасырлардың сақталған сызбалары ел аумағын əркелкі жапқан. Сызбаларға берілетін жазбаша түсініктері алғаш рет Киев-Печера лаврының жерасты құрылыстарының сызбаларында берілген. Ондағы жазулар еңбектің мазмұнын ашатын түсіндірме сөздік емес, тек картографиялық кесінді толықтырып отырды.

ХVІІ ғасырлардағы көптеген карталар шығысқа бағытталып, тұсбағдарлық кестелер пайда болды жəне сол ғасырдың соңында құрылғандарында оны кескіндеу міндетті болды. Ал ХVІІІ ғасырлардағы карталар үшін солтүстіктің бағдарсыздығы міндетті түрде көрсетілді. ХVІІ ғасырларда шекарасы шығысқа қарай кеңейген көп ұлтты Орыс мемлекетін нығайту жұмыстарына баса назар аударылды. Сібір мен оны шаруашылықтық мақсатта игеру маңызды географиялық ашылулармен қатар жүріп, өкіметтің нұсқауымен жаңадан ашылған жерлердің карталары құрыла бастады. Тобылдық Семен Ремезовтың 1701 жылы үлкен пішімде құрылған 23 картадан тұратын «Сібірдің сызу кітабы» атты атласы сол кезеңдегі маңызы зор танымал еңбек болып табылады.

Картография тарихының барлық зерттеулері І Петр дейінгі кезеңде Батыс Еуропа ғылымдарының Орыс картографиясына ықпалының шамалы болмағанын көрсетеді.

І Петр кезеңінде картографияның дамуы. І Петр кезеңіндегі түбегейлі өзгерістер картографиялық жұмыстарға да өзгерістер енгізді. Жаңа міндеттірді бұрынғы құралдармен шеуге болмайтын болды. Сондықтан картографиялық жұмыстарды орындау үшін қажетті деңгейде білімі бар мамандар дайындау ісі қолға алынып, Мəскеу математика жəне навигация мектебі мен Санкт-Петербург теңіз мектебінде картография жəне геодезия саласының мамандары дайындала бастады.

1724 жылы І Петрдің жарлығымен Ресей ғылым Академиясы құрылып, ел аумағында топографиялық түсіру жұмыстарын жүргізе бастады. 1721 жылы түсіру жұмыстарына 1732 жылы 111 геодезис тарылды. Түсіру жұмыстары уездерде жүргізіліп, аталған əкімшілік-аумақтық құрылымның құрылған карталары Сенатқа жіберілді. Кейіннен Ресейде карта басып шығару ісі қолға алынды.

Түсіру жұмыстарын басқарған Сенаттың обер хатшысы И. К. Кирилов (1697-1737) 360 картадан тұратын Бүкіл Ресей империясының Үлкен атласын құруды ойластырды. Ол 1734 жылы жекелеген аумақтық-əкімшіліктік құрылымдардың тек 14 арнайы карталарынан тұратын бірінші бөлімін ғана шығарып үлгерді. Бірақ бұл карталар Сібірдің сызбалар кітабынан біршама нақты болғанына қарамастан, бойлықтары бойынша 8º-10º үлкейтілгіп берілуіне байланысты қателері болды. 1745 жылы Ғылым Акедемиясының география департаменті дəлдігінен кеткен қателіктер біршама аз Ресейдің атласын басып шығарды.

І Петр мен одан кейінгі кезеңдерде барлық экспедициялардың құрамына геодезистер кірді. Сол кезеңдегі көптеген экспедициялард ың басты мақсаты картографиялық материалдар жинап, карта құру болды. Геодезистер Қазақстанды, Сібірді, Кіндік Азияны, Камачат каны, Тынық жəне Солтүстік мұзды мұхиттарын зерттеуге зор үлес қосты.

Орыс геодезиясы мен жерді орналастырудың дамуына 1765 жылы жаряланған ІІ Екатеринаның бас межелеу манифесінің маңызы зор болды. Монифеске сəйкес Ресей аумағында ХVІІІ ғасырдың бірінші жартысында басталып, ХІХ ғасырдың екінші жартысында аяқталған межелеу алдымен уездік қалалардың жерлерінде, содан кейін қалалық жерлермен шектесетін саяжайлық телімдерде содан кейін уезд шекарасына дейін жүргізілді. Жер телімдерінің сыртқы шекаралары бұрыш өлшеу əдісіне сəйкес астролябтың көмегімен түсіріліп, арақашықтықтары он сажалық темір шынжырлармен өлшенген.

Картографияның жаңа кезеңде дамуы. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап топографиялық түсірулердің бірқа тар бөлігі əскери ведомстваларға өте бастады. 1797 жылы императ ордың Карта депосы ұйымдастырылды. Депоның бастамасы мен «карталар мен атластар құру картасы» құрылды. 1812 жы лы Əскери министрліктің құрамына өтіп атауы «Əскери-топография лық депо», 1822 жылы əскери-топографиялық корпус болып өзгертілді. Жүз жыл ішінде əскери-топографиялық қызмет трианг ул яц ияны қолдау, астрономиялық қосындарда бақылау жəне 10 млн шақырым² аумақта топографиялық түсіру жұмыстарын жүрг ізд і.

Жаңа топографиялық карталардың қатарына ХІХ ғасырдың ортасында бастырыла бастаған Ресейдің Еуропалық бөлігінің 1:162 000 масштабты картасын жатқызуға болады. Аталған картада жазық жерлер бедерінің ерекшеліктерін ашып көрсету үшін штрихтардың арнайы түрлері жасалды.

ХІХ ғасырда ғалымдардың қолдауымен арнайы мекемелер құрылып тақырыптық картаға түсіру ісі қарқынды жүргізіле бастады. 1882 жылы елдің геологиялық картасын құруда жетекші рөл атқарған Геологиялық комитет құрылды.

Экономикалық карталар ертерек шыға бастады. Олардың қатарына «Еуропалық Ресейдің өнеркəсібі» (1842ж.) жəне «Еуропалық Ресейдің шаруашылықтық-статистикалық атласын» (1851ж.) жатқызуға болады. П. П. Семенов-Тян-Шанский экономикалық жəне халықтар карталарын, В. В. Докучаев топырақ карталарын құрудың негізін қалады.

Ресей картография өндірісіндегі маңызды жетістіктердің бірі орыс шаруаларын Орта Азияға, Қазақстан мен Сібірге, Қиыр Шығысқа қонысаудартуға байланысты 1914 жылы Қоныстандыру басқармасы шығарған «Азиялық Ресейдің атласы» болды. 1884 жылдан бастап картография Д. Н. Анучин география кафедрасында университеттік картография пəнін енгізеді. ХІХ ғасырдың соңында картографияның дамуына Орыс география қоғамы зор үлес қосты. Олар ұйымдастырған көптеген экспедициялар нəтижесінде жиналған орасан зор материалдар карталар мен атластар құру барысында қолданылды. ХІХ жəне ХХ ғасырлардың аралығында қалыптасу үрдісі мен картография мен географияның байланысы жөніндегі анықтамалар күшейді.

К. А. Салищевтің көзқарасы бойынша өз алдына дербес ғылым ретінде картография жаңа кезеңде қалыптасты. Өйткені В. Н. Татищевтің анықтамасы бойынша картография математикалық география ретінде физикалық жəне саяси география сияқты географияның құрамында болған.

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Ресейде картографияның дамуына əскери геодезист профессор Василий Васильевич Вятковский зор үлес қосты. 1898 жылы оның триангуляциялау барысында жүргізілетін есептеуге негіз болатын «Практикалық геодезия», 1904 жылы əскери топографтарға арналған «Топография», 1907 жылы картографиялық проекциялар туралы іргелі еңбегі «Картография» оқулықтары жарық көрді.

6.3. КСРО кезеңі мен Қазақстан Республикасында картографияның дамуы

Қазіргі кезеңдегі картографияның теориясы мен əдістемесінің дамуының негізін КСРО кезеңіндегі ғалымдар мен тəжірибелі мамандар салды. 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін халық шаруашылығын, қорғаныс пен білім беру салаларын картамен қамтамасыз ету міндетін шешу мақсатында 1919 жылы кейіннен «Мемлекеттік геодезия жəне картография басқармасы» болып қайта құрылған «Бас геодезия басқармасы» құрылды. 1923 жылдан бастап топографиялық карталар үшін біртекті проекция, стандартты метрлік масштаб, əр бетті беттерге бөлу, номенклатура жəне тік бұрышты жазық координаттар жүйесі енгізілді. Осы жылдары топографиялық карталарды құруға аэрофотографиялық түсіру (құрамдасқан кескінді жəне стереографиялық түсіру) əдісі енгізіле бастады.

Ұлы отан соғысы басталар алдында КСРО-ның, дүние жүзінің, жеке материктер карталарына арналған проекциялардың теориясы бойынша зерттеулер жүргізіліп, 1940 жылы Красовский элипсоидының өлшемі есептелініп шығарылды. Сол жылдары КСРОда бірқатар атластар құрылды. Солардың ішіндегі ең құндыларының бірі ретінде «Дүние жүзінің үлкен кеңестік атласын» атап өтуге болады.

Біліктілігі жоғары мамандар дайындау ісіне де баса назар аударылып, Геодезия, Аэрофото түсіру жəне картографияның орталық ғылыми зерттеу институты ашылды.

Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары карталарды жаңарту жəне геодезиялық торларды қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, аэротүсіру əдістері жасалды. 1950 жылдардың ортасында КСРО-ның барлық аумағының 1:1 000 000 масштабты карталарын құру толық аяқталды.

Алынған ірі масштабты карталардың негізінде ғылым мен іс-тəжірибенің алуан түрлі талаптарына жауап беретін топографиялық шолу карталары, сонымен қатар, мемлекеттік маңызы бар жоғары сапалы тақырыптық карталар да құрыла бастады. Олардың қатарына КСРО-ның геологиялық (1:200 000, 1:1 000 000), топырақ (1:1 000 000), гипсометриялық (1:2 500 000), жоғарғы мектепке арналған 1:4 000 000 масштабты қабырға (геологиялық, тектоникалық, геоморфологиялық, тағы да басқа) карталарын жатқызуға болады.

Бүгінгі күнге дейін құндылығын жоғалтпаған атластардың қатарына алға рет 1954 жылы басылып шыққан орта мектептің мұғалімдеріне арналған «Мұғалімдердің географиялық атласын», «Үш өлшемді теңіз атласын» (1953-1958), «Дүние жүзінің физикалық-географиялық атласын» (1964), «Антарктида атласын» (1966-1969), «Мұхиттардың үш өлшемді атласын» (19711974) тағы басқаларды жатқызуға болады.

Біршама көп тиражбен шығарылатын карталардың қатарына мектеп карталары мен атластарын жатқызуға болады.

КСРО кезеңінде картография мен тақырыптық картаға түсіру ісінің дамуына экономикалық жəне əлеуметтік географияның негізін қалаушы Н. Н. Баранский (1881-1963) зор үлес қосты. Ол географиялық зерттеулер барысында карта мен картографиялық талдау əдісіне баса назар аударып, экономикалық карталарды құру жəне талдау əдістері мен қағидаларын негіздеді.

Н. Н. Баранский картаның географиядағы маңызы мен атқаратын қызметін айқындап төменде көрсетілген ой қорытынд ыл арын шығарды:

1. Карта географияның альфасы мен омегасы немесе география лық зерттеулер картадан басталып, картамен аяқталады.

2. Карта бос орынды толтыратын ынталандырушы.

3. Карта географиялық заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік береді.

4. Карта зерттеу мен нысанды байланыстыратын дəнекер.

5. Карта географиялық зерттеулерге қажетті құрал ғана емес, географиялық ойды жеткізудің ажырамас құрамдас бөлігі.

КСРО-да картографияның дамуы кеңестік география мен картография мектебінің негізін салушы аса дарынды ғалым К. А. Салищевтің (1905-1980) есімімен тығыз байланысты болды. Ол нақылы бір картографиялық өнім мен оны құру əдістеріне зор мəн беріп, карографияны техникалық пəн ғана емес, дүниені тану туралы ғылым ретінде қарады. К. А. Салищевтің теориялық еңбектері географиялық картаға түсірудің іргетасы болуымен қатар, ол геокешен ретіндегі табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық кешендер (геожүйелер) мен олардың құрамдас бөліктерін картаға түсіруді жүйелеуге мүмкіндік береді.

Ғалым ғарыштық ақпараттарды картографияда қолданудың теория лық астарына ерекше назар аударды. Ғарыштық ұшулар картог рафияға жер беті мен айдың бетін, күн жүйесіндегі басқа ғалам шарлады түсіру жүргізетін жаңа, болашағы зор бағыт ашты. Сонымен қатар, Жер бетінің картасын құру үшін орбиталық ғарышт ық ұшулар барысында алынған кеңістіктік ақпараттар қолданылады.

Жердің ғарыштық бейнесін орбитадан көре алу мүмкіндігі пайда болды қазіргі теориялық жəне тəжірибелік картография карта жасау мен бастырып шығарудың автоматтандырылған карта жасу жүйесі мен картаны құрудың аэроғарыштық əдісін енгізу мəселелерімен айналысуда.

ХХ ғасырдың 70-80 жылдар аралығында Қазақ КСР ғылым академиясының география институтының ғалымдары Қазақстанның алғашқы физикалық географиялық жəне экономикалық геогра фиялық атластарын құрылды.

Қазіргі кезеңдегі картографияның дамуына танымал ғалымкартограф А. М. Берлянд зор үлес қосты. Ол жаңа картографиялық пəн геоикониканың теориясын жасап жатыр.

Бүгінгі таңда картография басқа салалармен құрамдасуда. Атап айтсақ, картаға түсіру мен аэроғарыштық зондлау географиялық ақпараттық жүйелерге негізделеді. Бұл өзекті міндетті зерттеу, табиғат байлықтарын оңтайлы пайдалану жəне халық шаруашылығына пайда тигізу мақсатында қолданылады. Картографиялық бейнелер (компьютерлік карталар, үш өлшемді үлгілер тағы басқалар) – пайдаланушыларға ұсынылатын ақпаратты қолайлы жəне тиімді нышаны, ал картаны автоматты дайындау ГАЖ қызметінің бір түрі болып табылады.

Қорыта айтқанда, ұйымдасқан жəне кеңістікте таралған ақпараттарды сақтаушы ретінде жаңа құндылыққа ие болуда қазіргі кезеңдегі картографияның басты екі міндеттері бар:

1. Жетілдірілген жаңа картографиялық шығармалар жасау;

2. Оларды білім көзі ретінде толыққанды пайдалану жəне оған қатысты картографиялық зерттеу əдісін дамыту.

Бүгінгі таңда картографияны дамытудың маңызды факторларын ың біріне картаны құрудың, басып шығару мен пайдаланудың ж етілдірілген əдістері мен құралдарын жасау жатады. География лық шындықты біршама толық қабылдауға мүмкіндік берет ін болашағы зор бағыттардың бірі картографияға электронды есептеу техникалары мен автоматиканы енгізу болып табылады.

Қазақстан Республикасында картографияның дамуы.

Елімізде картографияның дамуы КСРО кезеңінен бастау алады. 1919 жылдың 15 наурызындағы Жоғарғы геодезиялық басқарма құру туралы Декретімен Халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесінің ғылыми-техникалық бөлімі жанынан КСРО геодезиялық қызметі ұйымдастырылуы Қазақстан аумағын картаға түсіру, ірі, орта жəне ұсақ масштабты карталарды құру ісін жандандырды. Қазақстан аумағында, сол кезеңнен 1945 жылға дейін барлық топографиягеодезиялық жəне картографиялық жұмыстар Батыс-Сібір Аэроге одезиялық топографиялық кəсіпорыны мен Орта-Азия Аэрогеодезиялық кəсіпорынының топографиялық-геодезиялық тобының күшімен орындалды.

1945 жылы Алматыда Қазақ Аэрогеодезиялық кəсіпорны ұйымдастырылды. 1945-1947 жылдар аралығында Қазақ КСРының бүкіл аумағында 1:1 000 000 масштабтағы мемлекеттік картографиялау мақсатындағы түсіру жұмыстары жүргізілді.

1991 жылы Қазақстан Республикасының Тəуелсіздік алуына байланысты Қазақ КСР Президентінің 1991 жылғы Жарлығымен Қазақ КСР Министрлер Кабинеті жанынан Геодезия жəне картография Бас басқармасы (Қазгеодезия) құрылды. Оның құрамына бұрынғы ГКБ (Геодезия жəне картография басқармасы) басқар масын ың барлық кешенді бірлескен экспедициясы, яғни Қазақстан аум ағындағы, ұйымдар мен кəсіпорындар, сондай-ақ мемлекетт ік геодезиялық аймақтық бақылау инспекциясы (ҚазАГБИ) кірд і. 1992 жылы бұрынғы Ұлттық картографиялық-геодезиял ық қордың орынына Орталық картография-геодезиялық қор (ОКГҚ) құрылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жы л ғы Жарлығымен Қазгеодезия таратылып, оның қызметі Жер қа ты настары жəне жерге орналастыру Мемлекеттік коми те тіне (Мем жерком), содан кейін 1999 жылы Қазақстан Респуб ли касы Жер қорларын басқару жөніндегі агенттігіне беріл ді. Қазіргі Агент тік қарамағында “Астанатопография”, “Шығысг еодезия”, “Батысгеодезия”, “Қазгеокарт”, “Ұлттық картография - қор”, “Солтүстікгеодезия”, “Орталықмаркшейдерия”, “Оңтүстік гео де зи я” бар.

Қазіргі кезеңде жоғарыда аталған мекемелерде электрондық тахеометрлер, координаттарды айқындаудың спутниктік жүйесі геоақпараттық технологияларды (ГАЖ) құру мен енгізу картография-геодезиялық саласының аса маңызды, яғни Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын демаркациялау мен делимитациялау, электрондық сандық топографиялық карталарды жасау сияқты күрделі мəселелерін шешуге жол ашады. Қазақстан Республикасының саяси-əкімшілік карталары, дүние жүзінің саяси картасы, Қазақстан Республикасының физикалық оқулық карталары əзірленуде.

Қазақстан Республикасы Тəуелсіздігінің өткен 10 жылында көршілес мемлекеттер аумағында 100,5 млн. гектарға аэрогеодезия лық зерттеу жұмыстары орындалды. Сонымен қатар, институт мамандарының қатысуымен Астана, Павлодар, Жезқазған қалаларымен қоса, 300-ден аса ауылдық елді мекендердің, соның ішінде өткен аэрофототүсірімдер материалдары бойынша үлкен масштабтағы түсірімдердің сызбаларын (карта) жасау іске асырылды. Сандық картографиялау технологиясы түгелімен игерілді.

ХХ ғасырдың 50 жылдарынан бастап Қазақстан аумағының 1:2 500 000 1:1 000 000; 1:500 000; 1: 100 000; 1: 50 000 масштабты жалпы географиялық, геоморфологиялық, геологиялық, тектонкалық, ландшафттық, топырақ карталары құрыла бастады. Оның не гізінде қазба-байлық, тектоникалық, гидрогео логиялық, инженерлік-геологиялық карта ларды шығаруға болады. н, Геология комитетінің алдағы жылғы жоспарын а геол огиялық картаны енгізу керек. Шартты бел гілерін сұрыптап, анықтап, бір жүйеге келтіру қажет. Яғни, халықтық дəрежеде геология лық картаның дамығанын көрсеткен жөн. Классикалық іргелі ғылымдарға геология, топырақтану, содан кейін классикалық картография жатады. Классикалық іргелі геологияны дамыту үшін төмендегідей бағыттардағы пəндер керек: палеонтология, палеология, палеоботаника, палеозоология, стратиграфия, литология, петрология, геологиялық картография, геотектоника, сейсмотектоника, геодинамика, космогеология, т.б.

6.4 Геоақпараттық жүйелердің даму тарихы

Географиядағы ақпараттық жүйелер тарихы электронды есептеуіш машиналарында өңделетін басқа ғылым салаларымен көбінде ұқсас болып келеді. Ақпараттануда барлық жинақталу үлгілері мен ақпараттарды өңдеуді ақпараттық жүйелері мен автоматтандырылған ақпараттық жүйелер деп айту келісілген.

ГАЖ- ды құрудың бірінші жұмыстары 60-жылдардың ортасында Канадада жəне Швецияда басталды. Канадалық ГАЖ-дар

Р. Томлинсонның (1963-1971) библиографиялық жəне қоршаған ортаның табиғи қорларын тиімді пайдалануға арналып жасалған жұмыстарынан бастау алады. Ал Швецияда О. Саломонссон, Т. Германсеннің (1976) жер кадастрына қажетті ГАЖ құру жұмыстарынан басталды. ГАЖ-ды құруға əртүрлі ұйымдар мен ғылыми ұжымдар қатысты: БҰҰ, ЮНЕСКО, Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы, көптеген ғылыми институттар, жоғарғы оқу орындары, əскери мамандар жəне тағы да басқалар. ГАЖ кешенді көп мақсатты ақпараттық жүйе ретінде құрылды. Ол картаға талдау жасау жəне инвентаризация үрдісін жеңілдетті. Үлкен көлемде тақырыптық жəне географиялық мəлəметтерді сақтау мүмкіндіктері пайда болды. Кейіннен геоақпараттық мəселелерді шешетін арнайы бағдарламалық жүйелер қолданыла бастады.

Канаданың CGIS ақпараттық жүйесі ең үлкен атаққа ие болды. 1976 жылы істелінген жұмыстың тəжірибесі Р. Томлинсонның анықтама монографиясында қорытылып шықты.

1970-жылдардың басында ГАЖ Жер туралы ғылымның көптеген салаларында дами бастады. Сонымен, 1976 жылы АҚШтың Геологиялық қызметінде жинақтайтын жəне картографиялық мəліметтерді өңдейтін 50-ден аса автоматтандырылған жүйе пайда болды. Осы кезеңде бірінші ақпараттық жүйелер бұрынғы Кеңес Одағында да құрыла бастады.

1980. жылдың ортасында жаңа мəліметтердің автоматтандырылған жобалау жүйелері үшін (САПР) пайда болды. Осылардың көмегі арқылы карта жасау автоматтық деңгейге жетті.

1981. жылы ағылшын тілді мемлекеттерде ГАЖ-дың жəне географиялық ақпараттарды өңдеудің толық анықтамасы дайын болды. Оларды математикалық үлгілеу жəне жүйелік талдау топтары дайындады. 70-жылдары қоршаған ортаның қорларын , аймақты басқару мақсаттарын шешуге арналған ГАЖ-дар толық даму алды. Осы ақпараттық жүйелердің мақсаттары əртүрлі, бірақ олардың арасында көбіне аймақтардың экологиялықэкономикалық даму жоспарларын жасауда шешім қабылдау басым болып табылады. осындай жүйелердің дəстүрлік ГАЖдан айырмашылықтары бар, оларды LAND RESOURSES INFORMATION SYSTEM деп атайды.

ҒТР үрдісі, компьютерлік жаңа интегралдық бағдарлама жəне геожүйе 1990ж басында ГАЖ-ға жаңа серпіліс берді. Қазіргі кезде

16–1171

ГАЖ тек географиялық мəліметтерді өңдеу ғана емес,жер бетінде болып жатқан барлық процестерді зерттеуге мүмкіндіккке ие, əмбебап жүйе. Ол, əрине өте күрделі, себебі өзінде мəліметтерді де,технологияны да қосарлаған. ГАЖ құрастыруда көптеген ұйымдар атсалысты: Егер шет мемлекеттерде ГАЖ мемлекеттік құрылымының қызметінде жасалынса, КСРО-да мемлекеттік комитет құрамында гидрометеорология жəне табиғатты бақылау жөнінде 20 түрлі мəлімет қоры тораптары құрылды.

Бұрыңғы КСРО Ғылым Академиясының Тынық мұхиттық аймақтық география институтында ГАЖ құру жұмыстары басталды жəне одан басқа оқу орындарының арасындағы картографияны автоматтандыруды дамыту жəне ГАЖ-ды құру үшін ММУ-ң картография жəне информатика кафедрасының көмегі керек болды.

Əлемде кеңінен пайдалануға арналған аймақтық ГАЖ үлгісі – TEXAS NATURAL RESOURSES INFORMATION SYSTEM.

Оның ішінде төмендегідей ақпараттар сақталады:

• метеорологиялық, оның ішінде ластануы;

• гидрологиялық, сондай-ақ су құрылысы жəне су шаруа-шылығы мəселелері;

• топырақ қорлары жəне жерді тиімді пайдалану;

• биологиялық қорлар: жануарлар, өсімдіктер, микроағзалар жəне тірі ағзаларға адамның əсері;

• əлеуметтік-экономикалық, əлеуметтік жағдайлар, экономи-ка, сауда, басқару орындары

• белгілі бір аудан бойынша картографиялық жəне геодезиялық аэрофотосуреттер, карталар.

Ресей мен ТМД елдерінде іргелі зерттеулеулер 80 жылдары басталған.

Ресейлік ГАЖ-дар С. Н. Сербенюк (1989), А. М. Трофимов (1989), А. В. Кошкарев, В. С. Тикунов (1991), В. И. Семенов, О. И. Солнцев (1991) жұмыстарына сүйенеді.

Грузиндік ГАЖ Тбилиси университетінің профессоры Н.

Л. Беручашвиллимен байланысты (1986). Эстониядағы ГАЖ-дар П. Х. Каринг (1980) жұмыстарынан белгілі. Латвиядағы ГАЖ-ды жас аған – А. А. Калниня, М. Я. Лайвиныш (1983). Литвада ГАЖды жас аған – И. Ю. Пакутинскас (1985). Молдавияда А. В. Симонов (1987) жұмыстарынан белгілі. Украинада Н. И. Василев (1987).

Қазақстанда алғашқы ГАЖ-ды А.Р. Медеу Ұлттық атласты құру барысында, А. А. Тұрсынов, Г. В. Гельдиевалар Арал мəселесін зерттеуге арналған жұмыстарынан жəне Е. А. Закарин, Л. Ф. Спивак жұмыстарынан бастап белгілі болды. ГАЖ Қазақстанда 1992 жылдардан бастау алады.

Геоақпараттық технологияларды (ГАЖ) құру мен енгізу картография-геодезиялық саласының аса маңызды, яғни Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын демаркациялау мен делимитациялау, электрондық сандық топографиялық карталарды жасау сияқты күрделі мəселелерін шешуге жол ашады. Қазақстан Республикасының саяси-əкімшілік карталар, дүние жүзінің саяси картасы, Қазақстан Республикасының физикалық оқу карталары əзірленуде. Қазақстан Республикасы Тəуелсіздігінің өткен 20 жылында көршілес мемлекеттер аумағында ,шекаралас аумақтардың аэрогеодезиялық зерттеу жұмыстары орындалды. Сонымен қатар, институт мамандарының қатысуымен Астана, Павлодар, Жезқазған қалаларымен қоса, 300-ден аса ауылдық елді мекендердің, соның ішінде өткен аэрофототүсірімдер материалдары бойынша ірі масштабтағы түсірімдерді сызбалар (карта) жасау іске асырыла басталды. Сандық картографиялау технологиясы түгелімен игерілді.

Мемлекеттік жəне арнаулы маңызы бар геодезиялық жəне картографиялық қызметтің негізгі бағыттары анықталды. Мемлекеттік реттеудің, жүзеге асырудың, лицензиялаудың жəне қаржыл андырудың, сондай-ақ геодезиялық жəне картографиялық қызметтің метрологиялық қамтамасыз ету нормалары қарастырылған. Картографиялық өнімдерге авторлық құқық нормалары, геодезиялық жəне картографиялық өнімдерге мемлекет тік меншіктігі анықталған жəне Қазақстан Республика сының геодезиялық жəне картографиялық қызмет туралы заң нама сының бұзылуына жауапкершілік қарастырылған. Ұлттық картографиялық-геодезиялық қордың қызметін реттеу жөніндегі нормалар жəне геодезия мен картография саласындағы халықаралық қатынасты жүзеге асыру қарастырылған. Əлемдік тұрғыда қарағанда көш ілгері мемлекетттермен иық тіресе алмағанмен Қазақстанның бұл үдерістегі өзіндік даму жолы айқындалып келеді.

Пайдаланылатын əдебиеттер тізімі:

1. Салищев К. А. Картоведение.-3-е изд.–М.: Изд-во МГУ, 1990.–400 с

2. Донцов А.В. Картографирование земель России: история, научные основы, состояния перспективы. – М.: Картгеоцентр - геодезиздат, 1990.

3. Картографическая изученность Росии. – М.: ИГРАН, 1999.

4. Чурилова Е. А., Колосова Н. Н. Картография с основами топо графии.–М.: Дрофа, 2004– 260 с.

5. Иванников А.Д., Кулагин В. П., Тихонов А. Н., Цветков В. Я. Геоинформатика. – М.: МАКС Пресс, 2001 – 349 с.

6. Лурье И. К. Основы геоинформационного картографирования. – М.:

Изд-во МГУ, 2000.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Ежелгі грек ғалымдарының картографияның ғылыми негіздерінің жəне онымен байланысты басқа білім саладарын дамытудағы рөлін сипаттаңыз.

2. І Петрге дейінгі кезеңдегі картографияның өзіне тəн ерекшеліктерін, Ресей мен шетелдердегі картографияның дамытуын ашып көрсетіңіз.

3. ХVІІІ-ХІХ ғасырлар аралығында Еуропа елдері мен Ресейдегі картографияның даму ерекшеліктерін анықтаңыз.

4. Оқу құралдарын басқа да дерек көздерін қолдана отырып картографиялық шығарма ретінде географиялық атластардың, тақырыптық карталар мен жер бетінің топографиялық кескінінің пайдаболу тарихын сипраттаңыз.

5. Қолжетімді дерек көздерін пайдалана отырып, КСРО кезеңіндегі картографияның даму ерекшеліктерін, дүниежүзінің картографиясын дамытудағы прогрессивті рөлін ашып көрсетіңіз.

6. Жақын болашақта біздің еліміз бен шетелдерде картографияның, соның ішінде мектеп картографиясының даму болашақтарын анықтаңыз.

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Б.ж.с.д. ІІІ ғасырда атақты Александрия кітапханасын басқарған ғалым ...... Жердің өлшемін есептеп шығарды.

А) Эротосфен;

2. Птоломей;

3. Дикеарх;

4. Геродот;

5. Анаксимандр.

2. ІV ғасырдағы христиан топографиясының авторы.

А) Козым Индикополов;

2. Картес;

3. Дикеарх;

4. Геродод;

5. Анаксимандр.

3. ХІІ-ғасырда араб картографы əл-Идрисидің картасында кескінделген.

А) Қазақстан, Орта Азия, Скандинавия;

2. Балтық теңізі, Двина, Днепр;

3. Еділ, Жайық, Амудария, Сырдария;

4. Тибет, Син жəне Үнді елдері;

5. жауаптардың барлығыда дұрыс.

4. Африка жағалауына саяхат жасаған Португал экспедициясына қатысқан танымал картограф жəне астроном Мартин Бехайм өз глобусын ....жылы жасады.

А) 1452;

2. 1462;

3. 1472;

4. 1482;

5. 1492.

5. ХVІ ғасырдың басындағы дүниежүзі туралы географиялық түсінік 1515 жылы құрылған .....глобусында жақсы көрсетілген.

А) Шепердің;

2. Аврам Отрелидің;

3. Герард Крамердің;

4. Диего Альмагароның

5. Себастьян Белалькастың.

6. Голландық ғалым .... 1615жылы триангуляция əдісін тапты.

А) В. Снелиус;B) Шепер;

C) И. Леман; D) Диего Альмагаро;

E) Аврам Отрели.

7. Қисық сызықтардың шкалаларын математикалық есептеуді ХVІІІ ғасырдың соңында саксондық əскери топограф ...... ұсынды.

А) В.Снелиус;

2. Шепер;

3. Диего Альмагаро;

4. И. Леман;

5. Аврам Отрели.

8. 1675 жылы Лондон қаласы маңында Гринвнич обсерваториясы құрылып, онда .... бағытталған физикалық-географиялық бақылаулар жүргізілді.

А) астрономиялық;

2. толысуларға;

3. желдерге;

4. магниттік ауытқуларға;

5. жауаптардың барлығыда дұрыс.

9. ..... жылы Ғылым Академиясының география департаменті дəлдігінен кеткен қателіктер біршама аз Ресейдің атласын басып шығарды.

А) 1725;

2. 1730;

3. 1735;

4. 1740;

5. 1745.

10. .... жылы Красовский элипсоидының өлшемі есептелініп шығарылды.

А) 1940;

2. 1945;

3. 1950;

4. 1955;

5. 1960.

7 - т а р а у.

ТОПОГРАФИЯЛЫҚ КАРТАЛАРДЫҢ ГЕОДЕЗИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

7.1. Топографиялық пландар мен карталар, көлденең қима-сызбалар. Ірі масштабы карталарда қолданылатын масштабтың түрлері

Жергілікті жердің шағын аумағындағы табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандардың орналасу ерекшеліктері мен негізгі қасиеттерін айқындауға мүмкіндік беретін ірі жəне орта мас штабты жалпы географиялық карталар топографиялық кар та лар деп аталады.

1:25 000 дейінгі ірі масштабты топографиялық карталар жергілікті жерде стеорофотограмметриялық приборлардың көмег імен жүргізілген аэрофототүсіру жұмыстарының нəтижесінде алынған деректер мен бұрын құрылған біршама ірі масштаб ты карталарды камералық өңдеу негізінде құрылады.

Құрлықтың топографиялық карталарын құрумен Қазақстан Респ убликасының жер корларын басқару жөніндегі агенттіг інің «Картография» мемлекеттік қазыналық кəсіпорны, республикалық геодезия жəне картография комитеті, қарулы күштердің Бас штабының əскери-топографиялық қызметі айналысады. Жоғарыд а аталған барлық құрылымдар картаны құру барысында мазмұ нын, дəлдігін, қызметі мен құру жұмыстарының ережелерін айқынд айтын «Топографиялық карталарды құру жөніндегі негізгі ережені» басшылыққа алады.

Топографиялық карталарда үлкен аумақ ірі масштабты көп бетті карталарда кескінделеді. Картаның əр беті шағын аумақты қамтитындықтан жер элипсоиды бұрмаланбай немесе шамалы ғана ауытқып түсіріледі. Картографиялық жинақтау жеке нысанд ардың бұрмалануынан сақтайды. Масштабы кішірейген сайын картада қамтылған нысандар кескінінің дəлдігі кеми баст айд ы.

Топографиялық карта мазмұнының негізгі құрамдас бөліктеріне жер бедері, өсімдіктер жамылғысы, су торлары сияқты табиғи нысандар; өндіріс орындары, елдімекендер, қатынас жолдары, электр жəне байланыс желілері тəрізді əлеуметтік-экономи калық нысандар жатады. Олар картаның масштабына сай ірікте ліп алынып, кеңістік-бейнелі шартты белгілермен кескін деледі.

1:10 000 нан 1:100 000-ға дейінгі ірі масштабты карталарда қамтылған барлық нысандар алты түсті бояумен, ал 1:200 000 мыңдық масштабты карта сегіз түсті бояумен кескінделеді. Олардың алтауы алдыңғы, ал екеуі артқы бетінде беріледі. Картографиялық кескіндеу геометриялық дəлдік пен географиялық сəйкестік сияқты екі қасиетті сақтауы тиіс.

Топографиялық картаның көрнекілігін, сандық жəне сапалық сипаттарын айқындайтын мазмұнының əрбір құрамдас бө лік тері аудандық жəне сызықтық масштабты, масштабтан тыс, түсін дірмелі шартты белгілермен кескінделіп, атаулардың меншікті неме се түсіндірмелі жазулары əр түрлі бояулармен беріледі. Топо гра фиялық карталардың əр беті шартты белгілермен берілетін картографиялық кескіндеуді, математикалық негізде құруды, сонымен қатар, қосымша жабдықтауды қамтиды.

Картаның құрамдас бөліктерінің кешені əртүрлі масштабты карталарға арналған нұсқаулар мен ережелерге, сонымен қатар, шартты белгілер кестесіне негізделеді. Картаның математикалық негіздері геометриялық қасиеттерін, картографиядық кескіндерді өлшеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Картаның жабдықтаушы құрамдас бөліктеріне шартты белгілердің кестесі, координаттар торы, сызықтық масштаб, горизонталь аралық ұзындықтың кестетік кескіні, магниттік ауытқу бұрышының сызбанұсқасы тағы басқалар жатады.

Топографиялық карталар ғылыми-зерттеу, əскери, өндірістік жəне оқу мақсатында қолданылатын жергілікті жердің ерекшелік тері жөніндегі маңызды ақпараттар сақталатын дерек көзі болып табылады. Олар жергілікті жерде бағдарлауға мүмкіндік беретін сенімді жолбасшы қызыметін атқарумен қатар, қатынас жолдары мен ірі өндіріс орындарының құрылыстарын жобалағанда, ауылшаруашылық жерлері мен орман алқаптарын пайдалану жəне тағы басқа мақсаттарда қолданылады.

Ірі масштабты сұлбалар (пландар). 1:25000 жəне оданда ірі масштабты топографиялық карталар аэрофототүсіру материалдарының негізінде құрылады. Біршама ұсақ масштабты карталар ірі масштабты карталарды камералық өңдеу арқылы жасалады. Далалық кескіндеу жұмыстарының нəтижелеріне сүйеніп құрылған топографиялық карталарды алғашқы, ал оларды камералық өңдеу арқылы құрылған карталарды өңделген карталар деп атайды.

Элипсоид жазықтық ретінде қабылданатын көлденең (ортогональды) проекциямен құрылған жер бетінің шектеулі шағын бөлігінің кескіні сұлба деп аталады.

Масштабты өзгермелі болып келетін біршама ірі аумақты қамтылған карталардан айырмашылығы барлық нүктелерінде масштаб бірдей болатындықтан сұлбада (планда) жергілікті жердің ерекшеліктері жан-жақты əрі нақты бейнеленеді.

Элипсоидтың бетін жазықтыққа ауыстыру барысында картада кескінделетін аумақтың мөлшері мен пішініне байланысты жергілікті жердегі сызықтардың ұзындығы мен биіктігінде қателіктер кетеді.

Арақашықтық 10 шақырым болғанда ұзындықтан кететін қателік небəрі 0,01 метрді құраса, 50 шақырымда ол көрсеткіш 1,02 метрге дейін артады. Ірі масштабты карталар мен сұлбаларды құру мақсатында жүргізілетін өлшеу жұмыстарының дəлдігі жазықтық ретінде қабылданған жердің бөлігінің мөлшеріне тікелей байланысты. Мысалы, егер 50 шақырым арақашықтықта ұзындықтан кететін қателік 1 метрді құраса, ол 1:50000 масштабты картаның талаптарын қанағаттандырғаны мен жергілікті жердегі 50 шақырымға дейінгі арақашықтықта тек диаметрінде ғана кескіндеу мүмкін болады.

Ұзындықтан кететін қателіктер аз болғанымен нүктенің биіктігінен кететін қателіктер өте үлкен болғандықтан өлшенген биіктіктерге түзету енгізіледі немесе жергілікті жердің кескіндік сұлбасын ғана тұрғызады.

Топографиялық сұлбалар (пландар) 1:2000 жəне оданда ірі масштабта құрылады. Олар техникалық жобалар мен инженерлік қала шаруашылығында қолданылады. 1:10000 нан 1:200000-ға дейінгі карталар тығыз карталар деп аталады.

Топографиялық пландарда жергілікті жердегі пландар мен жер бедерінің элементтері кескінделеді. Ұсақ масштабты карталардан айырмашылығы жергілікті жердегі нысандардың кескіні айқын болуы.

Көлденең қима-сызбалар. Жергілікті жердің белгілі бір масштабпен кішірейтіліп алған тік бағыттағы қимасын көлденең қима-сызба деп аталады. Ол жергілікті жерде жүргізілетін биіктіктік кескіндеу нəтижелерінде жинақталған деректерді камералық өңдеуден өткізу арқылы құрылады. Арнайы шартты белгілермен кескінделген аумақтың геологиялық құрылысын, өсімдіктер мен топырақ жамылғысын, сонымен қатар табиғаттың құрамдас бөліктерінің арасындағы өзара байланыстарды ашып көрсетуге болады. Көлденең қима-сызба жер бетінің белгілі бір бөлігінің жер бедерінің ерекшеліктерін көрнекі түрде жан-жақты ашып көрсетуге мүмкіндік беретіндіктен көптеген ғылыми-тəжірибелік міндеттерді шешуде кеңінен қолданылады.

Оны құру үшін картаның бетіндегі екі нүктенің арасына түзу сызық жүргізіп, көршілес жатқан екі горизонтальдың арақа шықтықтағы (d) мен олардың абсолют биіктіктеріне (h) негізделіп құрылады. Көлденең қима-сызбалар тұрғызу үшін кар таның масштабына сəйкес келетін немесе одан біршама ірі көлд енең масштаб пен одан 5, 10, 15 есе ірі болатын тік масшт а б алы нады.

Көлденең қима-сызбаның тік масштабы. Көлденең қима-сызба тұрғызылатын карта бетіндегі сызық көлденең қима-сызбаның сызығы деп аталады. Ол түзу немесе бірнеше бұрылыстан тұратын нүктелері бар сынық сызықты болуы мүмкін. Көп жағдайда көлденең қима-сызба негізінің бастапқы биіктік белгісі нөлге тең деп алынады. Биіктік белгісінің айырмасы өте жоғары болғанда негіздің биіктік белгісі метрдің дөңгелектенген сандармен алынады.

Тік масштабтың негізі ретінде көршілес жатқан горизонтальдардың қима биіктігі h, көлденең масштабқа горизонталь аралық ұзындық d алынады. Көлденең қима-сызба тұрғызу үшін өзара перпендикуляр координаттық білік тұрғызады да тік білі гіне арақашықтығы 1 см шкала тұрғызылып, оған тік масштабқа сəйкес келетін горизонтальдардың арақашықтықтары бірдей қима биіктіктері жазылады. Көлденең білігіне қимасызба жүргізілетін сызықтар қилысатын горизонталь аралық қашықтықтар d түсіріледі.

Көлденең қима-сызбаның көлденең масштабы. Ірі масштабты карталардағы горизонталь аралық ұзындыққа сəйкес келетін көлденең масштаб картаның масштабына сəйкес келеді немесе одан бірнеше есе ірі болып келуімен ерекшеленеді. Жергілікті жер бедерінің ерекшеліктерін айқындайтын горизонтальдармен кескінделетін шыңдар, суайрықтар, жыралар мен кемерлер, сыяқты қима-сызба негізнің бойындағы сызыпен түйілісетін барлық нүктелер белгіленіп, олардың ара қашықтықтары өлшеніеді де, көлденең масштабқа сəйкес олар бір-бірімен қосылады. Көлденең қима-сызба тұрғызылып болғанда, оның пішіні 10.1 – суретте көрсетілгендей горизонтальдардың биіктігіне сай бір-бірімен біртіндеп төмендеп немесе көтерілетін толқын тəрізді болуымен ерекшеленеді. Оны тұрғызу көлденең қима-сызбаның АВС сызығы қилысатын картадағы горизонтальдар, жыралар мен жарлар белгіленіп А нүктесінен В нүктесіне дейін, содан соң, В бұрылу нүктесінен С нүктесіне дейін жүргізіледі. Келесі кезекте қағаз бетіне көлденең қима-сызбаның негізі қызметін атқаратын түзу сызық жүргізіледі [7.1-сурет]. 7.1-суретте көлденең қима-сызбаның биіктік белгісінің негізі ретінде 202 метр алынған.

7.1-сурет. Ірі масштабты карталарда белгіленген бағыттың көлденең қима-сызбасы

Көлденең қима-сызбаға АВ жəне ВС сызықтарының əрбір бұрылыс нүктелеріне олардың азимуттарын анықтап бағдар сызықпен көрсетіп жазады. Əр нүктенің абсолют биіктігі анықталып, олар көлденең қима-сызба негізінің тік масштабына сəйкес белгіленеді. Əрбір биіктік белгісінен топографиялық беттің сызықтарының кескінделу ерекшеліктерін айқындайтын нүктелерді қосатын сызық жүргізіледі. Барлық нүктелер бірбірімен қосылып болғанда,көлденең қима-сызбаны рəсімдеуге көшуге болады.

Көлденең қима-сызбалардың көмегімен бақылайтын қосыннан көрінбейтін жергілікті жердің бөліктерін көруге болады. Əрбір қима-сызбадан бақылау нүктесінен бақылайтын нүктеге дейін түзу сызық жүргізіледі.

Топографиялық картадан көзге көрінбейтін алаңды анықтау. Қандайда бір бақылау нүктесінде тұрған бақылаушының көзіне көрінбейтін жер бетінің телімін көрінбейтін алаң дейміз. Бақылау нүктелеріне таралатын көздің бақылау сəулелерінің астында орналасатын бағыттың көрінбейтін аймағы үстірттің, орман алқаптарының көтеріңкі беткейлердің немесе салынған биік ғимараттардың ар жағында орналасады.

Көзге көрінбейтін алаңды анықтау əскери құрамалардың қорғаныс əрекетінің барысында əскери техникалар мен сарбаздардың жергілікті жерде көрінбей шоғырлану міндетін шешуде маңызы зор [7.2-сурет].

7.2 сурет. Көзге көрінбейтін алаңдардың бағыты түсірілген картаның телімдері (а) мен олардың көлденең қима-сызбалары кескіні (ə)

Картадан көзге көрінбейтін алаңды анықтау бақылау нүктесінен таралатын жергілікті жердің жекелеген бағыттарында көрінбейтін аймақтарын анықтап, олардың шекарасын сызудан басталады [7.2 а, ə-суреттер].

Көрінбейтін аймақтар бақылау нүктесінен таралатын көру сəулесінің қандайда бір бөлігіндегі бағытының бойынан анықталады. Бағыттың арасындағы бұрыштар көп жағдайда тең болады. Бағыттар картада сызылып реттік саны белгіленеді.

Одан кейін көлденең масштабы əр қашан картаның масштабымен сəйкес келетін, ал, тік масштабы шартты түрде алынатын əр бағыттың көлденең қима-сызбасы тұрғызылады [7.2 ə-сурет]. Көлденең қима-сызба аралық құжат болғандықтан ол əр қашан миллиметрлі қағазға тұрғызылады. Онда көрінбейтін аймақтар анықталып тұрғызылған көлденең қима-сызбаның негізінде жобалау көзделеді.

Көрінбейтін аймақтың бағытын анықтап болған соң көзге көрінбейтін алаңның шекарасын картада белгілейді. Содан кейін көрінбейтін аймақтардың барлық бағытын шектейтін нүктелер арқылы жер бедерінің ерекшеліктерін ескере отырып, көрінбейтін алаңдардың шекарасын түгел түсіреді.

Ірі масштабы карталарда қолданылатын масштабтың түрлері. Картаның бетіндегі сызықтардың ұзындығының жергілікті жердің көлденең проекциясындағы ұзындығына сəйкес келуі топографиялық картаның масштабы деп аталады.

Топографиялық карталарда масштабтың бес түрі қолданыл ады. Олар: сандық, атау, сызықтық, сыналы жəне көлбеу мас штабтар. Жер бетінің жазықтықта неше есе кішірейтілгенін сан ти метр есебімен көрсетілген сандық шаманы сандық масштаб дей міз.

1

Масштабтың кішірейту дəрежесі M = көрсетіледі. Мұндағы m

М– сандық масштаб; алымындағы 1 жазықтықтағы 1 сантиметр; m– жазықтықтағы 1 сантиметрде жер бетінің неше есе кішірейтілгенін сантиметр есебімен көрсететін сандық шама. Мысалы, картадағы 1:100 000 жер бетіндегі ұзындықтар көлденең проекциясымен салыстырғанда 100 000 есе кішірейтілгенін көрсетеді.

Картадағы сантиметр есебімен алынған сандық масштабты метрге немесе шақырымге айналдырып жау атау масштаб деп аталады. Сандық масштаб M =1:100000болғанда оның атау масштабы 1см = 1шақырым тең болады.

Картадағы атау масштабты сызық түрінде кескіндеуді сызықтық масштаб дейміз. Сызықтық масштаб картадағы сызықтардың ұзындығын нақты өлшеу үшін қажет. Сызықтық масштабтың нольдік көрсеткішінің оң жағындағы ара қашықтықтары бірдей тең бөліктерге бөлінген a негізін сызықтық масштабтың толық негізі деп аталады. əрбір толық негізге сəйкес келетін жергілікті жердегі қашықтық сызықтық масштабтың шамасы деп аталады. Қажетті нүктелердің арақашықтығын дəл өлшеу үшін сызықтық масштабтың нольдік көрсеткішінің сол жағындағы бес немесе он бөліктерге бөлінген b негізін сызықтық масштабтың дəлдік негізі деп атайды.

Дəлдік негіздің əр бір бөлігіне сəйкес келетін жергілікті жердегі ара-қашықтық сызықтық масштабтың дəлдігі деп ата ла ды.

Қағаз бетіндегі кестетік дəлдіктің шегі 0,2 мм саналады. Қалыпты көздің ажырата алатын шегі 0,1мм картаның 0,1мм –ге сəйкес келетін жергілікті жердегі сызықтардың арақашықтығы картаның масштабының дəлдігінің шегі деп аталады [7.3-сурет].

7.3 сурет. Ірі масштабты топографиялық картада масштабтың белгіленуі

Сызықтық масштаб а- сызықтық масштабтың толық негіздері, b-сызықтық масштабтың дəлдік негізі

7.3 суретте көрсетілгендей сызықтық масштабтың 1 см бөлінген бір негізі 1 шақырым ал оның дəлдігі 100 метрге, ал дəлдіктің шегі 10 метрге тең болады.

Сыналы масштаб. Ірі масштабты карталарда арақашықтықты дəл өлшеу үшін сыналы жəне көлбеу масштабтар қолданылады.

Сыналы масштаб теңдей он бөлікке бөлінген АВО тік бұрышты үш бұрыштан тұрады. ВО қиындысына бүтін саннан тұратын метр есебімен алынған арақашықтықтар жазылады. АО қимасына əр негіздің əріптік белгілері жазылады. Мысалы, 1:25000 масштабты картаның ара қашықтығы 1 шақырым болатын нүктелердің сыналы масштабын тұрғызу үшін 4 сантиметр болатын АВ түзуін сызып аламызда ұзындығы 6 сантиметр болатын ВО тік сызығын жүргізіп, АО нүктесімен қосамыз. Содан соң АВО нүктелерінің аралығын теңдей он бөлікке бөліп, көлденең түзу жүргізеді.

Əр түзудің оң жағына картаның масштабына сəйкес келетін метр есебімен алынған ұзындықтары, ал сол жағына əріптік көрсеткіштерін жазады. Сыналы масштаб құрылып болған соң картаның бетіндегі АВ нүктелерінің арақашықтығын штангенциркульдің көмегімен өлшеп алып, оң жақ аяғының инесін ВО, сол жақ аяғының инесін АО сызығына қойып нольдік көрсеткіштен бастап штангенциркульдің екі ұшы сыналы масштабтың тік жəне көлбеу сызықтарымен қиылысқанша біртіндеп жылжытады.

Циркульдің екі ұшының сыналы масштабтың тік жəне көлденең сызықтарымен түйліскен жеріндегі сандық көрсеткіш екі нүктенің ара қашықтығы болып табылады.

Ірі жəне орта масштабты карталарда қолданылатын көлбеу масштаб. Ірі масштабты карталарда арақашықтықты дəл өлшеу үшін көлбеу масштаб қолданылады.

С ызықтық жəне сыналы масштабтардың жиынтығын көлбеу масштаб дейміз. Көлбеу масштаб АВ түзуінің бойына 2 сантиметрден тұратын сызықтық масштабтың бірнеше толық жəне бір дəлдік негізін сызу арқылы құрылады. А жəне В нүктелерінен биіктігі 2 сантиметрлік перпендикуляр тұрғызып, оның екі шеті нен 2 мм теңдей он бөлікке бөліп параллель сызықтар жүр гізеді. Содан кейін көлбеу масштабтық нольдік көрсеткішінің сол жағындағы дəлдік негіздің астымен үстінен 2 мм 10 бөлікке бө лінген көлбеу сызықтар жүргізеді. Көлбеу сызықты жүргізуді о нүк тесімен r нүктесін қосудан бастау қажет. Көлбеу масштабтың нольд ік көрсеткішінің сол жағындағы rd қиындысындағы көлбеу сызықтар 2см бөлінген толық негіздің ¹₁₀ бөлігіне, о d қиын дысын дағы əрбір түзу сызықтар ¹₁₀₀ бөлігіне сəйкес келеді [7.4-сурет].

Көлбеу масштабының нольдік көрсеткішінің сол жағындағы көлбеу сызықтарды дəлдік негіздің оннан бір бөлігі, АВ түзуіне бағыттас жүргізілген түзу сызықтарды дəлдік негіздің жүзден бір бөлігі деп аталады.Ол толық негіздің жүзден бір бөлігіне тең болады. Ал дəлдік негіздің оннан бір бөлігі толық негіздің оннан бір бөлігіне сəйкес келеді.

7.4-сурет. Көлбеу масштаб

Көлбеу масштабтың көмегімен арақашықтықты есептеу үшін ірі масштабты картадағы АВ нүктелерінің ара қашықты ғын штангенциркульдың көмегімен өлшеп, бір ұшын көлбеу масштабтың нольдік көрсеткішінің оң жағындағы толық негізінің тік сызығына, ал екінші ұшын нольдік көрсеткіштің сол жағындағы дəлдік негізге қойып көлбеу сызықпен түйіскенше төменнен жоғары қарай жылжытамыз. Содан кейін нөлдік көрсеткіштің сол жағындағы түзу жəне көлбеу сызықтарды санаймыз да масштабына сай АВ нүктелерінің арақашықтықтығын есептеп шығарамыз.

М ысалы, 1:25 000 масштабты картадағы АВ нүктелерінің арақашықтығы көлбеу масштабтың торы толық негізіне, нольдік көрсеткіштің сол жағындағы дəлдік негіздің 5 ¹₁₀₀ бөлігіне 4 ¹₁₀ бөлігіне сəйкес келсе оны төмендегі кестенің көмегімен жылдам есептеуге болады. Осы əдісті пайдаланып 0,1мм дейінгі дəлдікпен ірі жəне орта масштабты топографиялық картадан кез келген нүктелердің арақашықтығын есептеп шығаруға болады.

Топографиялық карталарды масштабына қарай жіктеу.

Топографиялық карталар масштабына қарай екі үлкен топқа бөлі неді. Олар1:200 000 дейінгі ірі жəне 1:200 000 нан 1:1 000 000 де йін гі орта масштабты карталар. 1:200, 1:500, 1:1000, 1:2000 жəне 1:5000 ірі масштабты топографиялық пландар құрылыс-мон таж жұ мыс тарын жүргізуге қолданылса, 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000 масш табты карталар жергілікті жерде бағдарлау, əскери, оқу, гео ло гия лық барлау басқа өлшеу жұмыстарын жүргізу бары сын да қол данады.

Масштабтың дəлдігі топографиялық сұлбалар (пландар) мен карталарда кескінделген нысандардың қайсысын алып тастау қажеттігін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, 1:10000 масштабты картада мөлшері 1 метрден кем нысандар кескінделмейді немесе масштабтан тыс шартты белгімен көрсетіледі. Топографиялық картаның масштабы онда кескінделген нысандардың іріктелуі мен дəлдігіне тығыз байланысты. Масштабы іріленген сайын оның алымы да артады. Халық шаруашылығының салаларында, ғылым мен қорғаныстың қажеттілігін өтеу үшін əртүрлі масштабты стандартты топографиялық карталар қажет.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік топографиялық карталары метрлік ондық жүйеге негізделген бірқатар стандартты масштабта құрылған.

17–1171

1:5000-1:200000 масштабтылар нағыз топографиялық, 1:500 000-1:1 000 000 масштабтылар топографиялық шолу карталары деп аталады. Соңғыларының дəлдігі мен нақтылығы нағыз топографиялық карталарға қарағанда төмен болғанымен жеке беттері кең көлемді аумақты қамтиды. Аталған карталар жергілікті жермен жалпы танысып бағдарлау мақсатында қолданылады [7.1-кесте].

7.1 кесте.

Топографиялық карталардың масштабтары

Сандық масштабы	Картаның аты	Картадағы 1 сантиметрге сəйкес келетін жергілікті жердегі арақашықтық	Картаның 1см2 сəкес келетін жергілікті жердің ауданы
1:5000	бес мыңдық	50 метр	0,25га
1:10000	он мыңдық	100 метр	1га
1:25000	жиырма бес мыңдық	250 метр	6,25га
1:50000	елу мыңдық	500 метр	25га
1:100000	жүз мыңдық	1 шақырым	1шақырым2
1:200000	екі жүз мыңдық	2 шақырым	4шақырым2
1:500000	бес жүз мыңдық	5 шақырым	25шақырым2
1:1000000	миллиондық	10 шақырым	100шақырым2

7.2. Топографиялық карталардың ішкі картографиялық мазмұнының сипаты

Топографиялық картаны оқудың мəні. Карта кеңістіктік ақпараттар сақталған танымның маңызды құралы болып табылады.

Картографиялық кескіндерді көру арқылы есте сақтап, ой елегінен өткізіп талдау негізінде жергілікті жердің ерекшеліктері туралы бір тұтас түсінікті қалыптастыру үрдісін топографиялық картаны оқу дейміз.

Бастапқыда оқырман жалпы шолу арқылы картографиялық кескіндерді біртұтас құрылым ретінде қарбылдап, картамен жұмыс істеу барысында ой елегінен өткізіп талдаудан біртіндеп кеңістіктің шынайы ақпараттық бейнесін анықтауға көшеді.

Құбылыстарды картада бейнелеу үшін ерекше картографиялық кескіндеу нышаны болып табылатын шартты белгілер жүйесі қолданылады.

Өзара үйлесіп, бір-бірімен байланыста болатын алуантүрлі шартты белгілер картаға түсірілетін жергілікті жердің барлық тетіктерін емес, ең басты ерекшеліктерін ашып көрсететін ақ паратт ар беретін кеңістіктік үлгісін түзеді. Осындай карта жергілікті жердің белгілі бір масштабта кішірейтілген, жинақ талған, шартты белгімен кескінделген шынайы бейнесін көрсе те ді.

Картадағы ақпараттардың тереңдігі, сыйымдылығы мен дəлдігі оқырманның жалпы жəне картографиялық дайындығының деңгейіне, жеке ерекшеліктеріне, жинақтаған картамен жұмыс істеу тəжірибесіне, ақпараттық деректерді алу жəне пайдалану дағдыларына, сонымен қатар, картаның əртүрлі сапалық ерекшеліктеріне тығыз байланысты болады.

Мəнерлі болуымен ерекшеленетін, эстетикалық тұрғыдан көркем бейнеленген, бояулары үйлескен, құрылымы мен пішіндері дұрыс таңдалған шартты белгілердің көмегімен кескінделген картографиялық тілінің қарапайымдылығын, тез меңгерілуін, жеңілдігімен қатар қолжетімділігін картаның оқылуы дейміз. Бірақ басымдық шартты белгілердің пішініне, өлшемі мен бояуының түсіне беріледі. Атап айтсақ, шартты белгілер мен жергілікті жердегі нысандардың бір-бірімен ұқсастығы олардың жылдам танылып есте сақталуын жеңілдетеді.

Көңілге қонымды таңдалған шартты белгілердің өлшемі картаның дəлдігіне, картографиялық жинақтау дəрежесі мен көрнекілігіне, тұтастай алғанда, картаны оқуға тікелей əсер етеді.

Бізді қоршаған əлемнің шынайы бейнесін танып білуге мүмкіндік беретін негізгі құрал қызыметін атқаратын картаның көрнекілігінің мəні мен қолжетімділігін жергілікті жердегі нысандар кескінделген шартты белгілердің түсі анықтайды.

Қорыта айтқанда, оқырманның картаны оқуға қызығушылығын тудыру көңілге қонымды таңдалған картографиялық тіл арқылы жүзеге асырылады. Топографиялық картаны оқу белгілі бір мағынаға, заңдылыққа, жалпы ереже мен бір ізділікке бағынады.

Іріктеліп жинақталған мағыналы мазмұны болатындықтан, картаны оқу ең негізгілерін қосалқыдан ажыратып алу, жалпыдан біртіндеп жекеге көшу қағидаларына сүйеніп жүргізіледі. Картаны оқу барысында бұрыштамадан тыс безендірілуі мен ішкі картографиялық мазмұнын оқуды көздейтін екі тарауға бөлу қажет.

Карта бұрыштамасының сыртындағы безендіруін оқу.

Карта бұрыштамасының сыртындағы безендіруге бұрыштаманың сыртында орналасқандар, ал ішкі картографиялық мазмұнына ішкі бұрыштамамен шектелген картаның шартты белгімен кескінделген нысандары жатады.

Сыртқы бұрыштамадан тыс безендірілуін төмендегі ретпен оқу қажет:

• карта бетінің солтүстік жəне оңтүстік бұрыштамаларының безендірілуі;

• батыс жəне шығыс бұрыштамаларының безендірілуі;

• сыртқы, минуттық жəне ішкі бұрыштаманың,шақырымдық торларының сипаты мен олардың безендірілуі.

Ішкі картографиялық мазмұнды оқуды құрылу ретіне сай карта мазмұнының ең басты құрамдас бөліктерінен бастайды.

Картаны оқу дағдыларын қалыптастыру үшін мысал ретінде 1:50 000 масштабты топографиялық картаның L-44-97-В (Талды- қорғ ан) бетін оқуды ұсынамыз.

Солтүстік бұрыштамасы. Сыртқы бұрыштаманың үстінің орталық бөлігінде карта бетінің жер элипсоидындағы орнын көрсететін номенклатурасы жазылған. Номенклатураның оң жағында жақшаның ішінде бас əріппен картаның қосыны Талдықорған жазылған. Ережеге сəйкес жетекші қосыны ретінде карта мазмұнының басты нысаны болып табылатын есте жеңіл сақталатын елдімекен, биіктік белгілері, көл, қоныс тағы басқа нысандар таңдап алынады. Егер картада атау берілетін құндылығы бірдей екі нысан болған жағдайда, олардың ортасында, жол торабында орналасқан жоғары класқа жататыны алынады. Номенклатураның оң жағында шығыс бұрыштамада картаның құпиялық дəрежесін көрсететін грифі орналасады. Ал номенклатураның сол жағында «1942 координат жүйесі» сөзі жазылады. Ол картаның бұл беті Ф. Н. Красовскийдің элипсоидында құрылған 1942 жылғы координаттар жүйесі қолданылғанын көрсетеді. Номенклатураның астында картаның баспадан шығарылған жылы жазылады.

Оңтүстік бұрыштама. Оңтүстік бұрыштаманың астының орталық бөлігінде сандық, атау жəне сызықтық масштабтары орналасады. Сызықтық масштаб сандық масштабтың сызықтық кескіні болып табылады. Оны пайдаланып штангенциркульдың көмегімен картадағы екі нүктенің ара қашықтығы мен координаттың созылуы өлшенеді. Сызықтық масштабтың астында тұтас готизонтальдар 10 метрден кейін жүргізілген деген сөз жазылады. Екінші жазу картадағы нүктелердің абсолют биіктігін есептеу Кронштад футштогындағы нөл-пункттен басталатынын білдіреді. Сызықтық масштабтың оң жағында жергілікті жердегі жер бедерінің көлбеулігін анықтау қызметін атқаратын горизонталь аралық ұзындық графигі орналасқан. Горизонталь аралық ұзындық графигі екі шкаладан тұрады. Оң жағындағы шкала белесті жазық жерлердегі беткейлердің көлбеулігін, ал сол жағындағы шкала тау беткейінің көлбеулігін өлшеу қызметін атқарады. Көршілес жатқан екі тұтас горизонтальдың арақашықтығын штангенциркульмен өлшеп алып, оның екі аяғының инелерінің горизонтаь аралық ұзындық графигінің сəйкес келетін өлшемімен түйіліскен жеріндегі сандық шаманың көмегімен таулы немесе белесті жазықтардағы беткейдің көлбеулігін есептейді.

Сандық масштабтың сол жағында меридиандарды жақындату мен ауытқу бұрыштарының сызбанұсқасы орналасады. Оның сол жағында карта құрылған жылғы меридиандарды жақындату мен ауытқу бұрыштарының деректері жазылады. Бұл деректер арқылы бағдарлау үшін картаны пайдалану сəтінде тұсбағдар тілінің координаттар торының сызығанан магниттік ауытқуын есептеп шығаруға болады. Шығыс бұрыштаманың астында картаны кескіндеу əдісі мен басуға дайындалған жəне баспадан шыққан мерзімі, орындаушылар мен саралаушының атыжөндері жазылады.

Батыс бұрыштама. Бұрыштамаға бағыттас əртүрлі түспен берілген нүктелерден тұратын бағана түріндегі картаның таралымын бастырған топтың белгісі қойылады. Шығыс бұрыштама сияқты безендірілмейді. Тек картада көрсетілмеген құрамдас бөлікт ер жөнінде 3-4 жолға сиятындай қосымша деректер беріледі. Мы са лы: көктемде тас жолдан тыс жерлерде автокөліктер жүре ал май ды.

Топографиялық карталардың жеке беттері бұрыштамаларының сипаты мен безендірілуі. Топографиялық карталардың бұрыштамасы мен бұрыштама сыртының безендірілуі қабылданған стандарттың белгіленген үлгісіне сəйкес жасалады. Топографиялық карталарда ішкі, минуттық жəне сыртқы бұрыш тамалар болады.

Ішкі бұрыштама. Топографиялық картада қамтылған аумақты шектейтін ішкі бұрыштама түзетілген меридиандар мен параллельдер доғасының трапециясын түзеді. Меридиандар мен параллельдер қилысатын трапецияның төрт бұрышында картаның бетінде қамтылған аумақтың географиялық координаттары жазылады. Оның үстінде географиялық ендігі астында географиялық бойлығы белгіленеді [7.5-сурет].

Минуттық бұрыштама. Сыртқы жəне ішкі бұрыштамалардың аралығындағы тең бөліктерге бөлінген қалың жəне жұқа сызықты негіздерге бөлінген арақашықтығы бірдей əр бірі 10^// тең болатын 6 нүктеден тұратын негіздерді минуттық бұрыштама деп атайды.

7.5 сурет. Топографиялық картаның минуттық бұрыштамасын пайдаланып А нүктесінің географиялық координатын анықтау

Минуттық бұрыштама картада қамтылған аумақтағы нысандардың географиялық координатын анықтау қызметін атқарады. Солтүстік жəне оңтүстік минуттық бұрыштамалардағы нүктелердің көмегімен қажетті нысанның географиялық бойлығын, батыс жəне шығыс минуттық бұрыштаманың көмегімен географиялық ендігін анықтайды. Минуттық бұрыштаманы пайдаланып, картадағы А нүктесінің

ϕ

географиялық ендігі анықтау үшін аталған нүктеден батыс немесе шығыс минуттық бұрыштамасын қиып өтетін көлденең түзу сызық жүргізіледі де оңтүстік бұрыштамамен батыс немесе шығыс бұрыштаманың қилысынан бастап А нүктесін қиып өтетін көлденең сызықтың батыс (шығыс) минуттық бұрыштамамен қилысына дейінгі минуты мен секунтын санап, оңтүстік жəне батыс (шығыс) бұрыштамадағы географиялық ендіктің сандық көрсеткішіне қосып жазады [7.6-сурет].

7.6 сурет. Топографиялық картаның бетінің сызба-нұсқасы

Картада қамтылған қажетті нысанның географиялық бойлығы λ анықтау үшін А нүктесі мен солтүстік немесе оңтүстік бұрыштаманы қиып өтетін түзу сызық жүргізіледі де, батыс жəне солтүстік (оңтүстік) бұрыштамалардың түйіліскен жерінің минуттық бұрыштаманы қиып өтететін тік сызыққа дейінгі минуты мен секундын есептеп, солтүстік (оңтүстік) жəне батыс бұрыштамалардың қиылысындағы бойлықтың градусына қосып жазады.

Сыртқы бұрыштама картада қамтылған аумақты негізгі жəне қосымша жабдықтаушы құрамдас бөліктерінен шектеп тұрады [7.6-сурет].

Картаға жұмсалатын қағазды үнемдеу, сонымен қатар, пайдалану үшін топографиялық картаның бұрыштамасының сыртындағы ашық жолақ 5 мм-ден кем жəне 10 мм аспауы тиіс; төрт бұрыштаманың сыртындағы ашық жолақ барлық таралымда бірдей болып, ауытқыуы 1 мм-ден аспауы тиіс..

7.3. Ірі масштабты карталардың геодезиялық негіздері. Топографиялық карталардың номенклатурасы

Топографиялық карталардың геодезиялық негіздері нысандардың картада дұрыс орналасуын қамтамасыз етеді. Оны мемлекеттік геодезиялық торлар (жоспарлы жəне биіктіктік) мен кескіндеу негіздемесінің жекелеген нүктелері құрайды. Жоғарыда аталған қосындардың нақты координаттары елдімекендерді картада кескіндеу қызметін атқаратын арнайы каталогтарда сақталады. Карталарды қағаз бетіне түсіру үшін алдымен координаттар торы құрылады да, оған 0,2 мм дейінгі дəлдікпен трапециялардың бұрыштары мен геодезиялық негіздердің қосындарын кескіндейді. Содан кейін олардың араларына жергілікті жердегі нысандардың картографиялық кескінін бейнелейді. Картаның дəлдігін онда қамтылған нысандардың кескінінің геодезиялық тірек нүктелеріне қатысты орны айқындайды. Ережеге сəйкес жергілікті жердегі заттардың орны мен кескінінің жақын маңдағы геодезиялық қосынға қатысты қателігі жазықтарда –0,5 мм, тауларда-0,75 мм аспауы тиіс. Геодезиялық торлар мен ширек нүктелері арқылы жердің физикалық бетінен элипсоидқа жəне одан картаға өтуі іс жүзінде жүзеге асырылады. 1:1 000-1:100 000 карталарға 1, 2, 3 класты барлық геодезиялық қосындар түсіріледі. Геодезиялық қосындар құрылыс, жол салу, əскери жəне оқу жұмыстарында жергілікті жермен байланыстыратын тірек нүктесі ретінде қолданылады.

Топографиялық карталардың проекциялары. Біршама ірі аумақты жазықтықты кескіндеу барысында кететін қателіктерді азайту үшін оны картаға жеке бөліктерге бөліп түсіреді. 1:100 000 масштабтыдан басқа топографиялық карталарды құру үшін Қазақстан мен ТМД, басқада бірқатар елдерде Гаусс пен Крюгердің түзу бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясы қолданылады. Онда элипсоидтың беті сфералық екі бұрыштарға (аймақтарға) бөлініп содан соң əр қайсысы жазықтықта жеке кескінделеді. Оның əр аймақтың ортасындағы (біліктік) меридиан мен экватор өзара перпендикуляр түзу кескінделеді. Біліктілік меридианнан алыстаған сайын бұрмалану біртіндеп артады. Бұрмалануды ең төменгі деңгейге дейін азайту үшін аймақтың бойлықтары 6º шектеледі. Масштабы: 1:1 000 000 ұсақ масштабты карталарды құру үшін 6º аймақтар, 1:5 000 ірі масштабты карталар үшін 3º аймақтар қолданылады. Жер шары 6º 60 аймаққа бөлінген. Бірінші аймақ гривничтің шығысындағы 0-6º ш.б, екінші – 6º пен 12º ш.б аралығын қамтиды. Гаусс пен Крюгердің аймақтарының (зоналарының) шекарасы колонналардың шекаралары мен сəйкес келгенімен оларды санмен белгілеуде 30 бірлікке айырма жасайды. Əрбір аймақ полюске қарағанда экватордағыдан екі 30 есе кіші өте жіңішке жолақ тəрізді [7.7-сурет]. Меридиандар мен параллельдер жазықтықта қисық сызық түрінде кескінделеді. Біліктік меридианның картаның масштабындағы ұзындығы нақты ұзындығына сəйкес келеді. Біліктілік меридианнан алыстаған сайын бұрмалану біртіндеп артқаны мен экватор мен зонаның ең шеткі меридианының қилысындағы бұрмалану көрсеткіші 0,0014-тен аспайды. Бұрыштар мен ауданның бұрмалануы да шамалы.

7.7 сурет. Гаусс пен Крюгердің көлденең цилиндрді проекциясымен құрылған карталарда 6º зоналардың жазықтықта кескінделуі

Халықаралық милиондық 1:1 000 000 масштабты карталардың номенклатурасы. Географиялық карталардың масшта бының, шартты белгілер мен мазмұнының алуантүрлі болуы ХІХ ғасырдың соңында əртүрлі елдерді салыстыра отырып оқып үйренуді қиындатты. 1891 жылы Берн қаласында (Швейцария) өткен V Халықаралық конференцияда Вена университетінің профессоры Альберт Пенк (1858-1945) бүкіл жер беті үшін бір проекциясы, шартты белгілері мен мазмұнының іріктелуі бір текті 1:1 000 000 масштабты карталарды құруды ұсынды.

Мұндай карталар Халықаралық милиондық масштабты карталар деп аталады. Ол 1909-1913 жылдары арнайы ұйымдастырылған кон ференцияларда қарастырылды. Халықаралық милиондық мас штабты карталарды құру жұмыстарын І жəне ІІ дүниежүзілік соғыс тежегендіктен, іс жүзінде ол 1945 жылдан кейін қолға алын ды.

1962 жылы Біріккен ұлттар ұйымының миллиондық масштабты картаны құру жөніндегі техникалық комиссиясы аумақты жалпы оқыпүйренуді; экономикалық даму жоспарын құру кезінде; əртүрлі тақырыптық карталарды құруға негіз болатын; 1:1 000 000 топографиялық карталардың масштабтық қатарын құруға негізге алу мəселелерін шешуді көздейтін жаңа бағдарлама қабылдады. Осы бағдарлама бойынша құрлық бетінің 1100-1150 1:1 000 000 масштабты карта құруға тура келеді. Гаусс пен Крюгердің тең бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясымен құрылатын Халықаралық миллиондық масштабты карталар барлық масштаб қатарының карталарын құруға негіз болу қызметін атқарады. 1:1 000 000 масштабты картаның əр беті бойлық бойынша меридиандары 6°, ендік бойынша параллельдері 4° бөлінетін трапеция түзеді. Ол Жер беті аумағын қамтитын картаның жеке беттерін сауатты бөлуге негізделген. 1:1 000 000 масштабты картаны құру барысында əр бетін жүйелеу мен санын айқындау ең қыйын əрі күрделі мəселе екенін көрсетеді. Бір масштабты картаны санмен белгілеу басқа масштабты картаның беттерін санмен белгілеумен тығыз байланыста болуы тиіс. Бұл мəселені шешуге картаның атауы мен санмен белгілеу жүйесі номенклатураны пайдалану арқылы шешіледі.

Кең көлемді аумақты қамтитын топографиялық карталар жеке беттерде кескінделеді. Кең көлемді аумақты қамтыған топографиялық карталарды жеке беттерге бөлу жүйесі беттеу деп аталады. Картаның əр беті параллельдер мен меридиандар мен шектелетіндіктен кескінделген аумақтың жер элипсоидындағы орны ішкі бұрыштаманың қиылыстарында нақты көрсетіледі.

Масштабы мен географиялық орнының ерекшелігін ескеріп топографиялық карталарды жеке беттерінің атауын анықтау қызметін атқаратын жүйе номенклатура деп аталады [7.8-сурет].

7.8 сурет. 1:1 000 000 масштабты картаның номенклатурасы жеке беттерге бөлудің сызбасы

Халықаралық 1:1 000 000 масштабты картаның бұрыштамаларына сəйкес меридиандары 6° бөлінетін каллоннадан, параллельдері 4° бөлінетін қатардан тұрады. Екі меридианның аралығындағы 6° меридиандар жолағын калонна деп атайды. Каллонналар жолағын санмен белгілеу 180° шығыс бойлықтан басталады. Батыстан шығысқа қарай араб санымен белгіленетін калонналардың жалпы саны 60. Бірінші калонна 180° б.б пен 174° б.б аралығымен шектеледі. 60 калонна 174° ш.б 180° ш.б аяқталады 4° параллеьдер жолағы қатар деп аталады. Ол латынның бас əріптерімен белгіленеді. Катарларды белгілеу экватордан солтүстік жəне оңтүстік полюстерге қарай жүргізіледі. А қатары экватормен 4°, В қатары 4°-8° шектеледі. Екі жарты шардағы толық қатардың саны 22 ден 44-ке дейін.

1:1 000 000 масштабты картаның атауы номенклатурасын белгілеу 4° параллельдер жолағы қатардың əрпі мен 6° меридиандар доғасының жолағы калоннаның санынан тұрады. Мысалы, 44°-48° с.е аралығын қамтитын 4° параллельдер жолағы L қатары мен 78⁰-84⁰ ш.б 6° меридиандар жолағы 44 калоннадағы Талдықорған қаласы орналасқан 1:1000000 масштабты картаның бетінің номенклатурасы L-44 [7.8-сурет].

Полюске жақындаған сайын трапециялар біршама жіңішкеретіндіктен 60-76° ендіктерде карталардың беттерін 4° параллельдер жолағымен меридиандар жолағы екі еселенген 12° қосарланған трапецияларды құрайды. Ал 76-90° ендіктерде картаның беттері 4° параллельдер жолағы мен меридиандар жолағы төрт еселенген 24° трапецияны құрайды. Бұрынғы КСРО карталарының масштабтық қатарлары 1:10 000, 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000, 1:200 000, 1:500 000, 1:1 000 000 тұрды. Экономиканның даму қарқынына байланысты болашақта карталардың масштабы іріленіп, жаңарып отырады [7.2-кесте].

Егер санайтын болсақ, тек бұрынғы КСРО да ғана барлық масштаб қатарларының бір-бір бетінің саны 1 790 000 немесе 80 м³ құрайды.

7.2 кесте.

Халықаралық 1:1 000 000 масштабты карталардың қатарын латынның бас əріптерімен белгілеу жүйесі

Қатардың реттік саны	Қатардың ендігі, °	Əліппенің əріптері	Қатардың реттік саны	Қатардың ендігі, °	Əліппенің əріптері
1	0-4	A	13	48-52	M
2	4-8	B	14	52-56	N
3	8-12	C	15	56-60	O
4	12-16	D	16	60-64	P
5	16-20	E	17	64-68	Q
6	20-24	F	18	68-72	R
7	24-28	G	19	72-76	S
8	28-32	H	20	76-80	T
9	32-36	I	21	80-84	U
10	36-40	J	22	84-88	V
11	40-44	K	23	88-90	Z
12	44-48	L

Бұл дəйектің мəні экономикалық мүмкіндікпен ғана емес, орман ағаштарын кесуді қамтитын экологиялық сипатымен жəне одан туындайтын басқа түйінді мəселелерменде тығыз байланысты болуы тиіс. Осыған орай қымбат тұратын қағазды үнемдеудің басқа да тиімді жолдарын іздеу қажет.

Орта жəне ірі масштабты топографиялық карталардың номенклатурасы. Орта жəне ірі масштабты карталардың номенклатурасы 1:1 000 000 масштабты картаның əр бетін бүтін санды бөліктерге бөлу арқылы құрылады. 1:500 000 масштабты картаны құру үшін 1:1 000 000 масштабты картаның параллельдері мен меридиандарын тең ортасынан екіге, бөліп əр бөлігін орыс əліпбиінің бас əріптерімен белгілейді.

Алынған 1:500 000 масштабты картаның төрт бетінің əр бірінің ендігі 2º,бойлығы 3° болады [7.9-сурет].

7.9 суретке сəйкес Талдықорған қаласы орналасқан 1:500

000 масштабты картаның номенклатурасы 1:1 000 000 масштабты картаның аталған қала орналасқан бетінің номенклатурасына орыс əліпбиінің бас əріпін қосып жазу L-44-А, L-44-Б, L-44-В, L-44-Г4 арқылы жүзеге асырылады.

7.9 сурет. Талдықорған қаласы орналасқан 1:1 000 000 масштабты картаның бір бетін 1:500000 картаның бетіне бөлу

1:200 000 масштабты картаны құру үшін 1:1 000 000 масштабты картаның L-44 бетін ендік жəне бойлық бағытта тең 6 бөлікте бөледі де 1:200 000 масштабты картаның 36 бетін алады. Алынған əрбір бет рим санымен белгіленеді де, 1:1000000 масштабты картаның Талдықорған қаласы орналасқан бетінің номенклатурасына қосылып жазады [7.10-сурет]. 1:200 000 масштабты картаның əр бетін шектейтін меридиандар мен параллельдердің градус санын анықтау үшін 1:1 000 000 масштабты картаның əр бетін шектейтін меридиандар мен параллельдердің санын минутқа айналдырып, шыққан санды 6 бөлеміз.

Мысалы, φ= 40 ⋅60 :6/ = 40/ λ= 6⁰ ⋅60 :6^/ =1⁰

7.10 сурет. Талдықорған қаласы орналасқан 1:1 000 000 масштабты картаның L-44 бетін 1:200000 картаға бөлу

1:100000 масштабты картаны құру үшін 1:1 000 000 масштабты картаның L-44 бетін ендік жəне бойлық бағытта теңдей 12 бөлікке бөліп, 1:100 000 масштабты картаның 144 бетін алып, араб санымен белгілейді [7.10-сурет]. Əр бетіне 1:100 000 масштабты картаның номенклатурасына араб санын қосып жазады. 1:100 000 масштабты картаның əр бетін шектейтін меридиан мен параллельдің санын анықтау үшін 1:1 000 000 масштабты картаны шектейтін меридиандар мен параллельдердің санын минутқа айналдырып шыққан санды 12 бөледі [7.11-сурет].

φ=4ºх60’:12=20’ λ=6ºх60’:12=30’

1:50 000 масштабты картаның жеке беттерін құру үшін 1:100 000 масштабты картаның бір беті ендік жəне бойлық бағытта тең екіге бөлініп, 1:50 000 масштабты картаның 4 беті алынды. Əр беті орыс əліпбиінің бас əрпімен белгіленіп, 1:100 000 масштабты картаның номенклатурасына қосып жазылды. 1:50 000 масштабты картаның əр бетін шектейтін меридиандар мен параллельдердің санын анықтау үшін 1:100 000 масштабты картаның əр бетін шектейтін меридиандар мен параллельдердің минутын екіге бөлеміз.

7.11 сурет. Талдықорған қаласы орналасқан 1:1 000 000 масштабты картаның L-44 бетін 1:100 000 масштабты картаға бөлу

λ= 30 :2^/ =15^/ φ= 20 :2^/ =10^/

1:25 000 масштабты картаны құру үшін 1:50 000 масштабты картаның бір бетін ендік жəне бойлық бағытта тең екіге бөліп 1:25 000 масштабты картаның 4 бетін аламыз. Əр бетін орыс əліпбиінің кіші əріптерімен белгілеп 1:50 000 масштабты картаның номенклатурасына қосып жазады [7.12-сурет].

1:25 000 масштабты картаның əр бетін шектейтін меридиандармен параллельдердің минуттарын анықтау үшін 1:50 000 масштабты картаның бір бетін шектейтін меридиандар мен параллельдердің минутын екіге бөледі. λ=15 :2^/ = 7 30^{/ //} φ=10 :2^/ = 5^/

20 шаршы шақырымнан аспайтын аумақтың 1:5000 масштабты топографиялық сұлбаларын құру үшін 40х40см, масштабты 1:200-1:500 масштабты пландар үшін 50х50см тік бұрышты беттерге бөлу қолданылады.

7.12 сурет. 1:100 000 масштабты картаның бетіндегі 1:50000, 1:25000 масштабты картаның беттері мен номенклатурасы

Топографиялық карталардың номенклатурасы оның солтүстік бұрыштамасының үстіне жазылып, оң жақ бүйіріне ең үлкен елдімекеннің аты жақшаның ішіне жазылады. Қажетті аумақтың ірі масштабты топографиялық картасының əр бетін құру жинақталған кесте арқылы жүргізіледі. Ол үшін картаның масштабына сəйкес келетін жинақталған кестеге қажетті ауданның шекарасын түсіреді. Содан соң кестеде белгіленген беттердің номенклатурасын жазады [7.3-кесте].

7.3 кесте.

Топографиялық картаның беттерінің номенклатурасы мен мөлшері туралы деректер

					Бұрыштамасының өлшемі
1:1000000		-	L-44		4°	6°	75104

18–1171

1:500000	1:1000000 масштабты картаны 4 бөлікке бөлу арқылы	4	А,Б,В,Г	L-44-В	2°	3°	43776
1:200 000	1:1000000 масштабты картаны 36 бөлікке бөлу арқылы	36	І, ІІ... ХХҮ	L-44- ХХҮ	40'	3°	4864
1:100000	1:1000000 масштабты картаны 144 бөлікке бөлу арқылы	144	1,2 ...144	L-44- 109	20'	30'	1216
1:50000	1:100 000 масштабты картаны 4 бөлікке бөлу арқылы	576	А, Б, В, Г	L-44- 109-В	10'	15'	306
1:25000	1:50 000 масштабты картаны 4 бөлікке бөлу арқылы	2304	абвг	L-44- 109- В-в	5'	7''30'	76
1:10 000	1:25 000 масштабты картаны 4 бөлікке бөлу арқылы	9216	1,2,3,4	L-44- 109- В-в-03	2'30''	3'45''	19

7.4 Топографиялық карталарда қолданылатын координаттар жүйесі

Топографиялық картаның координаттар торлары. Координаттар торлары барлық ірі масштабты карталарда қажетті нүктелердің координаттарын анықтау немесе координаттары бойынша нүктені түсіру үшін координаттық (шақырымдық) торлар жүргізіледі. Олар беттің ішкі координаттар торы жəне көршілес жатқан зонаның координаттар торы болып екі топқа бөлінеді.

Беттің ішіндегі координаттар торы. Беттің ішіндегі координаттар торы 1:10 000 нан 1:50 000 дейінгі масштабты карталарда 1 шақырым; 1:100 000 масштабты картада 2 шақырыменан; 1:200 000 масштабты карталарда 10 шақырымнан кейін жүргізіледі. 1:500 000 жəне 1:1 000 000 масштабты карталарда шақырымдық торлар жүргізілмейді.

Көршілес аумақтардың шақырымдық торлары. Нүктенің координатын анықтау немесе көршілес зонаның шетінде орналасқан нүктені координат бойынша картаға түсіру қызметін атқаратын бұл тор шақырымлік сызықтар қиып өтетін сыртқы бұрыштамаға жазылады. Ортасында жəне сыртқы бұрыштаманың шетінде көршілес зонадағы карта бетінің номенклатурасы көрсетіледі. Минуттық жəне ішкі бұрыштаманың аралығында координаттар торының шығысы мен олардың саны жазылады. Оңтүстік бұрыштамаға бағыттас жүргізілген бұрышына жақын орналасқан көлденең бағыттағы шақырымлік сызықтың абсциссасында сол сызықтың экватордан шақырым есебімен алынған қашықтығы беріледі. Қалған көлденең шақырымлік сызықтарда қысқартып жазылады. Мысалы, 1:25 000 масштабты картаның абсциссасындағы 6065 саны киломертлік сызықтың экватордан 6065 шақырым қашықтықта жатқанын білдіреді.

Батыс бұрыштамаға бағыттас жүргізілген бұрышына жақын орналасқан тік бағыттағы шақырым сызықтың ординатында жазылған 4307 санындағы 4 зонаның реттік саны ал 307 ординаттың біліктік меридианнан шартты түрде 307 шақырым қашықтықта орналасқанын көрсетеді. Тік бағыттағы шақырымдық тордың 4 зонаның біліктік меридианынан нақты қанша шақырым қашықтықта орналасқанын төменде көрсетілген амалмен есептеп шығарады. 307-500 шақырым = -193 шақырым. Карталарда ішкі бұрыштаманың бойында ірі теміржол бекеттеріне дейінгі арақашықтық пен оған баратын теміржолдың, қатты жабынды немесе жақсартылған асфальт төселмеген автомобилы жолдарының бағыты жазылады.

Топографиялық картаның тікбұрышты координаттары. Тік бұрышты координаттар жүйесі жазықтықтағы кез келген нүктенің координатын абсцисса жəне ордината біліктеріне қатысты анықтауға негізделген.

Көлденең түзумен жанасатын жер элипсоидының бөлігі 55 шақырымға тең болғанда экваторда жазықтықпен жанасатын доға ұзындығының ауытқуы 30^/, ал ұзындық айырмасы 1,5 метрден аспайтындықтан оны жазықтық ретінде қабылдауға болатыны белгілі. Егер 6° зонаны элипсоид деп есептесек оның экваторда жанасатын доғасының ұзындығының ауытқуы 510м тең болады. Жазықтыққа көшіргендегі доға ұзындығы ауытқуының мұндай мəні топографиялық картада жүргізілетін өлшеулердің дəлдігіне қойылатын талаптарды қанағаттандырмайды. Яғни, кең көлемді аумақты картаға түсіргенде жердің қисықтығы картада біршама бұрмаланудың болуына əкеп соқтырады.

Бірақ сол 6° доғаны көлденең цилиндрдің бүйір бетінде жобалап жазықтыққа жайса, экватор бойындағы 6° меридиандар доғасының шеткі нүктелерінің жер бетіндегі нақты ұзындығымен салыстырғанда, бұрмалануы 0,0014, ал аудандікі 0,0027-ге тең болады.

Қорыта айтқанда, картографиялық проекцияны пайдалану 6° аймақпен шектелетін топографиялық карталарда ұзындық пен ауданды өлшеуде кететін ауытқулардың масштабтық дəлдігінің шегінен біршама аз болуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сондықтан топографиялық картаны жер элипсоидында құру үшін Гаусс пен Крюгердің тең бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясында жобаланып 6° сфералық екі бұрышты аймақ (зона) тор алынады да, оны жазықтыққа көшіреді [7.13-сурет].

Проекцияның мəні əрбір екі бұрышты 6° зона жанасатын жеке көлденең цилиндрде жобаланады. Жанасу сызығы əр бір зонаның орталық (біліктік) меридианы арқылы өтеді.

7.13-сурет. Гаусс пен Крюгердің тең бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясында жобаланған 6° сфералық екі бұрышты градус торлары

Цилиндрдің бүйір бетін жазықтыққа жайғанда проекциядағы аймақтың айқын кескіні алынады. Əрбір екі бұрышты 6° аймақтағы біліктік меридиан мен экватор бірін-бірі өзара перпиндикуляр түзу қиып өтеді. Ал қалған меридиандар мен параллельдер қисық болады [7.13-сурет].

Картографияда екі бұрышты 6° аймақты Гринвич меридианынан бастап шығысқа жəне батысқа 1-30 дейін арап санымен белгілеу қабылданған. Қабылданған санмен белгілеу тік бұрышты координат құрылған зонаны анықтауға мүмкіндік береді. «Колонна» түсінігі аймақпен тең мағынаға ие болғанымен, онда екі бұрышты 6° аймақты санмен белгілеу Гривничке меридианына қарама-қарсы 180° басталып, топографиялық картаның номенклатурасын көрсету үшін қолданылады.

Колоннадан аймақтың реттік санына немесе керісінше өту үшін төменде берілген формуланы қолданған жеткілікті:

шығыс жарты шар үшін

N_к= N_з+30,

батыс жарты шар үшін

N_к= N_з-30.

Гаусс пен Қрюгердің əрбір аймағында координат білігі қызм етін жазықтықта бірін-бірі өзара перпендикуляр түзу қиып өтетін біліктік меридиан мен экватор атқарады. Х білігі ретінде аймақтың біліктік (орталық) меридианы Y білігі ретінде экватор қабылданғ ан.

аймақтағы ордин аттың абсолют мəнінің солдан оңға қарай артуына мүмкіндік бере ді. Мұндай ординаттар шартты немесе түрлендірілген деп ата лады.

7.14-сурет. Координаттар білігінің бағыты. А-аймақтың тік бұрышты координатының біліктері жəне 7 аймақта орналасқан А В нүктелерінің

координаттары; Ə – Картаның бір бетінің аймақтағы орыны (штрихталған) жəне зона шегіндегі тік бұрышты коордитаттар торының сызбасы

Нүкте ординатының бірдей мəні жер бетінің екі бұрышты 6° бөлінген 60 аймақтың əрбірінде кездесетіндіктен есептелінген ординаттардың алдына аймақтпрдың белгіленген реттік санын қою қабылданған. Мысалы, 12 аймақтағы нүктелердің тік бұрышты координаты Х=5986326,0, Ү=12316175,0; ал оңтүстік жарты шардағы 6 аймақтікі Х=5934575,0, Ү=6516175,0 деп жазылады. Тік бұрышты координатты толық жазғанда нүктенің абсциссасы əрқашан экватордан қандай қашықтықта орналасқанын шын мəнінде көрсететінін есте сақтау қажет. Мысалы, Х=5986326,0 саны берілген нүктенің экватордан 5986 шақырым 326 метр қашықтықта орналасқанын көрсетеді.

Нүктенің ординаты əрқашан шартты мəнге ие болады жəне онда жазылатын жеті немесе сегіз мəнді сан сол нүктенің кезкелген аймақтың біліктік меридианынан метр (шақырым) есебімен алынған қашықтығын білдіреді. Мысалы, біліктік меридианның сол жағында (батысында) орналасқан Ү=12316175,0 санындағы алдыңғы 12 аймақтың реттік санын, 316175,0 нүктенің сол займақтың біліктік меридианынанның сол жағында (батысында) шартты түрде 316175,0 метр қашықтықта орналасқанын көрсетеді.

Ал оның біліктік меридианнан нақты қашықтығын есептеу үшін жоғарыда көрсетілген нүктенің ординаты Ү мəнінен 500 000,0 санын аламыз. Сонда нүктенің біліктік меридианнан нақты қашықтығы ( 316175,0 -500 000,0=-183825,0 м ) -183825,0 м екені анықталады.

Біліктік меридианның оң жағында (шығысында) орналасқан нүктенің ординаты Ү=6516175,0 санындағы 6 аймақтың реттік саны, 516175,0 нүктенің 6 аймақтың біліктік меридианның оң жағында (шығысында) орналасқан шартты түрдегі қашықтығын білдіреді. Сонда бұл нүктенің біліктік меридианнан нақты қашықтығы 516175,0 -500 000,0=+161175,0 м болады.

Ордината бойынша нүктенің аймақтың біліктік мерианының оң немесе сол жағында орналасқанын анықтау үшін 500 000 шамасын алғаннан соң аймақтың реттік санын шегергенде қалған сандарды бір-бірімен салыстырады. Егер қалған сан 500 000 кіші болса, біліктік меридианның сол жағында (батысында), үлкен болса оң жағында (шығысында), ал тең болса нүктенің біліктік меридиан бойында орналасқанын білдіреді [7.14-сурет]. Оны дəлелдеуге 4.5-суреттегі деректер мүмкіндік береді.

Мұндағы О нүктесі 12 аймақтың координатын есептеудің бастауы болып табылады +833963,0 жəне -833963,0 сандары 6 аймақтың бір-бірімен симметриялы шеткі нүктелерінің экватордағы метр есебімен алынған нақты қашықтығы. Оларды 1° доғаның экваторда 111321 метр екенін ескере отырып есептейді. Онда біліктік меридианнан 3° қашықта орналасқан аймақтың шеткі нүктесінің (111 321,0м х 3) +500 000,0м=833963,0) мəні 833963,0 м тең болады. Ординатты өлшеудің бастауы 500 000 м өзгертілгендіктен бұл нүктенің шартты түрдегі қашықтығы 166037 жəне 833963,0м тең болады.

Аймақтың шақырымдық торы. Тік бұрышты координат бойынша қажетті нүктелерді түсіру үшін топографиялық картаға Х жəне Ү біліктеріне сəйкес келетін координаттық (шақырымдық) торлар жүргізеді [11.1-сурет]. Топографиялық карталардағы жоғары дəлдікпен 1, 2, 10 шақырым кейін жүргізілетін көлденең жəне тік шақырымдық сызықтар нүктенің тік бұрышты координатын, нысанасын көрсету жəне жекелеген өлшеу жұмыстары үшін қажет. Масштабтың қатарына сəйкес шақырымдық тордың жиілігін анықтау 7.4 кестеде берілген.

7.4 кесте.

Топографиялық карталар масштабының қатарына арналған шақырымлік тордың жиілігі

Картаның масштабы	картадағы тордың өлшемі
	см есебімен	шақырым есебімен
1:1 000 000	шақырымдық тор жүргізілмеген
1:500 000	шақырымдық тор жүргізілмеген
1:200 000	5	10
1:100 000	2	1
1:50 000	2	1
1:25 000	4	1
1:10 000	10	1

Шақырымдық сызықты санмен белгілеу экватордан немесе аймақтың біліктік меридианынан шақырым есебімен жүргізіліп, абсцисасы ішкі бүйір бұрыштамаларына, ал ординаты солтүстік жəне оңтүстік ішкі бұрыштамаларына жазылады. Бұрыштаманың бұрышына жақын жүргізілген бірінші шақырымдық сызықта экватордан немесе аймақтың біліктік меридианынан шақырым есебімен алынған қашықтығын көрсететін бастапқы екеуі ұсақ, ал соңғы екеуі ірі болатын төрт, ординаттар үшін кейде бес сан жазылады. Картада қайталануды болдырмай артық салмақ түсірмес үшін қалған сызықтарда шақырым есебімен алынған ондық немесе бірлік сандар беріледі.

7.15 сурет. Тік бұрышты координатты анықтаудың мысалдары

Сол жақ бүйір бұрышқа жақын тік сызықтағы бірінші (кейде екінші) сан аймақтың реттік санын, қалған сандар тік шақырымлік сызықтың біліктік меридианнан қашықтықты, ал абсцисадағы төрт сан көлденең шақырымлік сызықтың экватордан шақырым есебімен алынған нақты қашықтығын көрсетеді.

Нүктенің тік бұрышты координаты Х пен Ү анықтау үшін көршілес жатқан тік жəне көлденең бағыттағы шақырымдық сызықтан нүктеге дейін штангенциркульмен немесе сызғышпен өлшеп алып, көршілес жатқан шақырымлік тордың мəніне қосып жазылатын метр есебімен алынатын нүктенің тікбұрышты координаты ΔХ жəне ΔҮ анықтайды. Мысалы, В нүктесінің абсциссасы Х табу үшін сол нүктенің оңтүстігіндегі көлденең сызық пен нүктенің арақашықтығын сызғышпен өлшеп, оның мəнін атау масштабына көбейтіп, өлшенген ΔХ=+504м санын көлденең шақырымдық сызықтың толық мəні Х=5604 санына қосып жазамыз. Сонда Х=5604504,0 шығады [7.15-сурет]. В нүктесінің ординаты Ү_В табу үшін нүкте мен оның батысында орналасқан тік шақырымдық сызықтың арақашықтығын өлшеп атау масштабына көбейтіп, өлшенген ΔҮ=+663м санын тік шақырымдық сызықтың нақты мəні Ү=6212 қосып жазамыз. Сонда Ү=6212663,0 саны шығады [7.15-сурет].

Полярлық жəне биполярлық координаттар жүйесі.

Координаттың бастауы болып табылатын О нүктесінде тұрып қажетті нүктенің орнын анықтауды полярлық координат дейміз.

Полярлық координат қарапайым геодезиялық құралдарды қолданып жүргізілетін көз мөлшері кескіндеу жұмыстарында кеңінен қолданылады.

Бұл жүйедегі көлденең жазықтықта таңдап алынған кескіндеу (түру) нүктесі полюс деп аталады. Осы нүкте арқылы ОХ поляр білігі (меридиан) жүргізіледі. Қажетті М нүктесінің орнын бұл жүйеде картадағы немесе жергілікті жердегі М нүктесінің орны екі координатты анықтау арқылы жүзеге асады [7.16 -сурет]. Олар:

• полярлық біліктен сағат тілімен бағыттас өлшенетін М нүктесінің бұрыштық жағдайы Н;

• координатын анықтайтын М нүктесі мен арақашықтығы Д=ОМ.

7. 16 сурет. Полярлық координат 11.11 сурет. Биполярлы координаттар

Полярлық координатты пайдаланып көз мөлшері кескіндеу жұмыстарын жүргізу үшін планшетке бекітілген А₄ немесе А₃ пішімінің оң жақ шетіне солтүстік пен оңтүстігі көрсетілген полярлық білігін жүргізіп, үстіне тұсбағдарды қойып, көк бағдар тілін 0⁰ келтіріп, кескіндейтін аумақтың тұйықталған АВСДЕ тірек нүктелерінің азимуттары мен түсіру нүктесі мен арақашықтығын анықтаймыз.

Тұйықталған түсіру алаңында жүргізілген өлшемдер арнайы кітапшаға тіркеліп, сандық деректер пайдаланып белгіленген масштабқа сай кескінделетін аумақтың сұлбасы абцисі жасалып, оған қажетті географиялық нысандар түсіріледі.

Полярлық жəне биполярлық координаттар жүйесі.

Координаттың бастауы болып табылатын О нүктесінде тұрып қажетті нүктенің орнын анықтауды полярлық координат дейміз.

Полярлық координат қарапайым геодезиялық құралдарды қолданып жүргізілетін көз мөлшері кескіндеу жұмыстарында кеңінен пайдаланылады.

Биполярлық координаттар жүйесі. Бір-бірімен түзу сызықпен байланысқан екі қозғалмайтын полярлық білік арқылы М нүктесінің координатын анықтауды Биполярлық координат дейміз.

Биполярлық координат анықтау үшін бір түзудің бойында бірдей қашықтықта орналасқан қозғалмайтын РО Р₁О₁ полярлық білігін тұрғызады да, О жəне О₁ нүктелерін бір-бірімен қосады.

Екі полярлық біліктің ортасындағы М нүктесінің ОО₁ нүктелеріне қатысты орыны α α₁ немесе Н жəне Н₁ бұрыштары жəне r₁(α₁) жəне r₂(α₂) радиус-векторлары арқылы анықтайды

[11.11-сурет].

Бұл жүйе кескіндеу барысында тура белгілеу (прямая засечка) жұмыстарында кеңінен қолданылады.

Топографиялық карталардың географиялық координаттар жүйесі.

Іс жүзінде картадан жергілікті жердегі нысандардың орнын анықтауға немесе көрсетуге тура келеді. Өзің тұрған немесе жергілікті жердегі нысанды белгілі нүктенің (сызықтың) орнын координаттың көмегімен анықтайды. Қандайда бір беттегі немесе кеңістіктегі нүктенің бұрыштық немесе сызықтық өлшеммен анықталатын орны координат деп аталады. Географиялық координаттар жүйесі география ғылымының барлық салаларында, теңіз жəне əуе новигациясында кеңінен қолданылады.

Жер бетіндегі кезкелген нүктенің экватор мен бастапқы меридианға қатысты орнын анықтауды географиялық координат дей міз.

Географиялық координаттар жүйесінде координат сызығы ретінде бірін- бірі қиып өтіп, градус торларын түзетін меридиандар мен параллельдер қабылданған. Географиялық координатты оқып-үйрену барысында Жер шар ретінде алынады. Егер Жер сферойд ретінде қабылданса, нүктелердің орыны геодезиялық координаттар жүйесімен анықталады.

Гелографиялық координаттар жүйесінде жер бетіндегі нүктелердің орыны екі географиялық координат ендік пен бойлықты анықтауға негізделген бұрыштық шама болып табылады [7.17-сурет].

Жер бетіндегі кез-келген нүкте мен экватор жазықтығы арасында түзілген бұрыш географиялық ендік деп аталады. Егер нүкте солтүстік жарты шарда орналасса оның ендігі солтүстік, егер оңтүстік жарты шарда орналасса оңтүстік болады. 9.5-суреттегі В бұрышы М нүктесінің ендігіне сай келеді. Экваторда орналасқан барлық нүктелердің ендігі 0° ал полюста орналасқан нүктелердікі 90° болады. Ендіктердің мəні 0°-90° аралығында болады. Градус есебімен алынған бұрыштың мəні экватордың солтүстігіндегі немесе оңтүстігіндегі кез-келген нүктенің қандай қашықтықта орналасқанын көрсетеді. Параллель біртекті географиялық ендікке ие болатын нүктенің геометриялық орны, ал, меридиан нүктенің бойлығы бір текті геометриялық орны болып табылады.

Бастапқы меридиан мен жер бетіндегі кез-келген нүктенің үстінен өтетін меридианның арасында түзілген бұрышты географиялық бойлық деп аталады. Бастапқы меридиан ретінде Лондон қаласының маңындағы Гривнич астрономиялық обсерваториясының үстінен өтетін меридиан қабылданған. Барлық нүктелердің бойлықтың мəні 0-180° аралығында болады. Бастапқы меридианның шығысында 0-180° аралығындағы барлық нүктенің бойлығы шығыс бойлық, бастапқы меридианның батысында 0-180° аралығындағы барлық нүктенің бойлығы батыс бойлық деп аталады.

Батыс жəне шығыс жарты шарлардағы барлық нүктелердің ендігі φ, бойлығы λ əріпімен белгіленеді.

7.17 сурет. Географиялық координаттар

Ірі масштабты топографиялық картаның ішкі бұрыштам аларының төрт бұрышында географиялық координаттары жазылады. Мысалы, 1:25 000 масштабты топографиялық картасының батыс бұрыштамасының бойлығы– 18°00’00’’шығысынікі

–18°07’30’’оңтүстік бұрыштамасының ендігі– 54°40’00’’, солтүстігінікі –54°45’00’’ ірі масштабты карталардан геог рафиялық координатты табу оңай болу үшін бір минуттан бөлін ген қосымша минуттық бұрыштама жүргізіледі. Ірі масштабты картадан А нүктесінің географиялық (геодезиялық) ендігін табу үшін сол нүктеден минуттық бұрыштамаларды қиып өтетін көлд ен ең сызықтар жүргізіліп оңтүстік жəне батыс (шығыс) бұрыштаманың қилысынан бастап бүйір бұрыштамаларды бойлай минуттары мен секундтарын санап шыққан санды 54°40’00’’ қосып жазады. Ірі масштабты картадан А нүктесінің географиялық (геодезиялық) бойлығын табу үшін сол нүктеден минуттық бұрыштамаларын қиып өтетін тік сызықтар жүргізіліп, оңтүстік (солтүстік) жəне батыс бұрыштаманың қилысынан бастап, оңтүстік (солтүстік) бұрыштаманы бойлай минуттары мен секундтарын санап шыққан санды 18°00’00’’қосып жазады [7.18-сурет].

7.18 сурет. Ірі масштабты картадан географиялық координатты анықтау

Топографиялық картадан географиялық координатты анықтау. Топографиялық картаның бетінің ішкі бұрыштамасы меридиан мен параллельдермен шектелген. Солтүстік жəне оңтүстік бұрыштама географиялық ендіктер, батыс жəне шығыс бұрыштамалар географиялық бойлық болып табылады. Бұрыштамалардың ендіктерімен бойлықтарының айырмасы мен топографиялық картаның бетіндегі бұрыштамалардың өлшемі стандартты беттеуге сəйкес келетіндіктен əрбір масштаб үшін тұрақты.

1:1 000 000 жəне 1:500 000 масштабты карталардан басқа барлық топографиялық карталарда ішкі жəне сыртқы бұрыштамалардың аралығында нүктелердің географиялық координатын анықтап оларды картаға түсіру қызметін атқаратын белгілі бір қашықтықта теңдей бөліктерге бөлінген минуттар мен секундтардан тұратын минудтық бұрыштамалары болады

[11.17 жəне 7.18-суреттер].

Бойлықтар мен ендіктер бойынша минуттық бұрыштамалардағы минуттар мен секундтардың саны бірдей болмайды. Ендік бойынша минуттың өлшемі 1852 метрге тең жəне ол əрқашан бойлықтың минутына қарағанда үлкен болады

[7.5 - кесте].

7.5 кесте.

Топографиялық карта бұрыштамаларының өлшемдері

Масштабтар	Бұрыштамалардың өлшемдері
	φ бойынша	λ бойынша
1:1 000 000	4°	6°
1:500 000	2°	3°
1:200 000	40'	1°
1:100 000	20'	20'
1:50 000	10'	15'
1:25 000	5'	7'30''
1:10 000	2'30''	3'45''

Топографиялық картаның оңтүстік жəне шығыс бұрыштамаларында барлық тақ минуттар, батыс жəне оңтүстік бұрыштамаларында барлық жұп минуттар даралап көрсетіледі. 10’’ бөлінген минуттардың түрлерін бұлай даралау географиялық координаттарды жылдам əрі дəл анықтауға мүмкіндік береді.

Шақырымдық тордың нүктеге жақын орналасқан тік жəне көлденең сызықтарының есептелінетін тік бұрышты координатқа қарағанда топографиялық картадан географиялық координатты анықтау біршама күрделі болуымен ерекшеленеді.

Картадағы А нүктесінің географиялық ендігі ϕ анықтау үшін аталғ ан нүктеден батыс немесе шығыс минуттық бұрыштаманы қиып өтетін көлденең түзу сызық жүргізіледі де, оңтүстік бұрышта ма мен батыс немесе шығыс бұрыштаманың қилысынан бастап А нүктесін қиып өтетін көлденең сызықтың батыс (шығыс) минут тық бұрыштамамен қилысына дейінгі минуты мен секунтын санап, оңтүстік жəне батыс (шығыс) бұрыштамадағы гео г ра фиялық ендіктің сандық көрсеткішіне қосып жазады

[7 . 19 -сурет].

Картада қамтылған қажетті нысанның географиялық бойлығы λ анықтау үшін А нүктесі мен солтүстік немесе оңтүстік бұрыштаманы қиып өтетін түзу сызық жүргізіледі де, батыс жəне солтүстік (оңтүстік) бұрыштамалардың түйіліскен жерінің минуттық бұрыштаманы қиып өтететін тік сызыққа дейінгі мину ты мен секундын есептеп, солтүстік (оңтүстік) жəне батыс бұрыштамалардың қиылысындағы бойлықтың градусына қосып жазады.

7.19-сурет. Топографиялық картадан А нүктесінің географиялық координатын анықтау

Белгіленген координат бойынша нүктені картаға түсіру.

Белгіленген координат бойынша нүктені түсіру үшін алдымен топографиялық картадағы орнын анықтайды. Мысалы, D нүктесінің φ=48°51'05''; λ=30°01'22'' болатын координатын картаға түсіру үшін φ=48°51' ендікті λ=30°01' бойлықты тауып алып, одан батыс жəне шығыс, солтүстік жəне оңтүстік минуттық бұрыштамаларды қиып өтетін перпендикуляр түзу сызықтар жүргізеді. Содан соң минуттық бұрыштамадан штанген циркульдің көмегімен 10'' бөлінген минуттан Δ φ=05'' өлшеп алып,оңтүстік бұрыштамаға жақын орналасқан бүйір бұрыштамаларындағы φ=48°51' параллельге қосып нүктенің ендігін батыс бұрыштамаға жақын жақын орналасқан солтүстік жəне оңтүстік бұрыштамадағы λ=30°01' меридианына Δλ=01'' қосып, нүктенің бойлығын белгілейді де нүкте арқылы қарындашпен солтүстік (оңтүстік) жəне батыс (шығыс) бұрыштамаларды қосатын бірінбірі перпендикудяр сызық жүргізіп олардың қилысқан жеріне D нүктесін түсіреді.

Пайдаланған əдебиеттер тізімі:

1. Қалыбеков Т. Қ. Геодезия мен топография негіздері.-Алматы: Ана тілі, 1993 –184 б.

2. Верещака Т. В. Топографические карты: научные основы содержания. –М.: МАИК «Наука/Интерпериодика», 2002.

3. Баранов А. Р., Маслак Ю. Г., Ягодинцев В. И. /под. ред. Маслака Ю.Г. Военная топография в служебнобоевой деятельности оперативных подразделений: Учебник для курсантов и слушателей военных учебных заведений. – М.: Академический Проект, 2005.–210 с.

4. Курошев Г. Д. Геодезия и география. – СПб. Изд-во С-Петербурского университета, 1999.-148 с.

5. Киселев М. И., Михелев Д. Ш. Основы Геодезии.– М.: Высшая школа, 2003. –365 с.

6. Уварова А.К., Мазбаев О.Б. Топография негіздері жəне жергілікті жерде бағдарлау, Қазақ университеті, 2007.– 80 б.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1.Топографиялық картадардың қандай қасиеттері ғылым мен адамның тəжірибелік іс-əрекетінің көптеген саласында пайдалануға мүмкіндік береді?

2. Ірі масштабты сұлбалар (плпандар) мен көлденең қимасызбаларды құру əдістерін, атқаратын қызметі мен тəжірибелік маңызын анықтаңыз.

3. Топографияда қолданылатын сыналы жəне көлбеу масштабтардың атқаратын қызметін, құру жəне өлшеу əдістерін ашып көрсетіңіз.

4. Картаның сыртқы бұрыштамадан тыс безендірілуін қандай ретпен оқу қажет?

5. Картографияда Гаусстың координаттар жүйесінің Декарттың координаттар жүйесінен қандай айырмашылығын бар?

6. Географиялық координат пен тік бұрышты жəне полярлық кординаттардың қажетті нысанның орнын анықтау əдістерінде бір бірінен қандай айырмашылықтары бар?

7. 1:1 000 000 масштабты жалпы шолу карталарын құруға қандай проекция қолданады?

9. 1:25000 масштабты топографиялық картаны пайдаланып, төмендегі кестедегі нүктелердің географиялық жəне тік бұрышты координаттарын анықтап кестені толтыр.

19–1171

Абсолют биіктіктері көрсетілген	Географиялық нүктелер орналасқан квадраттар	Географиялық координаттары		Тік бұрышты координаттары
		географиялық		абциссасы	ординатасы
		Ендігі B( )ϕ	Бойлығы L( )λ	Х шақырым	Ү шақырым
160,6 Андога тауы	6611
156,9 Голая тауы

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Жергілікті жердегі табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандардың қасиеттері мен орналасу ерекшеліктерін кескіндейтін ірі масштабты жалпы географиялық карта ...

А) топографиялық карта;

2. географиялық карта;

3. жергілікті жердің сұлбасы; D) топографиялық сұлба;

E) географиялық глобус.

2. Жергілікті жердегі сызықтардың көлденең проекциядағы ұзындықтарының топографиялық картадағы ұзындыққа сəйкес келуін ... дейміз.

А) масштаб;

2. сандық масштаб;

3. сызықтық масштаб;

4. атау масштабы;

5. көлбеу масштаб.

3. Топографиялық картаның негізгі жабдықтаушы элементтерінің бірі ...

А) шартты белгілері;

2. магниттік ауытқу бұрышы;

3. магниттік ауытқу бұрышы мен масштабы;

4. шақырымдық тордың сызығы;

Е) меридиандарды жақындату бұрышы

4. Топографиялық картаның қосалқы жабдықтаушы элементтерінің бірі ...

А) шартты белгілері;

В) масштабы;

С) координаттық торлары;

D) меридиандарды жақындату жəне магниттік ауытқу бұрыштары;

Е) минуттық бұрыштамасы.

5. Сызықтық масштабтың нөлдік көрсеткішінің оң жағындағы 2см бөлігіне тең бөліктері ...

А) дəлдіктің шегі;

В) дəлдік негіздері;

С) ұзындық дəлдігі; D) кестетік дəлдігі;

Е) толық негіздері.

5. Сызықтық масштабтың кестетік дəлдігі ..... мм тең.

А) 0,02 мм;

В) 0,002 мм;

С) 0,2 мм;

D) 2 мм;

Е) 0,1 мм.

9. Картаның 0,1 мм бөлігіне сай келетін жер бетінің ұзындығы ...

А) дəлдіктің ең төменгі шегі;

В) кестетік дəлдік;

С) атау масштабының дəлдігі;

D) сызықтық масштабтың негізі;

Е) сызықтық масштабтың дəлдік негізі.

7. 1:10 000 масштабты картаның дəлдігінің ең төменгі шегін ата ...

А) 10 м;

В) 1 м;

С) 100 м; D) 10 см;

Е) 1 см.

7. 1: 25 000 масштабты картаның бетінің 1 см² жер бетінің .....гектары сəйкес келеді.

А) 0,25;

В) 2,5;

С) 25;

D) 250; Е) 0,025.

9. 1: 50 000 масштабты картада А жəне В нүктелерінің арақашықтығы 3,5 см болса екі нүктенің ара қашықтығы ...... метр болады.

А) 17500 м;

В) 1,75 м;

С) 750 м;

D) 17,5 м;

D) 1750 м.

10.Топографиялық картадағы қажетті нүктенің географиялық координатын табу үшін ..... қолданады.

А) сыртқы бұрыштаманы;

В) ішкі бұрыштаманы;

С) қосалқы жабдықтаушы элементтерді; D) минуттық бұрыштаманы;

Е) координаттық торды.

11. Кез-келген нүктенің бастапқы (0º) меридианнан градус есебімен алынған қашықтығы ...

А) географиялық бойлық;

В) географиялық меридиан;

С) географиялық параллель;

D) географиялық ендік;

Е) географиялық координат.

12. Кез келген нүктенің ендігі мен бойлығын ... дейміз.

А) географиялық меридиан;

В) географиялық координат;

С) географиялық бойлық;

D) географиялық ендік;

Е) географиялық параллель.

13. j əрпімен ..... белгілейді.

А) ендікті;

В) бойлықты;

С) географиялық координатты;

D) абсциссаны;

Е) ординаты.

14. l əрпімен .... белгілейді.

А) географиялық координатты;

В) ендікті;

С) бойлықты;

D) абсциссаны;

Е) ординаты.

15. Х əрпімен .... белгілейді?

А) абсциссаны;

В) ординатты;

С) ендік;

D) бойлық;

Е) тік бұрышты координатты.

16. Ү əрпімен .... белгілейді.

А) бойлықты;

В) абциссаны; С) ендікті;

D) ординатты;

Е) тік бұрышты координатты.

17. Ірі масштабты картаның оңтүстік жəне солтүстік минуттық бұрыштамасының көмегімен .... анықтайды.

А) географиялық бойлықты;

В) географиялық ендікті;

С) тік бұрышты координатты; D) географиялық координатты;

Е) абсциссаны.

17. Ірі масштабты картаның батыс жəне шығыс бұрыштамасындағы минуттық шкалалары ..... анықтау үшін қажет.

А) географиялық бойлықты;

В) географиялық координатты;

С) тік бұрышты координатты;

D) абсциссаны;

Е) географиялық ендікті.

19. 1:100 000 масштабты картаның Талдықорқан қаласы орналасқан

134 бетінің номенклатурасын анықта …

А) L-44-134 ;

В) L-43-134;

С) L-4 2 134; D) L-41-341;

Е) L-40-134.

20. 1: 200 000 масштабты картаның 36 бетінің əрбір беті ..... белгіленеді.

А) рим санымен;

В) латынның бас əрпімен;

С) араб санымен;

D) орыстың бас əрпімен; Е) орыстың кіші əріпімен.

20. 1:25 000 масштабты картаның бір бетін шектейтін бойлықтары қанша минут?

А) 30’ 00’’;

В) 15’ 00’’ ; С) 7’ 30’’;

D) 40’ 00’’;

Е) 60’;

8 - т а р а у.

ЖЕРГІЛІКТІ ЖЕРДЕ БАҒДАРЛАУ

8.1 Жергілікті жердегі сызықтарды бағдарлау

Географиялық азимут пен меридиандарды жақындату бұрышы туралы түсінік. «Жергілікті жердегі (картадағы) сызықтарды бағдарлау» түсінігіне қандайда бір бастапқы бағытқа қатысты алғандағы бағытты (бұрышты) анықтау жатады. Ірі масштабты топографиялық картамен жұмыс істегеңде бағытты анықтауға арналған есептерді шығаруға тура келеді. Картада белгілі бір нүктенің бұрыштарының салыстырмалы түрдегі бастапқы бағыты ретінде геграфиялық (нағыз) меридиан, магниттік меридиан Гаусс пен Крюгердің біліктік меридианы қабылданады. Басты бағыт ретінде қабылдануына байланысты географиялық азимут, магниттік азимут жəне дирекциондық бұрыш болып бөлінеді.

Географиялық меридиан мен қажетті нүктенің арасындағы бұрышты географиялық немесе нағыз азимут дейміз. Ол А əрпімен белгіленіп, сағат тілімен бағыттас 0°–360° аралығында өлшенеді.

Топографияда нағыз азимут А есептеу тура жəне кері бағытта транспортирдің көмегімен жүргізіледі. Осыған орай тура азимут 7.1-суретте көрсетілген РР меридианын М нүктесінде қиып өтетін СD түзуіндегі М₁ мен М₂ нағыз азимуттың тура бағытта, DС түзуіндегі М₂ мен М₁ кері бағытта есептеуге мысал болады [8.1-сурет]. Тура жəне кері азимут бір-бірінен 180° айырма жасайды. Егер тура нағыз азимуттың мəні 180° аспаса, кері азимутты табу үшін 180° қосамыз. Егер тура азимуттің мəні 180° артық болса, аламыз. Топографиялық картадан тура жəне кері нағыз азимутты транспортирдің көмегімен анықтайды. Ірі масштабты карталарда географиялық меридиан ретінде батыс жəне шығыс бұрыштамалары (ішкі) алынады.

8.1 сурет. Сызықтар бағыттарының бұрыштары: РР аймақтың біліктік меридианы координаттық торының тік бағыттағы Р₁ жəне Р₂ оған бағыттас жүргізілген картаның координаттық торының тік бағыттағы шақырымдық сызығы

Мысалы: АВ түзуінің нағыз азимуты нА=60° болса, ВА түзуінің кері азимутын анықтау үшін 180°-ты қосамыз. Кері нА 60°+180°=240°, егер ВС түзуінің нағыз азимуты А_н320° тең болса, СВ түзуінің нағыз азимутын табу үшін А_н кері 320°–180°=140°. Мысалдарда көрсетілгендей нағыз азимут 180° артық болса, кері азимутты табу үшін 180° аламыз, егер кем болса қосамыз.

Барлық меридиандар полюстарында түйілісетіндіктен жер шарының əртүрлі нүктелерінде олар бір-бірімен параллель болмайды. Сондықтан бір түзудің бойында жатқан əртүрлі нүктелердің азимуттық өлшемдері əртүрлі болады. СD түзуінің М1, М2 нүктесінде қиып өтетін РР, Р1 Р1, Р2Р2 нағыз меридианы М нүктесінде қиып өтетін РР меридианымен параллель емес. Сондықтан, М₁ ^{жəне М}₂ нүктелерінің А_н1 А_н2 нағыз азимуттары тең.

Меридиандарды жақындату бұрышы. Егер СD түзуінің М₁,

М₂ нүктелерінде қиып өтетін Р₁ жəне Р₂ түзулеріне параллель М нүктесінде қиып өтетін РР меридианын жүргізсек, меридианγ

дарды жақындату бұрышы шығады. М нүктесінің шығысында орналасқан нүктелер үшін меридиандарды жақындату бұрышы γ шығыстық деп атап, көрсеткіші оң (+), ал М нүктесінің ба-

тысында орналасқандар (Рγ батыстық деп аталып, көрсеткіші теріс (-) деп ₂Р₂) үшін меридиандарды жақындату бұрышы белгіленеді [8.2-сурет].

Суретке талдау жасайтын болсақ:

А_н1= А_н + γ; А_н2 = А_н -γ;

DС түзуінің М нүктесіндегі А кері = А_н ± 180°.

Формуланың мəндерін орнына қойып,

А_н2 = А_н ± 180°+γ

шығаруға болады. Əртүрлі нүктелердің тура жəне кері ази-

муты 180°+γ айырма жасайды. Географиялық меридиандардың солтүстік бағытымен координаттық тордың тік шақырымдық сызығының арасында түзілген меридиандарды жақындату бұрышы γ көрсеткіші 3º аспайды. Ол топографиялық картаның қосымша жабдықтаушы элементі ретінде оңтүстік бұрыштама астында көрсетіледі.

А_м =α−δ+γ;

α=А_м+ δ-γ;

A =α+γ_;

А_нкері=320°–180°=140°.

Мысалдарда көрсетілгендей нағыз азимут 180° кем болса, 180° қосамыз, егер артық болса аламыз. Нағыз азимут астрономиялық өлшемдерге негізделіп алынады.

Магниттік азимут жəне магниттік ауытқу бұрышы.

Жердің магнитизмінің əсерінен еркін ілінген магниттік бағдар магниттік меридиан жазықтығының бағытына бағытталады. Магниттік бағдар осы қасиеттеріне байланысты жергілікті жердегі нүктелердің бағытын анықтауға мүмкіндік береді.

Магниттік меридианның солтүстік бағыты мен қажетті нүктенің арасындағы көлденең бұрышты магниттік азимут дейм із. Ол А_м əріпімен белгіленеді. Ол магниттік меридианның солтүстік бағытымен сағат тіліне бағыттас 0º пен 360º аралығында өлшенеді.

Географиялық жəне магниттік полюстердің жер шарындағы орындары əртүрлі. Сондықтан магниттік (нағыз) меридианның арасында магнит тілінің ауытқу бұрышы δ түзіледі.

Магнит тілінің солтүстік шеті нағыз меридианнан батысқа немесе шығысқа ауытқуы мүмкін магнит тілінің батыстық бұрылуы теріс (-) шығыстық бұрышы оң (+) деп есептелінеді.

Жергілікті жердің белгілі бір нүктесіндегі магниттік ауыту бұрышының деректерін біле отырып, магниттік азимуттан нағыз азимутқа немесе дирекциондық бұрышқа өтуге болады.

Магниттік азимуттан нағыз азимутқа өту үшін

Ан = Ам + δ,

бірақ бұрын

А_н =α+γ

дəлелденуіне байланысты [8.2-сурет].

8.2-сурет. ОL түзуіндегі бағыттарының бұрыштары: А– нағыз азимут;

А_м – магниттік азимут; α – дирекциондық бұрыш; γ– меридиандады жақындату бұрышы; δ– магниттік ауытқу бұрышы.

Формуланың оң жақ бөлігін өзара теңестіру арқылы төмендегі мəндер шығады: А_м +δ=α+γ одан α= А_м + δ+γ δ-γ=π алгебралық айырмасын бағытқа тузету енгізу дейміз.

Меридиандарды жақындату мен магниттік ауытқу бұрыштары туралы деректер топографиялық картаның əр бетінің оңтүстік бұрыштамасының астында жазылады. Магниттік азимуттан дирекциондық бұрышқа өту үшін магниттік азимуттың мəніне түзетудің мəнін қосамыз [13.2-сурет]. α = А_м+π;

дирекциондық бұрыштан магнитті азимутқа өту үшін түзетудің мəнін аламыз.

А_м -α - π;

1. мысал: АВ түзуінің Амаг = 210º, магнит тілінің ауытқуы 3º АВ түзуінің нағыз азимутын анықта. А_н = А_м + δ =210º + 3º - 213º.

2. мысал: АВ түзуінің дирекциондық бұрышы α=68º магнит тілінің ауытқуы δ= 2º меридианды жақындату бұрышы γ=1⁰

ВС түзуінің магниттік азимутын анықта. А_м = 68⁰ – 3º10’ = 64º50’.

3. мысал: Магнит тілінің ауытқуы δ= -5º. Меридиандарды жақындату бұрышы γ=2º, түзетудің, мəні π анықта: π = −5⁰ − (+ 2⁰)= −7⁰.

4. мысал: АВ түзуінің магниттік азимуты А_м=85º бағытқа енгізілетін түзету π = -7º АВ түзуінің дирекциондық бұрышын анықт а.

α = А_м + π = 85º - 7º = 78º.

Дирекциондық бұрыш пен румб. Бұрыштарды бағдарлауды аймақтың біліктік меридианына қатысты анықтауғада болады.

Аймақтың біліктік меридианының солтүстік бағыты (тік бағыттағы шақырымдық сызық) мен қажетті нүктенің арасындағы көлденең бұрышты дирекциондық бұрыш дейміз. Ол латынның α əрпімен белгіленеді, ол меридианның солтүстік бағытымен сағаттың тіліне бағыттас 0° пен 180° аралығында өлшенеді. [8.1 жəне 8.3– суреттер].

8.3-сурет. Дирекциондық бұрышты анықтау

Бір түзудің бойындағы əр түрлі нүктенің азимуттары əр түрлі болуымен қатар өлшемнің дəлдігінен қателіктер де кетуіне байланысты қиындықтар тууы мүмкін. Сондықтан геодезияда дəл өлшеу жұмыстарын жүргізу үшін дирекциондық бұрыш қолданылады. СD түзулерін қиып өтетін М, М₁, М₂ нүктелерінің кез-келгенінің дирекциондық бұрышы α тең.

Азимуттан дирекциондық бұрыштың айырмашылығы кез-келген нүктеде өзінің мəнін сақтайды. Тура (α) жəне кері (α’) дирекциондық бұрышы 180° айырма жасайды. Тік бағыттағы шақырым дық сызыққа транспортирдің 0º бағыттап қойып, дирекцио н дық бұрышты оңай анықтауға болады [12.1 жəне 12.3 сурет тер].

Нағыз азимут пен дирекциондық бұрыштың байланысы төмендегі формуламен анықталады.

А_н1 = α+γ; А_н2 =α−γ; н

немесе жалпы алғанда

А_н = α±γ;

Мысалы, АВ түзулерінің дирекциондық бұрышы α= 98° меридиандарды жақындату бұрышы батыстық γ = -1°40’

болғанда, АВ түзуінің нағыз азимутын анықта.

А_н =αγ+ = 98⁰ −1 40 96 20⁰ = ^{0 /}

Мысалы, АВ түзуінің нағыз азимуты А_н1= 210º30’ меридиандарды жақындату бұрышы батыстың γ=-1°40’. АВ түзуінің дирекциондық бұрышын анықта.

А_н = а + γ

немесе α= А_н- γ = 210°30’ + 1°40’ =212°10’

Румб. Бірқатар астраномиялық мəселелерді шешуде, кемелердің курсын анықтағанда, азимуттың орнына румбы қолда нылады.

Белгілі бір нүктемен жақын жатқан біліктік меридианның, нағыз немесе магниттік меридианның арасында түзілген 90° аспайтын бұрышты румб дейміз. Ол латынның r əрпімен белгіленеді. Румб азимуттың төрттен бір бөлігіне тең болады. Көкжиектің аралық бағыттары мен аталып r₁, r₂, r₃, r₄ деп белгіленеді.

Жоғарыда көрсетілген АВ түзуінің румбы r₁=с.ш. 35º, ОD түзуінің румбы r₄=с.б. 20º.

Төрттен бір бөліктің барлық румблары төмендегі мəнге ие бола ды:

r₁=Н₁; r₂=180º - А₂; r_З-180º-А_З; r₄=360º -А₄;

Жоғарыда көрсетілген формуланы қолданып, азимуттан румбға немесе керісінше румбтан азимутқа өтуге болады.

1. мысал: АВ түзуінің румбы r=32º30’.

Сол түзудің азимутын анықта.

r₃=А_З-180º немесе А_З =r_З+180º=32º30’+180º=212ºЗ0’.

2. мысал: СD түзуінің азимуты 131⁰40’ тең. Сол түзудің румбсын анықта.

r₂=о.ш : 48°20'.

8.4 сурет. Бағыттардың азимуты мен румбтың байланысы

Топографиялық картадан азимутты, румб мен дирекциондық бұрышты өлшеу. Бағдарлау бұрыштары геодезистер, жобалаушылар, құрылысшылар мен теңізшілер өз жұмыстарында картамен жұмыс істеу немесе онда геодезиялық торлар полигондарын түсіру, жол мен құбыр салу, бағытпен қозғалу тағыда басқа мақсатта қолдану үшін қажет. Координаттар торының тік сызықтарын жүргізу арқылы карта ішіндегі абсциссаның, ал бүйір қабырғаларының (ішкі бұрыштамалары) көмегімен нағыз (географиялық) меридианның, магниттік ауытқу бұрышының сызбасына сүйеніп магниттік меридианның орны нақты анықталады. Бұдан картаның кез-келген нүктесінің бағдарлық бұрыштарын координаттар торының көмегімен дəл есептеуге болады деген қорытынды шығаруға болады.

Картадағы кез-келген нүктенің абсциссаға қатысты нағыз немесе магниттік азимутын картаның оңтүстік бұрыштамасының астында берілетін меридиандарды жақындату жəне магниттік ауытқу бұрыштарының қазіргі кезеңге сəйкес келетін мəнін қолдана отырып анықтайды. Егер картада өткен жылдардың магниттік ауытқуы көрсетілсе, бір жыл ішіндегі ауытқуды ескеріп оған түзету енгізіледі. Мысалы, картада берілетін жазбаша түсініктемесінде 1960 жылдың магниттік ауытқуы 4°30' деп беріген. Меридиандардың орташа жақындауы 0°54' батыстық. Магниттік ауытқу бұрының бір жыл ішіндегі өзгеруі 0°02'. Сонда 1986 жылғы магниттік ауытқу бұрышына енгізетін түзету былай болады: 0°02'х26 (жыл)=0°52'. Осыған орай 1986 жылғы магниттік ауытқу бұрышы 4°30' шығыстық - 0°52' батыстық=3°38' шығыстық болады.

Кез-келген нүктенің абсциссаға (шақырымдық тордың тік сызығына) қатысты алғандағы географиялық (нағыз) меридианның орыны 0°54' (батыстық) бұрышпен, ал магниттік меридианның орыны 3°38' (шығыстық) бұрышпен анықталады. Бірақ транспортирмен өлшегенде, əсіресе, шағын бұрыштардың ауытқуының дəлдігі жоғары болмайтындықтан бағдарлайтын бұрыштарды картаға түсіру нақтылығы салыстьрмалы түрде төмен болады.

Картадағы кезкелген нүктедегі нағыз меридианның дəл орны сол нүктеден өтетін меридианның географиялық бойлығын есептеу арқылы анықталады. Ол үшін нүктені қиып өтетін солтүстік жəне оңтүстік минуттық бұрыштаманы қосатын түзу сызық жүргізіп, географиялық бойлықтың градусын, минуты мен секундын санайды.

Картадан азимут пен дирекциондық бұрыштар орталығы меридиан (абсцисса) сызығының бойындағы белгіленген нүктемен үйлесетіріліп қойылған транспортирмен өлшенеді. Егер сызық аз болса, оны карта бетінде жүргізуге тура келеді. Бұрышты өлшеу дəлдігін арттыру үшін үлкен негізді транспортирлерді қолдану қажет [8.5-сурет].

Егер сызық меридианның оң немесе сол жағынан өтсе, транспортирдің нөлдік көрсеткішін меридианның солтүстік (оңтүстік) бағытымен, немесе, координаттар торының тік сызығымен сəйкестендіреміз.

8.5-сурет. Картадан азимут пен дирекциондық бұрышты өлшегендегі транспортирдің жағдайы

Бастапқы нүктеге қатысты алғанда белгілі бір нүктенің азимутын анықтайтын сызық тұрғызу үшін бастапқы нүкте арқылы нағыз немесе магниттік меридиан сызығын жүргізу қажет. Бастапқы нүктедегі нағыз немесе магниттік меридианның абсцисс аға (тік координаттық сызыққа) қатысты орнын картаның оңтүстік бұрыштамасы астында берілетін меридиандарды жақынд ату жəне магниттік ауытқу бұрышының сызбасы арқылы анықтай ды. Содан кейін 4.5-суреттегі орналастыру жағдайын ескер е отырып, бастапқы нүктеге қатысты алғандағы белгілі бір нүктен ің азимуттық өлшемін транспортирдің шкаласынан тауып, екі нүктені қосатын сызық жүргізеді.

8.6-сурет. Картадан транспортирдің көмегімен румты өлшеу

Румбты есептеу азимут пен дирекциондық бұрышты өлшеу əдісіне ұқсас болғанымен, 4.6-суретте көрсетілген транспортирді орналастырудың төрт жағдайының біріне сйкес жүргізіледі. Солтүстік-шығыс румбтың бағытын табу үшін транспортир шкаласының нөлдік көрсеткішін меридианның солтүстік бағытымен сəйкестендіріп орналастырамыз. Шкаладан саналған градус румбтың өлшемін көрсетеді [8.6-сурет (І)]. Оңтүстік-батыс румбтың бағытын табу үшін транспортирдің нөлдік көрсеткішін меридианның оңтүстік бағытымен сəйкестендіріп, шкала өлшемінен жоғарыда аталған бағыттың румбының көрсеткішін анықтайды [8.6-сурет (ІІ)].

Оңтүстік-шығыс румбтың бағытын табу үшін транспортирдің нөлдік көрсеткішін берілген сызықтың бағытымен сəйкестендіріп орналастырамыз. Оңтүстік бағыттағы шкала өлшемі жоғарыда аталған бағыттың румбының көрсеткіші болып табылады.

[8.6-сурет (ІІІ)].

Оңтүстік-батыс румбтың бағытын табу үшін транспортирдің нөлдік көрсеткішін берілген сызықтың бағытымен сəйкестендіріп орналастырамыз. Солтүстік бағыттағы шкала өлшемі жоғарыда аталған бағыттың румбының көрсеткіші болып табылады.

[8.6-сурет (ІV)].

8.2. Жергілікті жерде картасыз бағдарлау

Бағдарлаудың мəні, түрлері мен əдістері. Жергілікті жерде көкжиектік тұстарына жəне жергілікті жердегі заттарға, жер бедерінің құрамдас бөліктеріне қатысты орнын анықтай отырып жүретін жолының бағытын таба білуді бағдарлау дейміз. Жылдам əрі дұрыс нақты бағдарлау жақсы бағдарлық заттардың болуына, жұмыс істеу жағдайына (ауа-райы, тəуліктің уақытына), картаның сапасына, адамдардың іс тəжірибесіне, орындалатын тапсырмаға байланысты.

Жергілікті жерде бағдарлаудың құрамына өзің тұрған жердегі көкжиектің тұстары мен сол жердегі ерекшеленетін заттарға қатысты орнын анықтау таңдаған бағытпен жүрудің сақталуы, жергілікті жердегі бағдарлық заттардың жағдайы кіреді. Бағдарлау нақты жəне жалпы болып екіге бөлінеді.

Жалпы бағдарлауға баратын соңғы нүктеге жету үшін өзің тұрған орынды, қозғаластың бағыт пен уақытты шамамен анықтау, оны сақтау жатады. Жалпы бағдарлау карта болмай тек қана баратын соңғы нүктеге дейінгі сызба-нұсқа ғана болғанда қолданылады.

Нақты бағдарлауға өзің тұрған орыны мен жүретін бағытты нақты анықтау жатады. Ол азимутпен қозғалу, баратын жолды картаға түсіру кезінде қолданылады. Орындалатын тапсырманың сипатына қарай бағдарлау топографиялық картаның жəне тұсбағдардың көмегімен жүргізіледі. Нашар көрінетін ауа райының күрделі жағдайында топографиялық карта мен навигациялық құралдарды қолданып қозғалады. Бағдарлауға қолайлы заттар аз жерлерде жəне түнде қозғалатын бағытты азимут арқылы анықтайды.

Біршама өзгеріске ұшыраған жерлер мен ірі елдімекендерде аэрофотосуретті пайдаланып қозғалған тиімді. Түнде тұсбағдар болмаған жағдайда аспан денелеріне қарап бағдарлау əдістері сол кезеңдегі жағдаймен орындалатын тапсырманың сипатына қарай таңдалады.

Жергілікті заттар мен жер бедерінің пішініне қарап өзің тұрған орынмен қозғалатын бағытты анықтауды бағдар дейміз. Олар пішінімен, түсімен ерекшеленіп, өзінтұрған жерді көзбен шалып өткенде жеңіл əрі тез табылады. Бағдарлар аудандық, сызықтық, нүктелік болып үшке бөлінеді. Аудандық бағдарларға елдімекендер жеке орман алқаптары ірі көлдер мен тоғайлар, батпақтар мен басқа да ірі ауданды алып жатқан нысандар кіреді. Сызықтық бағдарларға ені қысқа əрі ұзын қашықтыққа созылып жатқан жер бедерінің пішіні мен жергілікті заттар, жолдар, каналдар, электр желілері, жыралар мен жылғалар т.б. жатады. Олар көбінесе қозғалатын бағытты сақтау үшін қолданылады.

Нүктелік бағдарларға зауыт фабрикалардың мұражалары, мұнара текті құрылыстар, жол қилыстары, таулардың шыңдары шұңқырлар сияқты алып жатқан ауданы шағын заттар жатады. Нүктелік бағдарлар өзің тұрған орынмен жүріп бара жатқан бағытты нақты анықтау үшін қолданылады. Бағдарды дұрыс таңдау бақылау жүргізуді, жергілікті жерде бағдарлауды, бағыт бойынша қозғалуды жеңілдетеді. Бағдар ретінде жақсы көрінетін біршама тұрақты жергілікті жердегі заттар мен жер бедерінің пішіні алынады (биіктік белгілері, қорғандар, мұнара текті құрылыстар т.б.). Нысананы жəне баратын бағытты тез табу үшін бағдар тереңінен жəне шетінен бір қалыпты тез таңдалады. Таңдап алған бағдарлар санмен белгіленіп, есте жақсы сақталу үшін əр қайсысына түсіне, сыртқы пішініне сəйкес шартты ат қойылады. Мысалы: «төбесі үшкір» немесе «текшелі төбе», «күңгірт орман», «сары жыра» т.б.

Түнде көретін приборлармен бақылағанда да жергілікті жердегі жəне оны қоршаған заттардың түсі ажыратылып, айқын көрінбейді. Сонымен күндіз түрі-түсі айқын көрінетін заттар түнде бағдарлауға жарамайды. Бағдарлық заттар ретінде алынған аудандық нысандар түнде тек бұлдырлап көрінетін сыртқы пішіні қара-қоңыр, ақ-қара түсімен ғана нашар ажыратылады.

Жасанды түрде жарық бергенде қозғалмалы көлеңке түзіліп, жарық түсірілген аумақ туралы алдамшы түсінік қалыптастырады. Сондықтан түнде жүргенде көл немесе өзен, жол, жыра сияқты сызықтық бағдарларды пайдаланған қолайлы. Қыста қалың қар жамылғысы жергілікті жердің сыртқы көрінісін біршама өзгертеді, қыста бағдар ретінде қардан айқын көрініп ерекшелінетін қара түсті жергілікті заттарды таңдаған қолайлы. Қыста қалың жауған қар жер бедерін бағдар ретінде қолдануын қиындататындықтан көптеген сызықтық бағдарлар да қардың астында көрінбей қалады.

Ауа райының тез бұзылуына байланысты қысты күні бағдарлаудың жағдайы тез нашарлауы мүмкін. Сондықтан бағдарлық заттармен қатар бағытты анықтау үшін тұсбағдарды қолдану қажет. Жергілікті жердің əр-түрлі жағдайына байланысты өзіне тəн ерекшіліктері болады. Таулы жерде бағдарлар шетінен немесе тереңдігінен ғана емес биіктігімен таңдалады. Далалы шөлді жерлерде бағдар ретінде инженерлік құрылыстар, жасанды бағдарлар алынады. Егер өзің тұрған жердің белгілі бағдарға қатысты орнын талап етсе, онда төбесі текшелі биіктіктің шығысы орман алқабынан 400 м жерде тұрмын деп хабарлау қажет.

Көкжиектің тұстарын аспан денелерінің жəне жергілікті жердегі заттардың көмегімен анықтау арқылы бағдарлау. Көкжиектің бағытын шамамен күнмен, поляр жұлдызы

20–1171

темірқазықпен, жергілікті заттардың белгілерімен, тұсбағдардың, сағаттың көмегімен анықтайды.

Солтүстік жартышарда декретті уақыт бойынша жазда күн таңғы сағат 7ºº-де шамамен шығыста, 13ºº оңтүстікте, 19ºº батыста тұрады [8.7-сурет].

8.7 сурет. Көкжиектің тұстарын күндіз сағаттың көмегімен анықтау

Орта жəне жоғары ендіктерде 1 сағатта күн азимут бойынша 15° қозғалады, бақылаған кездегі жəне тал түстегі уақыт айырмасына қарай күннің оңтүстікпен қилысқан бұрышын есептеу арқыл ы көкжиектің бағытын анықтайды. Күн арқылы сағаттың көм е гі мен көкжиектің бағытын біршама нақты анықтауға бо ла ды.

Көкжиектің тұстарын анықтау үшін сағатты көлденең түзу жағдайға келтіріп қысқа тілін күнге бұрып, үстіне ши қою арқылы сағат тілінің шеңберін тең екіге бөлетін түзу сызық жүргіземіз. Содан соң аталған түзуді ортасынан тең екіге бөлеміз.

Сағаттың күнге қараған қысқа тілінен түзу жүргізілген сызықтықты екіге бөлу нəтижесінде түзілген бұрыштың биссектрисасы əрқашан шамамен оңтүстікті көрсетеді. Демек оңтүстікке қарсы бұрыш солтүстік болып табылады. Сағат 13⁰⁰ де күн оңтүстікте тұратындықтан сағаттың қысқа тіліне қарсы бұрышты солтүстік деп есептеу қажет.

Түске дейін оңтүстікті көрсететін бағытқа қарама-қарсы бағыт солтүстік деп есептелінсе, түстен кейін оны қарама-қарсы бағытта анықтау қажет.

Аспан денелерінің көмегімен бағдарлау. Поляр жұлдызы темірқазық əрқашан солтүстікті көрсетеді. Бұлтсыз ашық түнде үлкен аю шоқжұлдызын (жетіқарақшыны) жылдам тауып алуға болады. Жетіқарақшының шөмішінің басының соңғы екі жұлдызынан ойша түзу сызық жүргізіп оны теңдей бес бөлікке бөліп, бесінші бөліктің соңы поляр кіші аю жұлдыздың шөмішінің сабындағы соңғы жұлдызы темірқазыққа тіреледі.

Темірқазықтың бағыты географиялық (геодезиялық) меридианаға сəйкес келетіндіктен, оны солтүстіктің бағытын ғана емес, тұрған нүктедегі магниттік ауытқу бұрышын анықтауда да қолдануғ а болады [8.8-сурет].

8.8 сурет. түнде жұлдызды 8.9 сурет. Айдың жартысы көрінгенде ай аспаннан поляр жұлдызы толық туған кездегіге сəйкес көкжиектің темірқазықты табу бағыттарын анықтау

Толық туған ай əрқашан күнге қарама-қарсы орналасатындықтан ол түнгі сағат 12⁰⁰ де онтүстікте, таңғы 7⁰⁰ де бастыста, 19⁰⁰ де шығыста орналасады. Түнде айдың көмегімен сағат арқ ылы көкжиектің бағыттарын біршама нақты анықтауға болады.

Ай толық тумаған кезде көкжиектің бағыттарын төмендегі əдіспен анықтайды. Ол үшін алдымен бағытты анықтайтын уақытта толық айдың тұратын орнын анықтап алады (шамамен), содан соң ай толық туғандағыдай көкжиектің бағыттарын анықтайды.

Мысалы: аспаннан айдың сол жақ жартысы көрінсе, көрінбейтін жағына 90º бұрыш жасап бұрамыз. Егер айдың дискісінің жартысы көрініп тұрса, 90° (аз немесе көп) бұрыш жасай бұрамыз. Егер əрең, көрініп тұрса көрінбейтін жағына 180º бұрыламыз [12.11-сурет].

Жергілік жердегі заттардың белгілеріне қарап бағытты анықтау. Егер тұсбағдар болмай аспандағы жарық денелер (күн, жұлдыз) көрінбесе, көкжиек тұстарын жергілікті жердегі заттардың төмендегі белгілеріне қарап анықтайды:

• ағаштардың сабағының солтүстігінде мүктер мен қыналар жабысады;

• егер мүк пен қыналар ағаш сабағында толық өссе онда көп əрі жиі өскен жағы солтүстік болып саналады;

• ағаштардың əсіресе аққайыңның қабығы сабағының солтүс-тігінде, оңтүстігіне қарағанда күңгірт əрі бұжыр болады;

• көктемде орман алқаптарының солтүстік шеті мен же-келеген ағаштар мен ірі тастардың оңтүстік шетінде шөптесін өсімдіктер көп, əрі жиі өседі;

• орыс шіркеулерінің кресінің төменгі, көлбеу қағылған ағашының (темір т.б.) көтеріңкі бөлігі əрқашан солтүстікті көрсетеді;

• ормандағы құмырсқаның илеуі əрқашан ағаштардың оңтүс-тік шетінде орналасады, илеудің оңтүстік жағы солтүстігіне қарағанда көлбеу болады;

• ағаштардың бұтағы солтүстігіне қарағанда, оңтүстігінде көп, əрі жиі болады.

• таудың солтүстік беткейіне қарағанда оңтүстік беткейінде қар тез ериді;

• кесілген ағаштың жылдық сақинасының оңтүстік жағы си-рек, солтүстік жағы жиі болады.

• орман алқаптарының шаршыларын санмен белгілеу баты-стан шығысқа жүргізіледі.

Көкжиектің бағыттарын тұсбағдардың көмегімен анықтау.Магниттік меридианның бағытын анықтауға көбінесе тұсбағдар қолданады. Ең тиімдісі ішіне сұйықтық құйылған Адриановтың тұсбағдары. Ол ортасындағы үшкір өткір инеге магнитті бағдар (3) бекітілген сыртқы қораптан (1) тұрады. Жұмыс жағдайында оның солтүстік бағдары əрқашан солтүстік магниттік полюсті, оңтүстігі оңтүстік магниттік полюсті көрсетеді. Жұмыс істемей тұрған жағдайда магнитті бағдар тежегішпен бекітіледі (6).

Т ұсбағдар корабының ішінде 120 бөлікке бөлігін шеңберлі шкала орналасқан, бір бөлігі 3° тең немесе 5º ұсақ бөлікке бөлінген бұрыш өлшегіш сандардан тұрады. Шкала екі жақты сандармен белгіленген, ішкі сандар сағат тіліне бағыттас 0º-360° аралығында 15° кейін (5 шкаладан соң) жүргізілген. Шкаланын сыртқы сандары сағат тіліне қарсы бағытта əр 5 шкаланың

бұрыш өлшегіш бөліктерге 8.10 сурет. Адрианов

бөлініп жүргізілген [8.10-су- ^{тұсбағдарының құрылысы}

1-қорабы; 2-шкала; 3-магниттік

^рет]. бағдар; 4-нысаналау құралы;

Жергілікті жердегі тірек 5-бұрыш өлшегіш; 6-тежегіш. нүктесі ретінде алынған

заттарға нысаналап, олардың азимутын анықтау үшін тұсбағдардың қорабынд а ай налмалы нысаналық құралмен орнатылған (4), есептеуді көр сет кіш ортанылады.

Түнде көруге қолайлы болу үшін магниттік бағдар көрсеткіштің солтүстік бұрышы мен сандық шкаланың əрбір 90º түнде жар ық шығаратын күнгірт бояумен белгіленген.

А К Артериялық тұсбағдары қораптан (1) жəне оған орналастырылған бұрыш өлшегіш шкаладан (3 ) лимбтен (2) тұрады. Бұрыш өлшегіш 60 бөлікке бөлінген, бір бөлігі теңдей 100 бөлікке бөлінг ен шкаланың бөліктерінің саны сағат тіліне бағыттас 0°-360° дейін артады.

Тұсбағдардың қорабында қозғалмайтын нысаналағыш те-

_{тік ор натыл ған, қорапты қозғай} 8.11 сурет. Тұсбағдарының оты рып, магниттік бағдардың сыртқы көрнісі

солтүстік бағытын өзгертпестен қажетті бағыттың бұрышын (азимутын) лимбаның шкаласынан тез тауып алуға болады. Тұсбағдардың қақпағының ішінде бірден қажетті нүктенің бұрышын анықтап, магнитті бағдардың бағытын реттеп отыруға мүмкіндік беретін металл айна (а) болады.

Турист-2 тұсбағдары да осы негізде құралған. Бұл тұсбағдарда жұмыс істеу барысында күшті электромагниттік алаңдар немесе жақын орналасқан металл заттардың магнитті бағдардың бағы- тын ауытқытатынын ескеруді қажет етеді. Сондықтан тұсбағдармен жұмыс істегенде бағыттың ауытқуын болдырмас үшін металл заттармен электр желірінен тұсбағдар 50 м қашықтықта орналуы тиіс.

Көкжиектің бағыттарын тұсбағдардың көмігімен анықтау өлшеу жұмыстарын жүргізуді тұсбағдарды көлденең түзу жағдайда нысаналағыш құралдың тетігін 0º-ке келгенше бұрайды. Содан кейін жағдайды өзгертпестен алыста орналасқан нүктеге нысаналағыш құралдың тетігін бағыттап, оның азимутын анықтайды да, тілдің солтүстік бағыты 0º келгенше бұрайды, содан кейін жағдайды өзгертпестен нысанға нысаналағыш тетікті бағыттап, оның азимутын анықтайды да, өлшегіштің көрсеткіші мен өлшейді. Солтүстік магниттік полюсті анықтаған соң оған қатысты басқа бағытты анықтайды.

8.3. Жергілікті жерде картаның көмегімен бағдарлау

Жергілікті жерді карта бойынша оқып-үйрену əдістері.

Саяхатшылар мен əскери құрамалардың, геологтардың бейтаныс таулы, орманды, шөлді жерлерде күндіз немесе түнде қозғалуы үшін жергілікті жердің бүркеніштік жəне бағдарлау жағдайларын картадан алдын-ала оқыпүйренудің маңызы зор.

Жергілікті жердің ерекшеліктерін оқып-үйрену жолбасшыл ардың күрделі жағдайда дұрыс шешім қабылдауына мүмкіндік бере ді.

Жергілікті жерді оқып-үйрену қажетті аумақтың жалпы ерекшеліктерін, жер бедерінің жекелеген құрамдас бөліктерінің сандық жəне сапалық сипатын сонымен қатар, жергілікті нысандардың бағдарлауға əсерін қамтиды. Жергілікті жерді оқып-үйренуге қалыптасқан жағдайға сай əртүрлі дерек көздерін қолданылады. Жергілікті жерді оқыпүйрену:

• саяхатқа шығар алдында топ жетекшісінің баратын аумақты көзімен көріп оқу, ғылыми-танымдық немесе басқада ісшараларды өткізуге қолайлылығын барлауды;

• топографиялық карталарды пайдаланып жергілікті жердің жалпы ерекшеліктерін оқып-үйренуді;

• топографиялық карталар мен аэрофотосуреттерді бір-бірімен беттестіре отырып, жергілікті жердің ерекшеліктерін айқындайтын жаңа деректер алуды;

• жергілікті тұрғындардың арасында сауалнама жүргізу арқы-лы қажетті аумақтың негізгі ерекшеліктері жөнінде ақпараттар жи нау ды қамтиды.

Жергілікті жерді карта бойынша оқыпүйрену.

Топографиялық карта-жергілікті жер туралы мағлұмат беретін негізгі дерек көзі болып табылады. Оның көмегімен жергілікті жердің бүркеншіктік қасиеттері мен ондағы заттардың сандық жəне сапалық сипаттарын жедел анықтауға мүмкіндік туады. Картаны оқыпүйрену барысында картаны құрғаннан кейін сол жерде болған өзгерістерді де ескеру қажет.

Жергілікті жерді карта бойынша оқыпүйренуді картаның өзімен танысып, оны жұмысқа даярлаудан бастайды.

Картаны бағалау. Картаны бағалау бұрыштаманың сыртындағы деректерге негізделіп масштабын, горизонталь аралық қима биіктігін, шығарылған жылын анықтаудан басталады. Масштаб пен горизонталь аралық қима биіктігі жергілікті жердегі заттар мен жер бедерінің тетіктерінің кескінделу дəлдігінің дəрежесін анықтауға мүмкіндік береді. Масштабтың мəніне сүйене отырып, жергілікті жердегі заттардың мөлшері мен олардың бір-бірінен қашықтығын жылдам анықтауға болады.

Картаның құрылған жылы туралы мəліметі қамтылған аумақтағы нысандардың қазіргі кезеңдегі шындыққа сəйкестігін анықтауға мүмкіндік береді. Бағытқа түзетуді жатқа білсең, дирекциондық бұрыштан магниттік азимутқа немесе картадан шақырымдық тор бойын бағдарлауға болады.

Картаны жұмысқа даярлау. Картаны жұмысқа даярлау карталарды бір-бірімен жалғауды, көтеру мен қаттауды қамтиды.

Карталарды жапсыру. Оқып үйренетін аумақ пен оған баратын бағыт іс жүзінде бірнеше картада болуы мүмкін. Ірі масштабты картаның əр бетімен бөлек-бөлек жұмыс істеу қиындық тудыратындықтан оларды бір-біріне жапсыруға тура келеді. Ол үшін карталарды номенклатурасына сай іріктеп алып, кесетін жерлерін белгілеп, кесілмейтін бұрыштарын ғана қалдырып қалған бұрыштарын түгел кеседі де, бір-бірімен жалғайды. Көбінесе, карталарды алдымен колонналары бойынша, содан соң оңнан солға қарай үстіңгі бетін астыңғы бетімен беттестіріп, бұрышт амалары мен шақырымдық тордың кескіндерін бір-бірімен беттестіріп желімдейді [8.12-сурет].

8.12 сурет. Ірі масштабты карталарды бір-бірімен жалғау: а) шолу карталары; б) карталарды калонналары бойынша бір-бірімен жалғау; в )карталарды жапсырудың реті

Картаны көтеру жергілікті жердегі жекелеген заттар мен жер бедерінің тетіктерін жан-жақты оқып-үйрену мақсатында жүргізіледі. Картаны дұрыс көтеру қозғалатын бағытты мұқият оқыпүйренуге мүмкіндік береді. Картаны көтеру кезінде аса қажетті заттарды бояу қарындашпен сызу арқылы бөліп көрсетеді. Олардың аты мен сандық деректерінің астын сызып қояды. Кейде картада жекелеген нысандармен заттар (көпірлер, мұнаралар, жекелеген үйлер) мөлшері шағын шартты белгілермен көрсетіледі Картаны көтеру барысында жер бедерінің биіктік белгілерінің шыңдары, жылға, жота сияқты жер бедерінің жекелеген тетіктері боялып (штрихталып), жуандатылған горизонтальдармен белгіленеді.

Жергілікті жердегі заттардың тобы төменде көрсетілген түстермен көрсетілінеді:

• ормандар мен қалың бұталар, бау-бақша сияқты өсімдік жамылғысының басқа түрлері-жасыл;

• өзен, бұлақ батпақ, көл-көк;

• жолдар – қоңыр;

• елдімекендер қара;

• жер бедері – ашық қоңыр түс.

Карталарды көтеру жергілікті жерді оқып-үйренумен қатар жүреді.

Карталарды қаттау. Жергілікті жерде картамен жұмыс істеу жеңіл болу үшін оларды қаттайды. Қаттау карталарды көтергенге дейін де, кейін де жүргізіле береді. Үйдің ішінде жұмыс істеу үшін карталарды қабаттап жинайды. Алдымен ұзыннан созылған бағытын, содан соң түзілген жолақтарын жинайды.

Жергілікті жерді карта бойынша оқыпүйренудің жалпы ережелері мен реті. Жергілікті жерді оқыпүйренудің дəлдігі мен реті алдыға қойған мақсаттар мен шешуге тиісті міндеттерге байланысты болады. Алдымен жергілікті жердің жалпы ерекшеліктері, содан соң ондағы жекелеген заттар мен жер бедерінің пішіндерінің тетіктерін оқыпүйрену жүзеге асырылады.

Ж ергілікті жердің жалпы сипатын оқыпүйрену барысында жер бедерінің елдімекендердің, жолдардың, өзен торлары мен өсімдіктер жамылғысының ерекшеліктерімен жан-жақты танысу мақсат көзделеді.

Жергілікті жердің жалпы ерекшелігі картаға көз жүгірту арқылы жүргізіледі. Жергілікті жерді жан-жақты оқыпүйрену қозғалатын бағыттың бойындағы жергілікті заттар мен жер бедерінің пішіндерінің тетіктерін оқыпүйрену мақсатында 8.13-cурет. Карталарды

жүргізіледі [8.13-сурет]. қаттау

Жолды біршама терең оқыпүйрену барысында оның бойында көпірлердің, болат құбырлары бар бөліктердің, төгілген құм үйінділерінің болуын да ескерту қажет.

Су торлары. Су нысандары жергілікті жердің тілімделу дəрежесін анықтайды. Ол сумен қамтамасыз етуге, су көлігімен қозғалуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Картада су нысандары жергілікті жердегі басқа заттардан айқын ажыратылатын көк түспен кескінделеді.

Өзендер, көлдер, бұлақтар, каналдар, көлдер мен батпақтар сияқты табиғи кедергілерді оқыпүйрену барысында олардың енін, тереңдігін ағысының жылдамдығын, арнасының табанындағы шөгінді тау жыныстарының сипатын жағалауының ерекшеліктерін, көпірлердің саны мен олардың сипатын, тас бөгеттер мен өткелдерді анықтауға мəн беру қажет. Мысалы, 1:100 000, 1:50 000, 1:25 000 масштабты оқу карталарында Соть өзені көрсетілген. Жазуының сипаты өзеннің жол қатынасына жарамдылығын айғақтайды. Бағдар сызықтағы сан ағысының

285

жылдамдығының 0,1 м/с, енінің 285 тереңдігінің 4,8 метр 4,8n

екенін, арнасының табаны құмды жыныстардан тұратынын көрсетеді. Андога, Голубая сияқты шағын өзендердің табанын түзетіп шөгінді жыныстар берілмеген. Оларды ағысының жылдамдығына қарап анықтауға болады.

8.1-кесте.

Өзен ағысының жылдамдығына сай арнасының табанында түзілетін шөгінді жыныстардың сипаты

Ағысының жылдамдығы м/с есебімен	Арнаның табанына шөгуге тиісті шөгінді тау жыныстары
0,1-0,2	құм қайраң
0,2-0,5	құм
0,5-1,0	ірі түйіршікті құмдар
1,0-1,5	тығыздалған саз қиыршық тас
1,5 жоғары	ірілі-ұсақты малта тастар

Топырақпен өсімдік жамылғылары. Картадан топырақ пен өсімдіктер жамылғысын оқып-үйрену барысында өтуге, бақылауға, тығылуға мүмкіндік беретін жергілікті жердің орманды-бұталы алқаптарға, батпақтар мен сортаңдардың, құмдар мен қорымдардың сипатына талдау жасалады.

Батпақтардың сипатын шартты белгілердің сызықтарына қарап анықтайды. Бірақ оның өту мүмкіндігін анықтағанда жыл мезгілі мен ауа-райының сипатын ескеру қажет. Картадағы өтуге болатын батпақтар жауын-шашынды кезеңдерде өткел бермейді. Ал өтуге қиын батпақтар қыста қатты аязды күндері жеңіл өткел бер уі мүмкін.

Ірі масштабты карталарды жергілікті жерде бағдарлау мақсатында пайдаланудың маңызы. Топографиялық карта бейтаныс жерде жолбасшы болатын маңызды құрал болып табылады. Одан өзің тұрған орынды жылдам тауып, белгіленген бағытпен сенімді əрі алаңсыз қозғалуға болады.

Картаның қазіргі кезеңде бағдарлау құралы ретіндегі қызметі күннен-күнге артуда.

Жергілікті жерде бағдарлау мақсатында туристік саяхат кезінде жол басшылар, маман геологтар мен əскери құрамалардың басшылары көбінесе 1:50 000, 1:100 000 масштабты топографиялық карталарды қолданады.

Картаның көмегімен бағдарлау жақын орналасқан бағдарларды пай далана отырып, жергілікті жермен беттестіруді, өзің тұрған орынды анықтауды жəне карта арқылы бағдарлап қозғалуды қам ти ды.

Жергілікті жерде дұрыс бағдарлау үшін картадан өзің тұрған орынды тауып алып, бағдардың дұрыстығына көз жеткізу үшін жергілікті жердегі жақын жəне алыс орналасқан бағдарларды таба отырып, картаны жергілікті жермен беттестіреді. Карта бойынша бағдарлауды үйрену кезінде жергілікті жердегі бағдар болар заттарды картадан тауып, бір-бірімен беттестіруді бағдарлау тəсілдерін меңгеруі қажет.

Картаның көмегімен бағдарлау үшін оны көлденең түзу жағ дайға келтіріліп, солтүстік (жоғарғы) бұрыштамасын солтүст ікк е бағ ыттауы тиіс.

Картаны мұндай жағдайда ұстау жергілікті жердегі заттармен жер бедерінің негізгі пішіндері бір-біріне сəйкес келуіне мүмкіндік береді.Картамен бағдарлау сызықтық бағдарлау немесе тұратын орнын алдын-ала белгілі болған жағдайда бағдарға бағыттау арқылы жүргізіледі.

Сызықтықтарды бағдарлау шамамен көз мөлшері мен немесе нақты болуы мүмкін. Шамамен көз мөлшерімен бағдарлау кезінде өзің тұрған нүктеден сызықтық шартты белгімен жергілікті жердегі сызықтық бағдармен сəйкес келетіндей етіп картаны ойша бұрады. Мысалы, сызықтық бағдар ретінде алынған жолдың шартты белгісін жергілікті жердегі бағдар ретінде алынған жолға бағыттап бір-біріне сəйкестендіреді.

Нақты бағдарлау үшін картаны көлденең түзу жағдайға келтіріп, ондағы сызықтық бағдардың (өзен, жол, т.б.) шартты белгісіне нысаналы сызғышты қойып, жергілікті жердегі бағдардың бағытымен үйлестіреді. Содан соң сызықтық бағдар ретінде алынған жолдың оң жағымен сол жағындағы заттар мен жер бедерінің пішіндерінің барлығының картада бар-жоғы текс ер іледі. Егер шартты түрде орындалса, онда бағдар дұрыс деп есеп телінеді.

Жергілікті жерде картаның көмегімен бағдарлау.

Бағдарлаудың ең дұрысы, жолбасшы болып табылатын топограф ия- лық картаның көмегімен бағдарлау болып табылады.

Алдымен картаның өзімен бағдарлап, содан өзің тұрған қажетті заттарды белгілеп, өзің жүретін жолдың бағытын анықтау қажет. Карта арқылы бағдарлау үшін картаның бетінің бұрыштамасын географиялық меридианның бағытына сай келетіндей етіп орналастырылады. Ал картографиялық кескіндеудің сызықтары (өзен, жол, электр желілері) жергілікті жердегі оған сай келетін сызықтарға бағыттас орналастырылады. Жергілікті жерде бағдар лар жеткілікті болған, жақсы көрінетін жағдайда жергілікті жер дегі сызықтарға нысаналау арқылы жəне тұсбағдар арқылы жүр гі зі леді.

Жергілікті жердегі сызықтарды карта арқылы бағдарлау тұрған нүкте сызықтық нысандарда тұрғанда жəне оның орны шамамен белгілі болғанда жүргізіледі. Ол үшін картаның бетіндегі сызықтық нысандар жер бетіндегі сызықтық нысанның бағытымен сай келетіндей етіп орналастырады.

Картадағы нысанмен жергілікті жердегі нысандардың бағыты сай келуі керек [8.13, 8.14-суреттер].

8.14 сурет. Жергілікті жердегі 8.15 сурет. Карта аркылы сызықтар арқылы картамен жерглікті жердегі бағдарға нысабағдарлау налау

Егер өзің тұрған нүктенің орны картада белгілі болса, бағдарлардың бағыты дұрыс анықталса, сол жаққа қарай карта арқылы нысаналайды. Ол үшін өзің тұрған нүктеден бағдарлайтын нысанға бағыттап сызғыш қояды. Сызықтың қабырғасы жергілікті жердегі нысанға сай келуі тиіс.

Түнде нашар көрінетін жағдайда жəне бағдарлық нысандарға кедей жерлерде картада тұсбағдар арқылы бағдарлайды. Тұсбағдардың магниттік бағдарын босатып, 0º-180º топографиялық картаның тік бағыттағы шақырымдық сызығымен сай келетіндей жағдайда орналастырып, тілін бағытқа енгізілетін түзетуге сəйкес 3 бұрыш жасайтындай жағдайға келгенше бұрамыз. Егер түзету 3º кем болса, онда 0º келгенше бұрамыз.

Адрианов тұсбағдарының лимбасының шкаласы 3ºкейін жүргізілгендіктен жергілікті жерде бұрышты жоғары дəлдікпен өлшеу мүмкін емес. Өзің тұрған жердің орнын жергілікті жерді картамен беттестіріп көз мөлшерімен жергілікті нысандармен салыстыру арқылы жəне арақашықты өлшеп немесе жүріп өту арқылы анықтайды.

Егер нүктелік бағдарлар (жеке тұрған ағаш, бұлақ) болса, бағдарлар өзі тұрған орынды картадан еш қиындықсыз таба алады.

Ашық жердегі А нүктесінің өзің тұрған нүктеден қашықтығын көз мөлшерімен немесе олардың арақашықтығын өлшеу арқылы анықтайды. Тұсбағдармен бағдардың азимутын жəне оған дейінгі арақашықтықты өлшеп, одан соң шартты белгіден өзің тұрған нүктеге дейінгі кері азимутты анықтап арақашықтықты масштабқа салып өлшейді. Егер өзің тұрған нүктеден бір бағдар көрінетін болса, сызықтық кескінді жүріп өтіп, кесте сызу арқылы өзің тұрған нүктенің орны анықталады.

Ол үшін алдымен тұсбағдармен немесе жергілікті жердегі сызықпен бағдарлап, содан соң бағдардың картадағы белгісіне сызғышты қойып жергілікті жердегі бағдарлық нысанға бағыттайды да, жолдан (байланыс желісінен) нүктеге дейін түзу сызық жүргізіп, тұрған нүктенің орнын табады. Жергілікті жерде қозғалғанда, картаның бетін жергілікті жермен салыстырып, өзі тұрған орынды оның маңында кескінделген бағдарлық нысандардың бірінші ірісін, содан соң ұсақтарын тауып алады.

Бағытпен қозғалғанда жұп адымды үздіксіз санап отыру қажет. Көріну нашар болғанда (түнде) бағытты тек тұсбағдармен анықтайды. Сондықтан бағытты дұрыс бақылап арақашықты өлшеп отыру қажет. Картадан көзге көрініп тұрған заттарды тауып алу үшін оған дейінгі қашықтыкты көз мөлшерімен анықтап картадағы нүктеге дейін масштабқа сай өлшеп алып, сызықтың соңынан нысанның кескінін табады.

Картада кескінделген нысандарды жергілікті жерден табу үшін өзің тұрған жерді картадан тауып алып одан нысаналайтын затқа дейінгі қашықтықты ойша анықтайды. Картаны қолданып, таныс емес жерлердегі бағытпен қозғалуды ұйымдастырғанда картадан қозғалатын жағдайды анықтап, бағытты бағдарлаудың ең тиімді жолын таңдайды.

Картаның бетіне қозғалатын бағыттың сызықтарын түрлі түсті қарындашпен сызып, жер бетіндегі бағдарлардың арақашықтығын өлшеп жазады. Егер жүретін жол ұзақ болса, онда тоқтап демалатын, қонатын жерлерді картада белгілейді. Бағытпен қозғалу барысында жергілікті жердегі нысандар мен картаның салыстырып бағдарлық нысандарды тауып отырады.

Топографиялық бағдарлау. Көріну жағдайы əртүрлі жергілікті жерде жылдам əрі тез бағдарлаудың маңызы зор.

Жергілікті жерде бағдарлауды топографиялық бағдарлау дейміз. Топографиялық бағдарлау жүргізу үшін алдымен уақыт пен көкжиектің бір бағыты көрсетіледі. Көбінесе солтүстік пен белгілі-бір нүктенің арасындағы бұрыш, градус есебімен алынған азимут беріледі. Содан соң өзің тұрған орын мен оны қоршаған заттар мен оларға дейінгі қашықтық беріледі [8.16-сурет].

8.16 сурет. Жергілікті жерде топографиялык бағдарлау

Бағыт өзі орналасқан орыннан (солға, оңға, түзу) немесе көкжиектің жақтарының, жергілікті уақыт бағдарлайтын заттың аты мен топографиялық картадағы орны беріледі Топографиялық бағдарлау нəтижесінде адамдар өзі тұрған жерден елдімекенге, өзенге, көлге немесе басқа да жергілікті ірі заттарға қатысты орны мен бағытын, олардың аттарын анықтай білуді үйренеді. Мысалы: жергілікті уақыт 18º35’. Солтүстік теміржол көпірі, 211,7 м биіктікте тұрмыз. Оң жағымызда 3 шақырымда Ивановка; Тура 4 шақырымда қашықтықта Бежица өзені; 10 шақырым кашықтықта Каменск; Сол жақта 3 шақырым қошықтықта Глубокое көлі, бұдан соң жолбасшы бағытты көрсетіп бағдарлау жұмыстарын жүргі зеді.

Топографиялық бағдарлау тұрған орынды карта болмаған немесе бағдардан адасқанда, байланыс құралдары арқылы хабарлағанда да қолданылады. Мысалы: теміржол көпірінің солтүстігіндегі 2 шақырым қашықтықтағы қорғанда тұрмын; 900 м батысында орман; 5 шақырым оңтүстік қашықтықта зауттың екі түтін шығатын мұржасын көріп тұрмын.

Картадан азимутпен қозғалуға қажетті деректерді даярлау. Азимутпен қозғауға қажетті деректер ірі масштабты топографиялық картадан алынады. Оның құрамына жергілікті жерді оқып үйрен қозғалатын бағытпен бағдарларды таңдау бағыттардың магниттік азимутын жəне таңдаған бағытпен олардың бұрылыстарына дейінгі ара қашықтықты өлшеп, қозғалатын бағыттың сызба-нұсқасын құру кіреді. Жергілікті жерді оқыпүйрену барысында оның өтуге қолайлылығы мен қорғаныштық қасиеттері, кездескен өте алмайтын кедергілерді айналып өту жолдары қарастырылады.

Қозғалатын бағытпен бағдарларды таңдау. Қозғалатын бағытты сызу жергілікті жердің сипатына, қозғалатын бағыттың жағдайына байланысты. Қозғалатын бағытты таңдау барысында олардың бұрылыстарының аздығы ескеріледі. Қозғалатын бағыт бұрылыстардың аз болуын ескере отырып таңдалады. Қозғалатын бағыттың құрамына жүретін жолдың бағытқа сəйкес келетін автомобил жолдары, соқпақ жолдар сияқты басқа да сызықтық бағдарлар алынады. Олар қозғалыс барысында бағдарды дұрыс ұстануға көмектеседі.

Қозғалатын бағыттың бұрылыстарының тірек нүктесі ретінде мұнара текті құрылыстар, жол айрықтар, көпірлер геодезиялық белгілер сияқты оңай есте сақталатын, жылдам танып білуге мүмкіндік беретін заттар таңдалады.

Бағдарларды таңдағанда қозғалатын бағыттың жекелеген бөліктеріндегі бағдарларды таңдау барысында бағытты дұрыс ұстау əдістері мен нақтылығы ескерілуі тиіс. Мысалы, жаяу қозғалу кезінде жүріп өткен жолдың ұзындығы мен компас бойынша бағытты ұстану дəлдігі 0,1 тең.

Егер қозғалатын жолмен бағдардың арақашықтығы 4шақырым болса, келесі бағдарға дейінгі ауытқу 400 метрге тең болады.

Білдірмей келуді қамтамасыз ету үшін бағыттарды жылғаларды бойлай құрады. Бағытпен қозғалу барысында көрінбей жүру үшін жолдар мен төбеге шығуға тыйым салу қаже

Картадағы нысанмен жергілікті жердегі нысандардың бағыты сай келуі керек [8.13, 8.14-суреттер]. Егер өзің тұрған нүктенің орны картада белгілі болса, бағдарлардың бағыты дұрыс анықталса, сол жаққа қарай карта арқылы нысаналайды. Ол үшін өзі тұрған нүктеден бағдарлайтын нысанға бағыттап сызғыш қояды. Сызықтың қабырғасы жергілікті жердегі нысанға сай келуі тиіс.

Түнде нашар көрінетін жағдайды жəне бағдарлық нысандарға кедей жерлерде картада тұсбағдар арқылы бағдарлайды. Тұсбағдардың магниттік бағдарын босатып, 0º-180º топографиялық картаның тік бағыттағы шақырымдық сызығымен сай келетіндей жағдайда орналастырып, тілін бағытқа енгізілетін түзетуге сəйкес 3 бұрыш жасайтындай жағдайға келгенше бұрамыз. Егер түзету 3º кем болса, онда 0º келгенше бұрамыз. Адрианов тұсбағдарының лимбасының шкаласы 3º кейін жүргізілгендіктен жергілікті жерде бұрышты жоғары дəлдікпен өлшеу мүмкін емес. Өзің тұрған жердің орнын жергілікті жерді картамен беттестіріп көз мөлшерімен жергілікті нысандармен салыстыру арқылы жəне арақашықты өлшеп немесе жүріп өту арқылы анықтайды.

Егер нүктелік бағдарлар (жеке тұрған ағаш, бұлақ) болса, бағдарлар өзі тұрған орынды картадан еш қиындықсыз таба алады.

Ашық жердегі А нүктесінің өзің тұрған нүктеден қашықтығын көз мөлшерімен немесе олардың арақашықтығын өлшеу арқылы анықтайды. Тұсбағдармен бағдардың азимутын жəне оған дейінгі арақашықтықты өлшеп, одан соң шартты белгіден өзің тұрған нүктеге дейінгі кері азимутты анықтап, арақашықтықты масштабқа салып өлшейді. Егер өзің тұрған нүктеден бір бағдар көрінетін болса, сызықтық кескінді жүріп өтіп, кесте сызу арқылы өзің тұрған нүктенің орнын анықтайды.

Ол үшін алдымен тұсбағдармен немесе жергілікті жердегі сызықпен бағдарлап, содан соң бағдардың картадағы белгісіне сызғышты қойып, жергілікті жердегі бағдарлық нысанға бағытт айды да, жолдан (байланыс желісінен) нүктеге дейін түзу сызық жүргізіп тұрған нүктенің орнын табады. Жергілікті жерд е қозғалғанда картаның бетін жергілікті жермен салыстырып, өзі тұрған орынды оның маңында кескінделген бағдарлық нысандардың бірінші ірісін, содан соң ұсақтарын тауып алады.

Бағытпен қозғалғанда жұп адымды үздіксіз санап отыру қажет. Көріну нашар болғанда (түнде), бағытты тек тұсбағдармен анықт айды. Сондықтан бағытты дұрыс бақылап арақашықты өлшеп отыру қажет. Картадан көзге көрініп тұрған заттарды тауып алу үшін оған дейінгі қашықтықты көз мөлшерімен анықтап картадағы нүктеге дейін масштабқа сай өлшеп алып, сызықтың соңынан нысанның кескінін табады.

Картада кескінделген нысандарды жергілікті жерден табу үшін өзің тұрған жерді картадан тауып алып, одан нысаналайтын затқа дейінгі қашықтықты ойша анықтайды. Картаны қолданып таныс емес жерлердегі бағытпен қозғалуды ұйымдастырғанда картадан қозғалатын жағдайды анықтап, бағытты бағдарлаудың ең тиімді жолын таңдайды. Картаның бетіне қозғалатын бағыттың сызықтарын түрлі түсті қарандашпен сызып, жер бетіндегі бағдарладың арақашықтығын өлшеп жазады. Егер жүретін жол ұзақ болса, онда тоқтап демалатын, қонатын жерлерді картада белгілейді. Бағытпен қозғалу барысында жергілікті жердегі нысандар мен картаны салыстырып, бағдарлық нысандарды тауып отыра ды.

Топографиялық бағдарлау. Көріну жағдайы əртүрлі жергілікті жерде жылдам əрі тез бағдарлаудың маңызы зор.

Жергілікті жерде бағдарлауды топографиялық бағдарлау дейміз. Топографиялық бағдарлау жүргізу үшін алдымен уақыт пен көкжиектің бір бағыты көрсетіледі. Көбінесе солтүстік пен белгілі бір нүктенің арасындағы бұрыш, градус есебімен алынған азимут беріледі. Содан соң өзің тұрған орын мен оны қоршаған заттар мен оларға дейінгі қашықтық беріледі. Бағыттың өзі орналасқан орыннан (солға, оңға, түзу) немесе көкжиектің

21–1171

жақтарының, жергілікті уақыт бағдарлайтын заттың атымен топографиялық картадағы орны беріледі.

Топографиялық бағдарлау нəтижесінде адамдар өзі тұрған жерден елдімекенге, өзенге, көлге немесе басқа да жергілікті ірі заттарға қатысты орны мен бағытын, олардың аттарын анықтай білуді үйренеді. Мысалы: жергілікті уақыт 18º35’. Солтүстік теміржол көпірі, 211,7 м биіктікте тұрмыз. Оң жағымызда 3 шақырымда Ивановка; Тура 4 шақырым қашықтықта Бежица өзені; 10 шақырым кашықтықта Каменск; Сол жақта 3 шақырым қошықтықта Глубокое көлі, бұдан соң жолбасшы бағытты көрсетіп, бағдарлау жұмыстарын жүргізеді. Топографиялық бағдарлау тұрған орынды карта болмаған немесе бағдардан адасқанда байланыс құралдары арқылы хабарлағанда да қолданылады. Мысалы: теміржол көпірінің солтүстігіндегі 2 шақырым қашықтықтағы қорғанда тұрмын; 900 м ол батысында орман; 5 шақырым оңтүстік қашықтықта заводтың екі түтін шығатын мұржасын көріп тұрмын.

8.4. Жерсеріктік ғарыштық электронды навигациялық құралдардың көмегімен бағдарлау

Тұтынушының ғарыштық электронды навигациялық құралдары туралы түсінік. Жерсеріктік навигациялық жүйелердің көмегімен нысандардың координатын сызықтық белгілеуді құру əдісімен анықтайды. Белгілі координаттары бар нысаналау қондырғысы ретінде навигациялық жер серіктіктері, ал координатты өлшеу құралы ретінде антенасы бар электронды есептеу қабылдағышы (блогы) қолданылады. Шағын антенамен Жердің жасанды серіктерінен біршама əлсіз сигналдың өзін қабылдай алатын микрокомпьютерлер мен радиоэлектрониканың заманауи озық технологияларын енгізу аталған əдісті іс жүзінде пайдалануға мүмкіндік берді.

Қазіргі GPS-қабылдағыштардың өлшемі микрокалькуляторлар дың өлшемдерінен аспайды. Кері белгілеулерді шешуді қамтамасыз ету үшін Жер маңы орбитасында жасанды Жер серіктерінің саны 18-ден кем болмауы тиіс. Мұндай сан Жер шарының кез-келген нүктесінен бір мезетте кем дегенде 4 Жер серіктерінің бақылауына мүмкіндік береді. Жердің жасанды серіктерінің талап етілетін кеңістіктік координаттарының тұрақтылығы мен жоғары дəлдігі олардың орбитасын тұрақты бақылап отыратын жер үсті бекеттері қамтамасыз етеді. Өйткені жер үсті бекеттерінің үстінен Жердің жасанды серіктері бір тəулікте екі рет өтеді. Позициялайтын Жер серіктік жүйелердің артықшылығына ғаламдығы, жеделдігі, кез-келген ауа райында жүргізілуі, оңтайлы дəлдігі мен тиімділігі жатады. Олар геодезияда, картографияда, географияда, жерді орналастыруда, ауыл шаруашылығында, авто-, əуе-, теңіз навигацияларында, т.б. салаларда қолданылады. «Magellan», «Ashtech», «Rockwell», «Trimble Navigation» (АҚШ), «Leica Geosystems» (Швейцария), «Carl Zeiss» (Германия) сыияқты көптеген фирмалар ГАЖ деректер жинауға бағытталған арнайы позциялау қабылдағыштарын шығарады.

Орта орбиталы жер серіктік навигациоялық GPS жүйесі. 1960 жылы атомдық сағаттың жасалуына байланысты навигациялық мақсатқа координаттық белгілерді синхрондап, дəл бере алатын қабылдағыштар торын құруға мүмкіндік 1964 жылы АҚШ əскери əуе күштері орналасқан орынды анықтау үшін жалған кездейсоқ шулар кодтармен үлгіленген кең жолақты сигналдарды пайдалану мүмкіндіктерін жасауға жəне оларды сынауға кірісті. 1973 жылы əскери əуе күштерінің бағдарламалары «НавстарGPS» жалпы технологиялық бағдарламаға біріктірілді. Бірақ жүйе тек 1995 жылы толығымен іске аса бастады. Бүгінгі таңда GPS (Global Positioning System – ғаламдық позициялау жүйесі) құрамына Жердің 30 астам серіктері кіреді. Бүгінгі таңда 100ге тарта компаниялар əуе, су, автомобиль, теміржол көліктерінен бастап құрылыс пен жерді орналастыруға дейінгі адам əрекетінің көптеген салаларында қолданылатын қабылдау құрылғыларының шамамен 600 түрін шығарады.

GPS жүйесі жылдамдық пен уақыттың векторларына сəйкес келетін қозғалыстағы əртүрлі нысанның орналасқан орнының үш координатын анықтауға арналған. АҚШ көрсетілетін қызм ет- теріне қандайда бір арнайы ақы төлеуді қажет етпейтін азамат тық, коммерциялық жəне ғылыми мақсатта пайдалану үшін GPS жүйесін стандарттық режимде ұсынады. Ғарыштық сегмент ша ма мен 20 000 шақырымға дейінгі биіктіктегі 6 шеңберлі орбитада ор на лас қан 31 ғарыш аппараттарынан тұратын орбиталық топ түз еді. Ғарыш аппараттар орбитаны 12 сағатта бір рет толық ай на лып шығады.

ГЛОНАСС Жерсеріктік навигациялық жүйелері.

Жердің жасанды серігін «Космос 1413» ұшырылуына байланысты Ресейдің орта орбиталық навигациялық жүйесін ұшыру сынақтары 1982 жылы қазан айында басталды. ГЛОНАСС жерсеріктік навигациялық жүйесін қолданысқа енгізу 1995 жылы аяқталып, штаттық құрамы 24 ғарыш аппаратына жетті.

Ресейдің зияткерлік меншігі болып табылатын ГЛОНАСС АҚШ-тың GPS жүйесіне қарағанда орбитада қызмет еткен уақыты қысқалау болды. ГЛОНАСС ғарыштық жерсеріктер бағын əлсіз қаржыландыруға байланысты олардың саны 10…12 бірлікке дейін кеміді. Жүйе толық қанды жұмыс істеу үшін ғарыш аппараттарының саны 18 кем болмауы тиіс.

ГЛОНАСС жүйесіне 191000 шақырым биіктіктегі геоорталықты орбитада 11 сағат 15 минутта бір рет толық айналып шығатын ғарыш аппараты қолданылады. Ғарыш аппараттың бортында атомдық стандартты жиілікте жұмыс істейтін орбиталық шоғыр лармен шағылысатын эталонды электронды уақыт пен жиілік ті қолдану жүйеде радиосигналдарды өзара синхрондау қамтамасыз етіледі.

Қозғалыстағы нысан 4-тен кем емес радио көрінетін жерсеріктерінен сигнал қабылдап, оны 4-тен кем емес жалған қашықтық пен жалған жылдамдықты өлшеу үшін қолданады. Өлшеу нəтижелері мен «эфемеридті ақпарат» əр ғарыш аппараттарынан қабылдайды. Өлшеу нəтижелері үш координат пен жылдамдықтың сəйкес келетін үш векторын, сонымен қатар, ғарыш аппараттарының уақыт шкаласына қатысты алғанда нысанн ың уақыт шкаласының ығысуын анықтауға мүмкіндік бе ре ді.

GPS жəне ГЛОНАСС ғарыштық навигациялық жүйелерінің нысандардың координатын анықтау дəлдігі GPS пен ГЛОНАСС ғарыш навигациялық жүйелерінің координатты апнықтау дəлдігі шамамен бірдей. Сигналдар GPS жүйесінде 1227 жəне 1575 МГц, ал ГЛОНАСС-та-1250 и 1600 МГц жиілікте шағылысып «селективті (таңдамалы)» деп аталатын қолданыс аясын ұйымдастыру үшін кодталады. Екі сигналда екі кодты пайдаланады. Олардың біріншісі GPS-те «жеңіл табатын», ал ГЛОНАСС-та «стандартты дəл» деп аталады. Екіншісі код GPS-те «жабық», ал ГЛОНАСС «жоғары дəлдікті» деп аталып, тұрақты пайдалануға арналған. Бұл дəлдік кейбір міндеттерді шешуді қанағаттандырмайтындықтан орта орбиталық ғарыштық навигациялық жүйелердің жіктелген режимде жұмыс істеуі енгізілді. Бұл режимнің мəні ғарыштық навигациялық жүйелердің көмегімен арнайы шағылыстыру арқылы жедел өлшеу жолымен нысанның орналасқан орнын анықтауда кететін қателікті 10 сантиметрге дейін кемітуге мүмкіндік береді [8.17-сурет].

Жолдың бойымен қозғалғанда қабылдағышты іске қосқанда экранында градус есебімен алынған бағыттың азимуты, нысан бағытталған аумақтағы жарықтардың бөліктері көрінеді. Нүктенің географиялық координатын белгілеуге болатындықтан, бұл өлшемдерді таныс емес жерлерде қозғалу немесе карта құру барысында да қолдануға болады. 8.17суретте Жердің жасанды серігінің GPS қабылдағышының терезесінен көрінген позициялау нəтижесінде табылған координаттары көрсетілген.

8.17 сурет. GPS қабылдағыштың сыртқы көрнісі (а) мен беті (ə):

1-қозғалатын бағыт азимутының шкаласы; 2-азимут жəне қозғалу жылдамдығы; 3-жүріпөткен ара-қашықтық пен геойдтың бетінен биіктігі; 4 - нүкте орналасқан орынның геодезиялық координаты; 5-уақыт.

Көз мөлшері бағыттық түсірулердің далалық сұлбасын (планын) құру үшін географиялық тəжірибеде Нүктені позициялау GPS қабылдағыштары төменде көрсеткен міндеттерді шешу:

• далалық зерттеулердің нүктелерін координатын байланысты ру;

• əртүрлі көліктермен қозғалу барысында бағытты тіркеу;

• жергілікті жердің көлденең қима-сызбасын тұрғызу;

• зерттелетін нысандардың белгілі бір уақыт аралығындағы кеңістіктегі орнын анықтау;

• далалық зерттеулер жүргізіліп жатқан жəне картаға түсірілетін аудандағы нүктелердің геодезиялық тірек торларын құру мақсатында қолданады.

GPS қабылдағыштарды географиялық бақылаулар мен өлшеулер жүргізетін приборлармен (мысалы, эхолотпен, анеройдпен, магнитометрмен) байланыстыратын ірі масштабты тақырыптық карталарды құрудың жаңа бағыты дамуда

Пайдаланған əдебиеттер тізімі

1. Бардин К. В. Азбука туризма. Пособие для руководителей туристских походов в школе. –М., 1973.

2. Вяткин Л. А., Сидорчук Е.В., Немытов Д. Н. Туризм и спортивное ориентирование: Учеб. Пособие для студ. Высш. Пед. Учеб. Заведений. – М.: Издательский центр «Академия», 2001.

3. Куликов В. М., Константинов Ю. С. Топография и ориентирование в туристском путешествии. –М. ЦДЮТиК, 2002.

4. Уилсон Н. Руководство по ориентированию на местности: Выбор маршрута и планирование путешествия. Навигация с помощью карт, компаса и природных объектов. Нейл Уилсон. Пер. с англ. Ткаченко К. М– ФАИР ПРЕСС, 2004.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Жергілікті жердегі сызықтарды бағдарлау дегеніміз не?

2. Географиялық (нағыз) жəне магниттік азимуттардың бір-бірінен айыр машылығы неде? Магниттік азимуттан географиялық (нағыз) азимутқа қалай өтуге (ауысуға) болады?

3. Дирекциондық бұрыш дегеніміз не жəне ол қандай шекте өлшенеді?

4. Дирекциондық бұрыштар румбқа қалай өтуге (ауысуға) болады?

5. Жергілікті жерде бағдардаудың негізгі түрлерін, картаны жұмысқа дайындаудың негізгі кезеңдерін анықта.

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Географиялық меридианның солтүстік бағыты мен кез-келген нүктенің арасындағы бұрыш...

А) географиялық (нағыз) азимут;

В) магниттік азимут;

С) дирекциондық бұрыш;

D) магниттік ауытқу бұрышы;

Е) меридиандарды жақындату бұрышы.

2. Географиялық (нағыз) азимут қанша градус аралығында өлшенеді?

А) 0-90⁰;

В) 0-360⁰;

С) 0-180⁰;

D) 0-270⁰;

Е) 0-60⁰.

3. Географиялық меридианның солтүстік бағыты мен қажетті нүктенің арасындағы бұрышты қандай құралмен өлшейді:

А) сызғыш;

В) курвиметр;

С) транспортир;

D) полетка; Е) планиметр.

4. Магниттік меридианның солтүстік бағыты мен (тұсбағдар тілінің) кез-келген нүктенің арасындағы бұрыш...

А магниттік ауытқу бұрышы;

В) географиялық азимут;

С) дирекциондық бұрыш;

D) магниттік азимут;

Е) меридиндарды жақындату бұрышы.

5. Магниттік жəне географиялық азимут қандай бағытта өлшенеді?

А) тура жəне кері;

В) кері;

С) тура;

D) 0-360⁰;

Е) 0-180⁰.

6. Топографиялық картаның координаттық торының тік сызығы мен кез-келген нүктенің арасындағы бұрыш...

А) меридиандарды жақындату бұрышы;

В) магниттік ауытқу бұрышы;

С) географиялық азимут; D) дирекциондық бұрыш.

Е) магниттік азимут.

6. Топографиялық картада g əрпімен ..... белгілейді.

А) меридиандарды жақындату бұрышын;

В) магниттік ауытқу бұрышын;

С) дирекциондық бұрышты;

D) географиялық азимутты;

Е) географиялық (нағыз) азимутты.

8. d əрпімен топографиялық картада ....белгілейді....

А) магниттік ауытқу бұрышын;

В) дирекциондық бұрышты; С) меридиандарды жақындату бұрышын; D) географиялық азимутты;

Е) магниттік азимутты.

8. Магниттік ауытқу бұрышы мен меридиандарды жақындату бұрыштарының алгебралық айырмасы... деп аталады.

А) азимут;

В) бағытқа түзету;

С) румб;

D) магниттік ауытқу бұрышы;

Е) географиялық азимут.

10. Геодезиядағы 90⁰ аспайтын бұрыш...

А) магниттік азимут;

В) дирекциондық бұрыш;

С) румб;

D) географиялық азимут;

Е) курс.

11. Меридиандарды жақындату бұрышы .... градустан аспайды.

А) 3º;

В) 1º;

С) 2º;

D) 0,5º;

Е) 4º.

12. Тура жəне кері азимуттың аралығы ..... градусқа айырма жасайды.

А) 0-360º;

В) 0-60º;

С) 0-90º;

D) 0-30º;

Е)0-180º.

13. Дирекциондық бұрыш .... əріпімен белгіленеді.

А) a; В) d;

С) g; В) Q;

Е) λ.

9 - т а р а у.

ТОПОГРАФИЯЛЫҚ КАРТАЛАРДЫҢ МАЗМҰНЫ

9.1. Топографиялық карталарда қолданылатын шартты белгілердің түрлері. Жер бедерінің жазықтықта кескінделу ерекшеліктері

Топографиялық карталарда қолданылатын шартты белгілердің түрлері. Топографиялық карталарды жергілікті жердің бедері мен онда орналасқан табиғи жəне əлеуметтік нысандар толық кескінделеді. Топографиялық карта бай мазмұны арқылы жергілікті жер туралы алуан түрлі ақпараттар беретін дерек көзі қызметін атқарады.

Топографиялық карталарда жергілікті жер жобалаудың ортогональды əдісі арқылы кескінделеді.

Карталардың географиялық мазмұны нысанның пішінін, сандық жəне сапалық сипаттарын көрсететін шартты белгілердің көмегімен беріледі. Бейнелерді кескіндеу жиынтығы болып табылатын шартты белгілердің пішіні мен мөлшері, түсі мен ішкі суретіндегі үйлесімділігі жер бетіндегі географиялық нысандардың орналасуын, өзара байланысы мен оларды бірбіріне қатысты бағдарлауға мүмкіндік беретін карта бізге қоршаған кеңістіктің шындығының картографиялық бейнесін құруға көмектеседі.

Географиялық шындықтың бейнесі болып табылатын картографиялық шартты белгілерді құру барысында географиялық білім қорына талдау жасау нысандар мен құбылыстардың орналасу заңдылықтарын танып-білуге, сол арқылы картада қамтылған жергілікті жер туралы бастапқы ақпараттардың қорын арттыруға мүмкіндік береді.

Топографиялық карталарда жергілікті жердегі барлық нысандар шартты белгілермен кескінделеді. Олардың сыртқы көрінісі мен бояулары кескінделетін құбылыстардың сипаты мен ерекшеліктерін айқындайды. Біртекті нысандардың топтары бірбіріне ұқсас шартты белгілермен көрсетіледі. Олардың сандық жəне сапалық айырмашылықтары негізгі шартты белгілерге аздаған өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы құрылады.

Мысалы, жолдар еске түсіруге оңай сызық түрінде беріледі.

Ірі жəне орта масштабты топографиялық карталарда масштаб тық, масштабтан тыс жəне түсіндірмелі шартты белгілер қол да ны лады.

Картаның масштабына сай қажетті нысандар мен құбылыстардың ауданын, созылған бағыты мен пішінін, ұзындығын, басқа нысандарға қатысты орнын анықтауға мүмкіндік беретін шартты белгілер масштабтық шартты белгілер деп аталады. Олар аудандық (кескіндік) жəне сызықтық деп екіге бөлінеді.

Аудандық немесе кескіндік шартты белгілер изосызықтармен немесе нүктелермен белгіленген сыртқы кескінінен жəне қабатты бояулармен немесе сапалық түс əдісімен боялған ішкі бөлігінен тұрады. Оларға топографиялық картаның масштабтына сүйеніп ауданын, созылған бағытын анықтауға мүмкіндік беретін жер бедері, көл, орман алқаптары, батпақ сияқты көлемді нысандар жатады. Қажетті нысандардың ұзындығын анықтауға мүмкіндік беретін масштабтық шартты белгілер сызықтық шартты белгілер деп аталады. Оларды пайдаланып, ірі масштабты карталардан өзеннің, жолдардың, құбырлардың ұзындығын, созылған бағытын анықтауға болады [9.1-сурет].

9.1-сурет. Масштабтық шартты белгілердің негізгі түрлері

Картаның масштабы ескерілмейтін шартты белгілердің тобы масштабтан тыс шартты белгілер деп аталады. Олар картада қарапайым шағын геометриялық пішіндер (үш бұрыш, төрт бұрыш, шеңбер, ромб, трапеция), көркем бейнелі кескіндер түрінде белгіленеді [9.2-сурет].

9.2-сурет. Топографиялық карталарда қолданылатын масштабтан тыс шартты белгілердің түрлері

Топографиялық жəне ұсақ масштабты карталарда географиялық нысандардың ерекшеліктері жөнін де ақпараттық деректер беретін шартты белгілер түсіндірмелі шартты белгілер деп аталады. Олар топографиялық карталарды қолданып, тəжірибелік есептер шығару мақсатында пайдаланылады. Түсіндірмелі шартты белгілер табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандардың сандық жəне сапалық сипаты жөнінде маңызды ақпараттар береді. Сол ақпараттарға негізде отырып ірі масштабты карталарға талдау жасап, білім көзі ретінде қолдануға болады.

Мысалы:1:25000 масштабты картадағы қарағай 4 орман

алқаптарында қылқан жапырақты ағаштар басым екенін, оның орташа биіктігі 25 м, диаметрі 30 см, əр ағаштың арақашықтығы 4 м екенін көрсетеді.

Жоғарыда көрсетілген сандық деректерге негізделіп, орман алқаб ының ауданын, ондағы ағаштың саны мен көлемін анық тау ға болады. Ол үшін v R h ірі мас

ш табты карталардағы өзендерде көк санмен жазылған Қ жəне – 0,8-сандары төмендегі мағынаны білдіреді.

250 – өзеннің орташа ені, 2,8 орташа тереңдігі Қ– өзен арнасының табанына шөккен жыныстарының құм екенін, ал бағдар сызықтағы 0,8 саны өзеннің м/с есебімен алынған орташа жылдамдығы су нысандарының тереңдегі ені мен ағысының жылдамдығы жөніндегі деректердің негізінде төмендегі формуланың көмегімен өзен арнасының көлденең қимасының ауданы мен өзен суының шығынын анықтауға болады.

Q F v м / с³

мұндағы Q –өзен суының м³/с есебімен алынған шығыны, Ғ–өзен арнасының көлденең қимасының ауданы, v – өзен суы ағысының жылдамдығы.

Топографиялық карталарда жер бедерін жазықтықта кескіндеу əдістері. Жер бедері– географиялық ортаның ең маңызды элементтерінің бірі. Ол жылу мен ылғалдың таралуына, химиялық элементтердің қозғалысының сипатына, өсімдіктер жамылғысының қасиеттеріне белгілі дəрежеде əсер етеді. Жер бедерінің негізгі ерекшелігін айқындайтын ойлы қырлылығын, биіктігін, беткейлерінің көлбеулігін жазықтықта кескіндеу өте күрделі. Жер бедерін жазықтықта кескіндеу барысында өлшеу жұмыстарын жүргізуге қолайлылық дəрежесі ескеріліп құрылуы тиіс. Топографиялық картада жер бетінің теңіз деңгейінен биіктігін есептеудің бастауы болып саналатын жердің беткі деңгейінен (теңіз деңгейінен) биіктігі бірдей тұйықталған қисық сызықтармен кескінделеді.

Жер бетіндегі биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын мұндай қисық сызықтар горизонтальдар деп аталады.

Жергілікті жерге тəн нүктелердің абсолют биіктіктері, тереңдігі, ені сияқты жер бедерінің сандық сипаты жер бедерін жа зықт ықта горизонтальдармен кескіндеуді толықтырып отырады.

Жер бетіндегі кезкелген нүктенің теңіз деңгейінен алынған биіктігін абсолют биіктік дейміз.

Қазақстан мен ТМД елдерінде абсолют биіктікті Балтық теңізінің деңгейінен (Кронштадтағы судың деңгейін өлшеу қосынынан) есептеу қабылданған. Нүктелердің географиялық карталардағы санмен көрсетілген нүктелердің метр есебімен алынған теңіз деңгейінен биіктігі биіктік белгісі деп аталады. Картада биіктік белгісі нүктемен жəне оның жанына сан жазу арқылы көрсетіледі Δ255. Мұндағы, Δ – мемлекеттік геодезиялық тордың тірек нүктесі,

255 сол нүктенің теңіз деңгейінен алынған биіктігі.

Жергілікті жердегі екі нүктенің бір-бірінен биіктік айырмасы салыстырмалы биіктік деп аталады. Оны нүктенің абсолют биіктігінің айырмасынан да алуға болады.

Бір горизонтальдың бойындағы абсолют биіктік бірдей болғандықтан екі горизонтальдың аралығындағы қима биіктіктері де бірдей қашықтықта жүргізіледі [9.3-сурет].

Көршілес жатқан екі горизонтальдың биіктік айырмасы горизонталь аралық қима биіктік деп аталады. Ол латынның һ əріпі мен белгіленеді.

9.3 сурет. Жер бедерінің горионтальдармен кескінделуі. а- жер бетінде; ə- жазықтықта

Картаның масштабы кішірейген сайын горизонталь аралық қима биіктіктің мəні артады. Мысалы, 1:25000 масштабты картада горизонтальдар 5 метрден кейін жүргізілсе, 1:50 000 масштабты картада 10 метрден кейін жүргізіледі.

Жер бедері топографиялық картада горизонтальдар арқылы кескіндеудің мəнін жоғарыда көрсетілген суретке талдау жасау арқылы ашуға болады. Ұсынылып отырған үлгідегі төбе бірбіріне бағыттас үш көлденең жазықтыққа бөлінген (1,2,3) бірінші көлденең жазықтық жердің беткі деңгейіне сай келетіндіктен h = 0м. Екінші жазықтықтікі h=10м. Үшінші жазықтықтікі h = 20м.Үш жазықтықта бір-бірімен бірдей қашықтықта жүргізілгендіктен олардың қима биіктігі h=10м тең. Жер бетін жазықтыққа көшіргенде, қима биіктіктері бірдей тұйықталған қисық түзіледі.

Бірінші жазықтықты қосатын қисық сызықтың биіктігі ноль метрге, үлгідегі екінші жазықтықты қосатын сызықтың биіктігі 10 метрге, үшінші жазықты қосатын қисық сызық 10 метрге тең болады [13.1-кесте].

Қисық сызықтармен (горизонтальдармен) кескіндеу арқылы алынған проекция төбенің жазықтықтағы кескіні болып табылады.

Жер бедерінің дөңес (тау, төбе, жота, белес) жəне иілінген ойлы (қазан шұңқыр, жылға, ойпаң, сай, мойнақ) пішіндерін бірбірінен ажыратып, бағытын жылдам табу үшін горизонтальдарға беткейдің еңістігінің сырғу бағытын көрсететін қисық сызық бергштрих пен белгіленді [9.1-кесте].

9.1-кесте.

Ірі жəне орта масштабты карталардағы горизонталь аралық қима биіктіктерінің мəні

Топографиялық карталардың масштабы	Қима биіктіктері метр есебімен
	Төбесі тегіс жазық жерлер үшін	Таулы жерлер үшін	Биік таулар үшін
1:25000	5	5	10
1:50000	10	10	20
1:100000	20	20	40
1:200000	20	40	80

Картада төбелерді кескіндеу барысында горизонтальдағы бергштрих сыртқа қарай, ал шұңқырларда тұйықталған қисық сызықтардың ішіне бағытталады. Жоталар мен жылғалар картада ұзыннан созылған горизонтальдармен кескінделіп, бағыты берегштрихпен көрсетіледі. Мойнақтар қатар жатқан екі горизонтальға қарама-қарсы бағытта сызылған берегштрихтармен кескінделеді. Ойыстар тұйықталған горизонтальдардағы бір-біріне қарама-қарсы бағытта сызылған берегштрихтармен белгіленеді.

Жылғалар бағыттас жатқан горизонтальдардың доғаланып түйіліскен жерінде төмендеу бағытына қарай бағытталған берегштрихтар жүргізу арқылы бейнеленеді. Картада беткейдің еңістігі екі горизонтальдың аралығындағы ұзындық арқылы сипатталады.

Географиялық карталардағы көршілес жатқан екі горизонтальдың арақашықтығын горизонталь аралық ұзындық дейміз. Горизонталь аралық ұзындық латынның d əрпімен белгіленеді. Жазық жерлерге қарағанда тік беткейлердің горизонталь аралық ұзындығы қысқа болатындықтан горизонтальдар бір-біріне жақын орналасады. Жазық жерлердегі жер бедерінің ерекшеліктерін ашып көрсету үшін екі негізгі горизонтальдардың аралығынан ұзын пунктирмен жарты горизонтальдар, қысқа пунктирлермен қосалқы горизонтальдар жүргізіледі [9.4-сурет].

Жер бедерінің негізгі пішіндері төбенің, таудың беткейлерінің көлбеулігін биіктіктері тұрақты көршілес жатқан екі горизонтальдарды қима биіктігінің арасындағы α бұрышы арқылы анықталады.

Беткейлердің көлбеулігі артқан сайын көршілес жатқан горизонтальдардың арақашықтығы қысқарып, олар бір-біріне жақындайды. Көлбеулігі кеміген сайын горизонтальдардың бірбірінен арақашықтығы артады.

Беткейдің қалыпты көлбеулігі 45° артқанда, горизонтальдар бір-бірімен қосылып кететіндіктен, жер бедерінің жеке элементтері жар қабақтар мен жыралар, жартастар картада арнайы шартты белгімен кескіңделеді.

Горизонталь аралық көлбеулікті топографиялық картаның оңтүстік бұрыштамасының астындағы кестетік шкаланың көмегімен анықтайды, оны горизонталь аралық ұзындықтың масштабы деп те атайды.

9.4-сурет. Қима биіктігі бірдей болған жағдайда беткейдің көлбеулігімен горизонталь аралық ұзындықтың мəнінің арасындағы байланыс

1:25000 масштабты картада горизонталь аралық көлбеулікті анықтайтын шкаланы құру үшін 5,6 сантиметр түзу сызық сызып алып, 7 мм теңдей сегіз бөлікке бөліп, төмендегі кестедегі сандық деректі пайдаланып, бірінен біртіндеп биіктейтін тік сызық сызып, оларды бір-бірімен қосамыз [9.2-кесте].

9.2-кесте

Горизонталь аралық көлбеуліктің шкаласын құруға арналған сандық деректер

Тік бағаналы сызықтардың биіктігі, мм есебімен	22	13	8	3	2,5	1,5	0,5	0
Горизонталь аралық көлбеуліктің градустық көрсеткіштері	30'	1°	2°	3°	5°	10°	20°	30°

Топографиялық картадағы көшілес жатқан екі горизонталь аралығының көлбеулігін төмендегі математикалық формуламен анықтайды:

α= 60⁰ ⋅h

d

м ұндағы – α градус есебімен алынатын горизонталь аралық көлбеулік; h – горизонталь аралық қима биіктік; d - горизонталь аралық ұзындық. Мысалы: 1:25 000 масштабты картадағы 6609 квадраттың көлденең бағыттағы 6 шақырымдық сызықтың үстіндегі 185-190 горизонтальдар аралығының көлбеулігін анықтау үшін төмендегі формуланың көмегімен анықтайды. α= 60⁰ ⋅h = 60 5⋅ = 40 d 0,75

Жергілікті жердің ірі масштабты карталарынан қажетті нүктенің абсолют биіктігін анықтау көптеген тəжірибелік есептер шығару үшін қажет. Егер қажетті нүкте белгілі бір горизонтальдың бойында жатса, сол горизонтальдың абсолют биіктігі нүктенің абсолют биіктігі болып табылады.

Абсолют биіктігін анықтайтын А нүктесі екі горизонтальдың аралығында орналасса, А нүктесі орналасқан екі горизонтальды қосатын ав перпендикуляр түзуін жүргіземіз [9.5-сурет]. 9.5-суреттегі а жəне в горизонтальдар– һ горизонталь аралық қима биіктік. Δ =h mm₁ екі горизонталь аралығындағы нүктенің а горизонталінен биіктігі– d₁ m абсолют биіктігін анықтайтын нүктенің а горизонталінен картаның масштабына сай келетін арақашықтығы.

Екі горизонтальдың ортасындағы нүктенің абсолют биіктігі Δh төмендегі формуламен анықтаймыз:

Δh = d₁ ⋅h

d

Мұндағы d₁ көрсеткіші кіші а горизонталынан абсалют биіктігін анықтайтын М нүктесіне дейінгі картаның масштабына сай келетін арақашықтық.

9.5-сурет. Екі горизонталь аралығындағы нүктенің абсолют биіктігін анықтау

Екі горизонталь аралығындағы нүктенің абсолют биіктігін анықтау үшін нүктенің орналасқан а жəне в горизонтальдарының абсолют биіктіктерін анықтаймыз, а жəне в горизонтальдарының масштабқа сай келетін арақашықтығы d жəне а горизонталі мен абсолют биіктігін анықтайтын М нүктесінің арақашықтығын d₁ -і анықтап аламыз да, жоғарыда көрсетілген формуламен қажетті нүктенің абсолют биіктігін Δh табамыз да, а горизонталінің мəніне қосамыз. Мысалы: 1:25 000 масштабты картаның 66 08 шаршысындағы а горизонталының абсолют биіктігі 175 м, в горизонталының биіктігі 180 м, қима биіктігі һ =5м. а мəні 125 м;

d₁ мəні 75 м

м

175 4 179+ = м

Жер бедерінің негізгі элементтеріның ірі масштабты карталарда кескінделу ерекшеліктері. Жер бетінің бедері пішіні əртүрлі беткейлер мен олардың көлбеулігі арқылы ерекшеленеді. Беткейлердің көлденең қима-сызбасы түзу, дөңес, иілген болып

22–1171

келеді. Оларды картада кескіндеу горизонтальдардың сызу сипаты арқылы ерекшеленеді. Бір-біріне қарама-қарсы жатқан екі беткейдің түйіліскен жерінде жер бедерінің иілу сызықтары пайда болады. Оларға суайрық пен су жинау сызықтары жатады.

Бір-біріне қарама-қарсы жатқан екі беткейдің түйіліскен қырын суайрық деп атайды. Ол жер бедерінің дөңес пішініне жатады. Суайрық біртіндеп аласырып етегіне ұласады. Бір-біріне қарама-қарсы жатқан екі беткейдің иілу сызықтарын су жинау сызығы немесе тальвег деп аталады. Онда еңістен біртіндеп көтерілу байқалады. Біршама тік беткейдің тегіс текшелермен түйліскен жері кемер деп аталады. Қарама-қарсы тік беткейлердің тегіс алаңға ұласқан бөлігін етегі деп аталады. Беткейдің ернеуі мен етегінде көлбеулік өзгереді [9.6-сурет].

9.6 сурет.

Беткейлердің негізгі түрлерінің жазықтықта горизонтальдармен кескінделу

ерекшеліктері

Жер бедеренің иілу сызықтары табиғатта көбінесе көлбеу немесе иілген күйде болады. Күрделі емесе беткейлердің үйлесуі нəтижесінде жер бедерінің қарапайым пішіндері түзіледі. Олардың қатарына жергілікті жердің көтеріңкі пішіндері төбелер, жолдар, кемелер мен жылғалар, сайлар, шұңқырлар сияқты жер бедерінің теріс пішіндері жатады.

Беткейлері көлбеу немесе тік болатын жер бедерінің күмбез тəрізді пішіні тау деп аталады. Тау беткейлерінің тегістеліп өзін қоршаған жазықтарға ұласатын бөлігі етегі деп аталады. Төбелер сияқты таулар да горизонтальдармен кескінделіп, созылған бағыттары сыртқа қарай бағытталған бергштрихтармен белгіленеді.

Біршама көлбеу немесе тік болып келетін тұйықталған беткейлермен шектелген шұңқыр ойыс деп аталады. Таулар сияқты ойыстар да тұйықталған горизонтальдармен кескінделеді.

Бірақ, таудан айырмашылығы бергштрихтар сыртқа емес ішке бағытталады. Суайрық сызығында бір-бірімен түйілісетін белгілі бағытқа созылған тау тізбегін жота деп атайды. Жоталар ∪ тəріз тұйықталған белгілі бір бағытқа созылып жатқан горизонтальдар жүйесімен кескінделеді.

Жылға мен сайлар сияқты аңғарларда су айрық сызықтардың етегіне қарай біртіндеп аласаратын екі беткейден тұратын белгілі бір бағытқа созылған тау аралық иін болып табылады.Аңғарлар да ∪ тəрізді горизонтальдар жүйесімен кескінделеді [9.7-сурет].

9.7 сурет.

Жер бедері элементтерінің ірі масштабты карталарда кескінделу ерекшеліктері

Жергілікті жердің бедерін ірі масштабты топографиялық карталардан оқыпүйрену. Картадан жер бедерін оқыпүйренуді белгілі бір аумаққа тəн жер бедерінің жалпы сипаты мен оның жекелеген элементтерінің арасындағы үйлесімділікті табудан, бағдарлауға, қолайлылығы мен бүркеніштік қасиеттерін анықтаудан бастау қажет.

Жер бедерінің жалпы сипатын горизонтальдардың жиілігіне, биіктік белгілеріне жəне жер бедерінің жекелеген тетіктерінің шартты белгілерінің көмегімен жылдам анықтауға болады. Мысалы, 1:50 000 масштабты оқу картасының бетінің оңтүстік бөлігінде абсолют биіктігі 50-100 метрге жететін төбелер кескінделген горизонтальдарының арақашықтығы 1, 0,5 мм-ден аспауы, беткейлерінің тіктігі 3º тан 15° дейін жететінін көрсетеді.

Бірнеше беткейде тек жар бар жылғалар көп жағдайда оңтүстіктен солтүстікке бағытталған. Олар сырт көзге байқалмай қозғалуға мүмкіндік береді. Орман алқаптарының аздығы аумақтың бүркеніштік қасиетін азайтады.

Жер бедерінің қырсырын оқып үйрену биіктікті нүктелердің бір-біріне көрінуі мен өзара биіктік айырмаларын, беткейдің бағыты мен көлбеулігін жылғалардың, жылғалар мен шұңқырлардың сипатын (тереңдігі, ені, ұзындығы) оқыпүйрену мақсатында жүргізіледі [9.10 жəне 9.11-суреттер].

Бақылау жағдайын оқыпүйренудің мақсаты белгілі бір аумақтың көріну дəрежесін, бүркеніштік қасиетін анықтау, бақылау мен бүркеніштік жағдайы жер бедерінің сипатына, өсімдікт ер жамылғысына жəне ондағы елдімекендердің болуына тəуелді.

Жер бедері қатты тілімделіп, онда ағаштар мен бұталардың саны көп болған сайын көрінуі төмендеп, бүркеніштік жағдайының қолайлығы артады.

Жергілікті жердің бақылау жағдайы мен бүркеніштік қасиетін оқыпүйрену нəтижесінде картадан:

• жергілікті жердегі ашық көрінетін қосындарды;

• жергілікті жердің жекелеген бөліктерінің көріп бақылауға қолайлылығын анықтауға болады.

Аспаннан немесе жерден бақылау жүргізу кезінде тығылуға мүмкіндік беретін жергілікті жердің белгілі бір бөлігінің қасиетін бүркеніштік сиымдылығы дейміз.

Жергілікті жердегі нысандардың бір-біріне көрінуін анықтаудың бірнеше жолы бар. Бақылайтын жəне нысаналайтын нүктенің арасын қосатын түзу сызық жүргіземіз де, горизонтальдардың көмегімен сол сызықтың бойындағы нүктелердің абсолют биіктігін анықтаймыз.

Картадан бақылайтын нүктелердің бір-біріне көрінуін нақты анықтау үшін үшбұрыш тұрғызу əдісі қолданылады. Ол үшін бақылау жүргізетін А жəне нысаналайтын В нүктелерінің аралығын қосатын тік бұрышты үш бұрыш жүргіземізде горизонтальдардың көмегімен олардың абсолют биіктіктерін анықтаймыз. Содан соң екі нүктенің аралықтарындағы нысандардың абсолют биіктіктерін жазамыз.

Жан-жақты оқыпүйрену барысында жергілікті жердің қорғаныстық, бүркеніштік қасиеттері мен бағдарлау жағдайы бағаланады. Егер бақылап отырған А нүктесі мен нысанаға алынған В нүктесінің аралығында биік нүкте болса, А нүктесінде тұрған адамға В нүктесі көрінбейді [9.8-сурет].

Мысалы, 1:25 000 оқу картасындағы 6910 шаршыдағы Дубровина тауында тұрған бақылаушыға 7111 шаршыдағы биіктігі 193,6 метрлік биіктік белгісі көрінбейді. Себебі, олардың аралығында биіктігі 209 метрге жететін төбе бар.

9.8 сурет. Қысқартылған көлденең қима-сызба тұрғызу арқылы нүктелердің бір-біріне өзара көрінуін анықтау

9.2.Топографиялық табиғи жəне əлеуметтікэкономикалық нысандардың кескінделу ерекшеліктері

Топографиялық картада су нысандарынының кескінделу ерекшеліктері. Топографиялық карталарда кескінделетін гидрографиялық (су) нысандарға теңіздердің жағалық бөліктері, көлдер мен өзендер, каналдар, құдықтар, тоғандар, батпақтар, тағы да басқалар жатады. Олардың жанына аттары мен сандық жəне сапалық қасиеттерін айқындайтын деректер берілді.

Топографиялық карталарда масштабқа сəйкес ауданы 1мм² асатын көлдер мен жасанды су қоймалары беріледі. Құрғақ жəне шөлді аудандарда бағдарлық маңызы бар мөлшері 1мм² аспайтын шағын нысандар да кескінделеді.

1:25 000, 1:50 000 масштабты карталарға ені 5 метрден асатын, 1:100 000 масштабты карталарда ені 10 метрден асатын барлық өзендер мен каналдар кескінделеді [9.10-сурет].

1:50 000 масштабты карталарда ені 5 метрден асатын өзендер мен каналдар екі көк түсті сызық пен ені 5 метрден аспайтындары бір көк түсті сызықпен кескінделеді. Ірі масштабты карталарда өзендердің ені мен тереңдігі бөлшек сан, ал ағысының бағыты мен жылдамдығы бағдар сызықпен жəне оның аралығында жазылған санмен беріледі .

Көлдердің жағалау сызығында суының деңгейі көтерілген жəне төмен түскен кезеңдердегі теңіз деңгейлерінен биіктіктері белгіленеді. Өзендер мен каналдардағы өткелдер, тас бөгеттер, шлюздер мен паромдар өздеріне сай келетін сандық сипаттарымен қоса түсіндірмелі шартты белгілермен көрсетіледі.

Құдықтар көк түсті шеңбермен белгіленіп Қ əрпі қоса жазылады. Далалар мен шөлді аудандарда сумен қамтамасыз ететін басты нысан болып табылатын құдықтарды картадан оңай тауып, таңдау үшін біршама ірі шартты белгілермен кескіндейді. Сол жағына абсолют биіктігі, оң жағына құдықтың тереңдігі, литр есебімен алынған толу жылдамдығы жазылады.

Өсімдіктер жамылғысының ірі масштабты карталарда кескінделу ерекшеліктері. Өсімдіктер жамылғысы ірі масштабты карталарда негізінен аудандық масштабтық шартты белгілермен кескінделеді. Оларға орман алқаптарының, бұталардың, шалғындардың, батпақтардың, құм шағылдар мен сортаңдардың шартты белгілері жатады.

Топырақ-өсімдік жамылғыларын картада белгілеу бірнеше шартты белгілерді үйлестіру арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, бұталы шалғынды батпақтанған алқаптарды көрсету үшін оның алып жатқан аумағының сыртқы кескіні көбінесе пунктирмен көрсетіліп, ішіне бұта мен шалғынның, батпақтың шартты белгілері түсіріледі.

Жергілікті жердегі орман алқаптарының іші жасыл бояумен боялады. Орманда өсетін ағаштардың түрлері кескіндік-бейнелі жұлдызшалармен көрсетіліп, олардың аты, биіктігі, диаметрі мен ара қашықтығы түсіндірмелі шартты белгілермен белгіленеді.

Мысалы, қар. 5. Мұндағы қарағай, 15-орман ағаштарының орташа биіктігі;0,20–орман ағаштарының орташа диаметрі, 5– ағаштардың ара қашықтығы [9.10-сурет]. Жаяу өтуге болатын батпақтар үзік-үзік көлденең түзу көк сызықтармен, ал өте алмайтын батпақтар көлденең түзу көк сызықтармен кескінделеді. Түсіндірмелі шартты белгілермен тереңдіктері беріледі.

9.10-сурет. Масштабы əртүрлі топографиялық карталарда өзендер мен өсімдіктер жамылғысының кескінделу ерекшеліктері

Тереңдігі 0,6 метрден аспайтын батпақтар өтуге болатын, ал одан тереңдері өте алмайтын немесе өту өте қиынға соғатындардың қатарына жатады.

Ірі масштабты карталарда өтуге болатын сортаңдар көк түсті үзік-үзік тік сызықтармен, өте алмайтындары мен өтуге қиындық тудыратындары көк түсті тік түзу сызықтармен кескінделеді.

Ірі масштабты карталарда əлеуметтік-экономикалық нысандарды кескіндеу тəсілдері. 1:25000-1:100000 масштабты топографиялық карталарда қалалық жəне ауылдық елдімекендердердің барлығы көрсетіледі. Елдімекендердің жанына олардың аттары жазылады. Қалалық елдімекендердің аты түзу бас əріптермен ауылдың елді мекендердің аттарының бірінші əріпі бас əріппен қалғаны кіші əріппен жазылады.

Елді мекендердің атының астына мың адам есебімен алынған тұрғындардың саны, қалалық əкімшіліктің, ауылдық округтер болса қысқартылып жазылады. Қалалық жəне саяжайлық кенттердің аты көлбеу əріптермен жазылады.Елдімекендерді картаға түсіргенде олардың сыртқы кескіндері мен жобалау сипаты сақталып оларды кесіп өтетін басты көшелері, ірі кəсіпорындар мен бағдар қызметін атқаратын басқада маңызды əлеуметтік-экономикалық нысандар кескінделеді.

Елдімекендердің саны мен олардың түрлеріне, жиілігіне қарап қажетті аумақтың қоныстану ерекшеліктерін айқындайды. Мысалы: 1:50 000 масштабты оқу картасында кескінделген Снов, Каменог орск, Вороново, Федоровка, тағы да басқа елдімекендер кес кінделген жазуға қарап Сновтың қала, Каменогорскінің – қалатект і кент, ал қалғандары ауыл текті кенттер екенін білуге бол ад ы. Снов қаласына негізгі кіретін жолдар, бақтар мен алаңдар көрсетілген ашық қоңыр сары түсті бояулар отқа төзімді матер иалдардан жасалған құрылыс нысандарының басым екенін көрс ет еді.

Шартты белгілерден қаланың солтүстік шетінде метеорологиялық бекет, электр станциясы, зауыттардың бар екенін көруге болады. Қаланың батыс шетінде саяжай текті Михалино кенті бар. Кентте 160 тұрғын бар. Бір-біріне жақын орналасқан қара түсті тік төрт бұрыштар үйлердің жиі салынғанын, сары түсті бояу үйлердің отқа төзімсіз материалдардан салынғанын айқындайды.

1:25 000, 1:50 000 масштабты карталарда елдімекендердің көшелері, отқа төзімді құрылыстары қызыл-сары бояудың əртүрлі түстерімен беріледі.

9.11-сурет. 1:25 000 масштбты топографиялық картада жер бедерінің, су нысандарының, өсімдіктер жамылғысы мен əлеуметтік-экономикалық

нысандардың кескінделу ерекшеліктері

Топографиялық карталарда жол торлары анық əрі айқын ашылып көрсетіледі. Темір жолдардың табандарының ені, жұмыс істеп тұрғандары мен салынып жатқаны, жол желілеренің саны толық беріледі. Электрлендірілген темір жолдар ерекшке белгілермен көрсетіледі. Темір жол желісінің саны жолдың білігіне бір жолақ бір желілі екі жолақ перендикуляр көлденең сызықтар жүргізу ар қы лы кескінделеді. Мысалы, бір көлденең жолақ-бір қатарлы, екі жо лақ – екі қатарды, үш жолақ– үш қатарлы темір жол екенін біл ді реді.

Ірі масштабты карталарда арнайы шартты белгілер мен темір жол бекеттері, жол айрықтары мен деполар да кескінделеді. Шартты белгілердің ішіндегі қара төрт бұрыш вокзалдың темір жолға қатысты орынын көрсетеді. Вокзалдың екі жағынан темір жол өтсе, белгі ортасында орналасады. Темір жол көпірлерімен тунельдерінің жанына олардың сандық сипаттары (тереңдігі, биіктігі мен ені) жазылады.

Топографиялық картада кескінделетін автомобиль жолдары қатты төсенішті жəне төсенішсіз болып екіге бөлінеді. Қатты төсеніштілерге магистральды автомобиль жолдары жатады. Топографиялық карталарда барлық қатты төсенішті жолдар көрсетіледі. Асфальт төселген жолдарда олардың сандық сипаты толық жазылады. Мысалы, 8(12)А мұндағы 8–жолдың жүретін бөлігінің, 12–жолдың метр есебімен алынған жалпы ені, А–қатты төсеніштің түрі (асфальт). Ірі масштабты карталар да жақсартылған тас төселген, ормандар мен далалардағы соқ пақ жолдар, көлік жолдары да көрсетіледі. Жақсартылған тас төселген автомобиль жолдары қара сызық, ал соқпақ жолдар үзік сызықт армен кескінделеді. Автомобиль жолдарының бойындағы көп ір лер арнайы шартты белгілермен беріліп жанына сандық сипа т ы жазылады.

Мысалы, T7 , мұндағы Т– көпірдің салынған материя-

лы, (тас) 7–судың деңгейінен метр есебінен алынған биіктігі 270– көпірдің ұзындығы; 8–өтетін бөлігінің ені; 50 тонна есебімен алынған көтеретін салмағы. Ірі масштабты карталарда диірмен, құбырлар, электр жəне байланыс желілері зауыттар мен фабрикалар, мектеп үйі, геодезиялық тордың тірек нүктелері сияқты əлеуметтік-экономикалық маңызы бар нысандар масштабтан тыс шартты белгілермен кескінделеді.

9.3 Ірі масштабты карталардың шартты белгілерін пайдаланып тəжірибелік есептер шығару

Ірі масштабты картадан нысандардың арақашықтығын өлшеу. Ірі масштабты карталардағы нысандардың арақашықтығын өлшеу барысында жер бетіндегі емес, көлденең проекциядағы сызықтардың арақышықтығын өлшейтінін ескеру қажет.

Көлбеулік шамалы болғанда көлбеу сызықтар мен оның көлденең проекциясының айырмасы өте аз болады жəне ол еск ер ілмейді. Мысалы, көлбеулік 2° болғанда, көлденең проек ция жер бетіндегі сызықтан 0,006, ал 5° болғанда, 0,0004 см қысқа бо ла ды.

Картадан таулы аудандардағы нысандардың арақашықтығын өлшегенде жердің көлбеу бетін S = d ⋅cosα формуласының көмегімен есептейді. Мұндағы d– көлденең проекциядағы сызықтарының ұзындығы, α–бұрыштың көлбеулігі.

Топографиялық карталардан горизонталь аралық көлбеулікті α= 60⋅h _{формуласымен анықтайды. Мұндағы} α–горизонd

таль аралық көлбеулік, 60 тұрақты шама, h – горизонталь аралық қима биіктік, d –горизонталь аралық ұзындық. Сонымен қатар, карта бұрыштамасының астындағы горизонталь аралық ұзындық шкаласының көмегімен циркульды пайдалана отырып анықтайды. Ол үшін горизонталь түзуді теңдей бөлікке бөліп біртіндеп биіктейтін тік сызықтар жүргізіп барлығын қосып шкала тұрғызады. Шкаланың астына көлбеулігінің сандық шамасы жазылады [12.8 жəне 12.9-суреттер].

Картадан арақашықтықты анықтау үшін штанген циркульдың екі ұшын қажетті нүктелерге қойып өлшеп алып, оң жақ ұшын сызықтың масштабтың толық негізіне сол жақ ұшын дəлдік негізіне қойып олардың санын есептейміз. Мысалы 1:100 000 масштабты картадағы екі нүктенің ара қашықтығы үш толық жəне он бөлікке бөлінген дəлдік негіздің төртік бөлігіне сəйкес келсе a =100м⋅3 300= м b = 4 10⋅ м = 40м a+ =b 300+ =40 340м

Ірі масштабты карталардағы қисық сызықтардың ұзындығын өлшеу біршама күрделі əрі дəлдігі шамалы болады. Картадағы қисық сызықтарды өлшеу үшін оны алдын ала бірнеше түзу бөліктерге бөліп алып, штангенциркульды барлық иіндерді бойлай адымдату арқылы өлшейді.

Өлшеп болған соң, штангенциркульдің екі ұшының арақашықтығын адымның санына көбейтіп, шыққан санды картаның атау масштабына көбейту арқылы есептеп, қисық сызықтардың ұзындығын шығарады.

Картаның бетіндегі қисық сызықтардың ұзындығын анықтау үшін курвиметрді де қолданады. Прибордың төмен жағындағы дөңгелекті қисық сызықты бойлай дөңгелету арқылы өлшейді [9.12-сурет].

9.12-сурет. Горизонталь аралық көлбеуліктің шкаласы

Беру жүйесі арқылы дерек бағдар-сызыққа беріледі сағат тіліндегі шкаладағы сан арқылы картада қанша сантиметр жүріп өткені анықталады. Алынған қашықтықты атау масштабына көбейту арқылы арақашықтықтың нақты мəні есептелінеді. Кез келген өлшемде қателік кететінін ескеру қажет. Шығу тегіне қарай олар дұрыс өлшемеу салдарынан кеткен дөрекі қателіктер, өлшеу барысында приборлардан кететін жүйелі қателіктер, себебі белгісіз кездейсоқ қателіктер болып бөлінеді. Сондықтан қателіктерді болдырмау үшін өлшеудің ықтимал мəнін анықтау қа жет. Оған барлық өлшеудің орташа арифметикалық мəні жатады.

( ) ∑a

x⁼ a₁ +a₂ +...+a_n : n= ,

n

мұндағы х өлшенген шаманың ықтимал мəні. a₁,a₂...a_n – жүргізілген жеке өлшеулердің нəтижелері. ∑ – өлшемдердің жиынтығы n – өлшемдердің саны. Бірнеше рет қайталанып өлшенген өлшемдердің саны көп болған сайын ықтимал өлшемнің мəні өлшемнің нақты шамасы А жақын болады. Егер А мəні белгілі болса а өлшемі мен екі арадағы шама өлшемнің нақты қателігі Δ=A−a анықтауға мүмкіндік береді. Қандай да бір өлшемнің нақты өлшем А мəніне қатынасын салыстырмалы қателік деп

Δ

атайды. ол қалыпты бөлшек арқылы беріледі [9.13 жəне

A

9. 14-суреттер].

9.13 сурет. Штанген циркульдің 9.14 сурет. Картадағы қисық

көмегімен арақашықтықты өлшеу сызықтарды өлшейтін курвиметр

Оның алымында өлшенген шамадағы қателіктің үлесі беріледі. Δ = 1 мысалы, қисық сызықтарды курвиметрмен өлшеу

A A: Δ

б арысында кететін қателіктердің үлесі 1-2% құрайтындықтан, өлшенген арақашықтықтың 1 − 1 бөлігі деп беріледі. Осыған

50 100

орай ұзындығы 10 сантиметрді құрайтын сызықты өлшегенде, са лыстырмалы қателік 1-2 мм болуы мүмкін. Бұл шамалар əртүрлі масштабта да өлшенген сызықтарда əртүрлі қателікті көрсетеді. Атап айтсақ 1:10000 масштабты картада 2 мм құраса, 1:100 0000 масштабты картада 200 метрді құрайды. Осыған орай өл шемнің нақты нəтижесін тек ірі масштабты карталардан алуға болады.

Топографиялық картаның ауданын өлшеу. Топографиялық картаның бөліктерінің ауданын анықтау ауданның пішіні мен оның элементтерінің арасындағы геометриялық тəуелділікке негізделеді. Ауданның масштабы сызықтық масштабтың квадратына тең. Егер тік бұрыштың жақтары n рет кішірейсе, бұл пішіннің ауданы n² рет кішірейеді.

1:10 000 масштабты карта үшін (1см=100 м) ауданның масштабы (1см=10000 м²), егер 1см² 1га тең болса, 1:1 000 000 масштабты картада 1см-100шақырым² тең болады. Картадан ауданды өлшеу барысында кестетік жəне құралдық əдістерді қолданады. Қандайда бір əдісті қолданып ауданын өлшейтін

аумақтың пішінін есептеудің деректерін алу жылдамдығына байланысты.

Шекарасы түзу бұрышты болып келетін картаның бетіндегі аумақтың ауданын өлшегенде, тиімді қарапайым геометриялық пішіндерге (үшбұрыш, төртбұрыш, трапеция) бөліп, əрқайсысының ауданын жеке есептеп шыққан сандарды бір-біріне қосамыз [9.14-сурет].

Мысалы, 1:25 000 масштабты картадағы орманның ауданын анық тау үшін алқаптық кескінін екі трапецияға, екі үш бұрыш қа бө ліп əрқайсысын жеке есептеп S₁,S₂,S₃,S₄ ауданын бір-біріне қос ам ыз. Трапецияның ауданын анықтау, өлшеу үшін

S h, үш бұрыштың ауданын анықтау үшін S ^h

формуласын қолданамыз.

9. 15-сурет. Картаның бетіндегі белгілі 9.16-сурет. Нысанның ауданын бір аумақтың қисық шекараларын 4мм2 шаршылы торларға бөлінген

түзетіп қарапайым геометриялық палетканың көмегімен өлшеу

пішіндерге бөлу арқыды нысанның ауданын өлшеу

9.3 кесте.

4 мм² бөлінген палетка торының картаның масштабтар қатарына сəйкес келетін ауданы

Картаның масштабы	Картадағы 1см2 (100мм2) сəйкес келетін жергілікті жердің ауданы	Палетканың
		1мм2	4мм2
		Масштабтар қатарына сəйкес келетін жергілікті жердің ауданы
1:25 000	6,25га	0,0625га	0,25га
1:50 000	25га	0,25га	1га
1:100 000	1шақырым2	0,01 шақырым2	0,04 шақырым2
1:200 000	4шақырым2	0,04 шақырым2	0,16 шақырым2
1:500 000	25шақырым2	0,25 шақырым2	1 шақырым2
1:1 000 000	100шақырым2	1 шақырым2	4 шақырым2

Картадағы біршама ірі аумақтардың ауданын полярлы планиметрдің көмегімен өлшейді. Олардың ішіндегі кең тарағаны – жұмыс істеу соншалықты қиын емес полярлық планиметр. Планиметр бір-бірімен топса (2) арқылы байланысқан полюстік (1) жəне қозғалғыш (2) тежегіштерден тұрады.

Өлшеу жұмыстарын жүргізу кезінде картаны столға бекітетін инемен жабдықталған қозғалмайтын ауыр цилиндрлі полюспен (3) жалғасады. Қозғайтын тежегіштің (4) бір ұшында аумақтың кескінін өлшеу кезінде қозғауға арналған шпиль (5) ал екінші ұшына жақын есептегіш тетік бекітілген. Шпильді аумақтың кескінін бойлатып қозғағанда дөңгелек (6) қағаз бетінде дөңгелеп отырады. Ол винтті қозғалыс (7) тетігі арқылы цифрблатқа (8) беріледі. Цифрблатта 10 бөлік бар оның əрқайсысы дөңгелектің бір айналуына сай келеді [9.17-сурет].

Дөңгелектің барабанында дөңгелек толық айналмағандағы шеңбердің бөлігін есептеуге арналған 100 бөлік бар. Верньер арқылы (9) дөңгелек бөлігіндегідей дəлдікпен есептеуге болад ы.

9.17-сурет. Полярлық планиметрдің құрылысы

Картадағы белгілі бір аумақтың ауданын өлшеу үшін полярлық планиметрдің қозғайтын тежегішін сол аумақтың кескінінің шекарасын бойлай сағат тіліне бағыттас солдан оңға қарай бастапқы нүктеге жеткенше қозғайды да, төрт сыннан тұратын өлшегіш құралдың көрсеткішін жазып алып цифрблатты нольге келтіреді. Осы əдіспен тағыда екі рет өлшеп алып, үш өлшемді жүргізіліп болған соң картаның бетіндегі аумақтың ауданын төмендегі формуланың көмегімен есептейді.

S = P n

Мұндағы S-өлшенетін аумақтың ауданы Р – планиметрдің цифрблатының төрт саннан тұратын көрсеткіші (планиметрдің бір бөлігіне сəйкес келетін ауданы), ⁿ_ор – үш өлшемнің орташа көрсеткіші.

Мысалы, 1:50 000 масштабты картадағы 7011 шаршыдағы орманның аумағының ауданын анықтау үшін жүргізілген өлшемд ердің цифрблат төрт санды көрсеткіштері: n₁ = 8262; n₂ = 8304; n₃ = 8344; Үш өлшемнің айырмасына негізделіп цифрблаттың орта

ша көрсеткішін табу үшін S=^P(n₂ −n₁), P⁼ S формулаларын ⁿ

қолданады. ор

S=^P(n₂ −n₁) 8262-8304=40

S=P(n₃ −n₁) 8344-8304=40

n_ор = = 41

P = ^S = ¹⁰⁰ = 2,38га n_ор 41

Топографиялық картаның түсіндірмелі шартты белгілерін пайдаланып практикалық есептер шығару. Түсіндірмелі шартты белгілерді пайдаланып орман алқаптарындағы ағаштың саны мен көлемін есептеп шығаруға болады. Орман алқапбындағы ағаштың көлемін

V h

формуласымен есептеп шығарады. Мұндағы R-ағаштың диаметрі, π шеңбердің ауданын, радиусын анықтауға арналған

тұрақты шама. Мысалы, 1:25 000 масштабты картадағы 6611 шаршыдағы аралас ормандағы ағаштардың орташа биіктігі 20 метр, диаметрі 0,30 метр, бір-бірінен арақашықтықтары– 6 метр. Орман алқабының ауданын анықтау үшін палетканың немесе геометриялық əдісті қолданады. Одан соң ағаштардың саны септелініп шығарылады. Одан кейін жоғарыдағы формуланың көмегімен бір, содан соң барлық ағаштың жалпы көлемі есептеліп шығарылады.

V R ^.

Пайдаланған əдебиеттер тізімі:

1. Бызов Б. Е., Коваленко А. Н. Военная топография.–М.: Воениздат, 1990.–234 с.

2. Курилов В. М., Константинов Ю. С. Топография и ориентирование в туристском путешетвии.– М.: Просвещение, 1989.–160 с.

3. Алешин В. М., Серебрянников А. В. Туристская топография. - – М.: Профиздат, 1985.

4. Уварова А. К., Мазбаев О. Б. Топография негіздері жəне жергілікті жерде бағдарлау, Қазақ университеті, 2007.– 80 б.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Жер бетінің көлемі күрделі бедері топографиялық картаның бетіне қалай кескінделеді?

2.Топографиялық карталардың көмегімен жергілікті жердің элементтерінің қандай сандық көрсеткіштерін алады?

3.Топографиялық карталардың өлшеу мүмкіндіктері қалай қамтамасыз етіледі?

4. Жергілікті жерді оқып-үйренудің əртүрлі кезеңдерінде топографиялық картаны пайдалану тəсілдерін сапаттаңыз.

5. 1:25000 масштабтағы топографиялық картаны пайдаланып, Черное көліне құятын Каменка өзеніне төмендегі жоспар бойынша сипаттама беріп, еңістігін, құламасы мен иректілік коэффициентін анықта.

Сипаттама беру жоспары		Сипаттамасы
	бас	тауы	сағасы
Өзеннің аты
Абсолют биіктігі	H=		H=
Географиялық координаты тік бұрышты координаты	ϕ= x=	λ= y=	ϕ= x=	λ= y=
Ұзындығы шақырым есебімен
Құламасы метр есебімен
Еңістігі метр (м) есебімен
Иректілік коэффициенті

23–1171

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Ірі масштабты топографиялық картаның географиялық мазмұнын ашады ....

А) шартты белгілері;

В) бұрыштамалары;

С) масштабы;

D) координаттық торлары;

Е) меридиандарды жақындату бұрышы.

2. Топографиялық карталарда шартты белгілердің атқаратын қызметі …

А) картада қамтылған аумақтың ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрс е ту;

В) қажетті нысандардың арақашықтығын өлшеу;

С) кеңістіктің негізгі бағыттарын шартты белгіге негіздеп анықтау; D) горизонтальдарды пайдаланып жер бедерінің ерекшелігін анықтау;

Е) жауаптардың барлықы дұрыс.

2. Топографиялық картадағы орман мен көл шартты белгінің .... түріне жа та ды.

А) аудандық масштабтық;

В) сызықтық масштабтық;

С) кескіндік масштабтан тыс;

D) көркем бейнелі;

Е) түсіндірмелі;

4. Екі көршілес горизонтальдың биіктік айырмасы …

А) горизонталь аралық ұзындық;

В) горизонталь аралық қима биіктік;

С) горизонталь аралық көлбеулік; D) абсолют биіктік;

Е) берегштрих.

4. Картадағы көршілес жатқан екі горизонтальдың сантиметр есебімен алынған арақашықтығы …

А) горизонталь аралық көлбеулік;

В) горизонталь аралық қима биіктік;

С) горизонталь аралық ұзындық;

D) абсолют биіктік; Е) салыстырмалы биіктік.

6. Топографиялық картадағы төбелердің созылған бағытын көрсететін қысқа сызық …

А) горизонталь аралық көлбеулік;

В) қосалқы горизонталь;

С) жарты горизонталь;

D) горизонталь аралық ұзындық;

Е) берегштрих.

7. Қандай масштабты картада горизонталь аралық қима биіктік 10 м кейін жүргізіледі?

А) 1: 50 000;

В) 1: 25 000;

С) 1: 10 000;

D) 1: 100 000;

Е) 1: 200 000.

8. Горизонталь аралық ұзындық ..... əрпімен белгіленеді.

А) d;

В) a; С) у;

D) Һ;

Е) х.

9. Горизонталь аралық қима биіктік .... əрпімен белгіленеді.

А) х;

В) а;

С) Һ; D) ү;

Е) Q.

9. Екі негізгі горизонтальдың арасынан жүргізілген ұзын үзік сызық …

А) жарты горизонталь;

В) берегштрих;

С) қосалқы горизонталь;

D) горизонталь аралық көлбеулік;

Е) жауаптың барлығы дұрыс.

11. Төбенің беткейінің көлбеулігі қанша градустан асқанда горизонтальдар бір-біріне қосылып жарқабақтар, жыралар түзіледі?

А) 45º;

В) 25º;

С) 35º; D) 20º;

Е) 60º. 12. Топографиялық картада α= 60*h; формуласымен нені анықтай м ы з? α

А) горизонталь аралық көлбеулікті;

В) горизонталь аралық ұзындықты;

С) абсолют биіктікті;

D) горизонталь аралық қима биіктікті;

Е) тік бұрышты координатты.

13. Топографиялық картадағы жер бетінің абсолют биіктігі бірдей нүктелерін қосатын сызық …

А) изодаза;

В) изотерма;

С) горизонталь;

D) изобат;

Е) изобар.

14. 1: 25 000 масштабты картадағы а жөне b горизонтальдарының арақашықтығы 0,5 см болса, горизонталь аралық көлбеулік қанша градус болады?

А) a=2,4º;

В) a=1,4º;

С) a=0,4º;

D) a=3,4º; Е ) a=4,4º.

10 - т а р а у.

ЖЕР БЕТІНДЕ ЖƏНЕ ҚАШЫҚТЫҚТАН ТҮСІРУ

10.1. Топографияда қолданылатын проекциялар.

Қазақстан Республикасының геодезиялық тірек торлары

Топографияда қолданылатын проекциялар. Жердің физикалық беті жылға, жыра, ойыс, төбе сияқты теріс кеңістіктік пішіндерден тұрады. Жер бетінің кеңістіктік пішіндерін жазықтықта түсіру үшін ортогональды немесе тік бүрышты проекциялар қол данылады. Ортогональды проекцияда жобалау сызықтары жоба лайтын жазықтыққа перпендикуляр болуы тиіс.

Жергілікті жердің белгілі бір бөлігін түсіру үшін жанасу жазықтығынан эллипсоидтың бетіндегі нүктелер арқылы жердің беткі деңгеймен түйілісетіндей түзу жүргізіледі.

Жердің беткі деңгейі РО-мен қиылысатындай АВСD нүктелерін жүргізу арқылы жасалған жобаны авсd нүктелерінің көлден ең проекциясы дейміз. Осы əдіспен жердің беткі деңгейінде ор на лас қан барлық нүктелер жердің беткі деңгейімен сай келеді. Мы са лы, жердің беткі деңгейінде жобаланған авсd төртбұрышы жер бе тін д егі АВСD төртбұрышының көлденең проекциясы бо лып та бы лады.

Көлденең проекциядағы жер бетінің кеңістіктегі АВСD нүкте лерінің пішінін анықтау үшін жергілікті жердегі жазықтықта кеск інделетін АаВвСсDd нүктелерінің арақашықтық 100 метр, көл беу лік 3° болса енгізілетін түзетулер 14 см тең. Жергілікті жерд егі шағын аумақты өлшеу үшін мата немесе болат рулеткалар қолданылады.

көлденең жазықтық

10.1 сурет. Жергілікті жердің белгілі бір бөлігінің көлденең жағдайы.

Ұзындықтың орташа нақтылығын анықтайтын приборларға 20 метрлік рулетка жатады. Рулетка ені 15-20 милиметрлік жұқа болаттан жасалады. Ол 1; 0,5; 0,1 метрден бөліктерге бөлінеді. Өлшеу таспасының ұшындағы қазықтарды жерге тығатын тесіктен басталады. 20 метрлік рулеткалар 6 немесе 11 қазықты (шпилькалы) болып бөлінеді. Бақылау мақсатында өлшеу екі реттен жүргізіледі. Қашықтықты өлшеудің салыстырмалы қателігі 1:2000-ге тең. Өлшеу жұмыстарын екі адам нүктелердің арасындағы қысқа жолмен жүргізу керек. 10 метр арақашықтықты өлшеу үшін өлшенген түзуді бойлай екі түрлі бояумен боялған биіктігі екі метрлік екі ағаш орнатылып əр 20 м. сайын бір түзудің бойымен тіктеп аралық қадалар орнатылады. Арақашықтық өлшенеді. Мысалы, екі нүктенің арасына 20 метрден бір түзуді бойлап тіктеп 10 қада орнатылса 20*10=200 м

Қазақстан Республикасының геодезиялық тірек торлары. Қазақстан Республикасы аумағындағы біртұтас координаттар жүйесі Мемлекеттік геодезиялық торға (МГТ) негізделіп құрылады. Еліміздегі кезкелген нысанның координатын анықтауға Ресей Федерациясының ғаламдық новигациялық жерсеріктік жүйесі (ҒНЖСЖ) мен NAVSTAR GPS (Navigation Satellite Timing and Ranging Global Positioning System – Америка Құрама Штаттарының ғаламдық навигация жүйесі) заманауи жерсеріктік навигация жүйелері қолданылады.

Белгілі бір нүктенің референц-элипсоидқа қатысты орнын кеңістіктік тік бұрышты координаты немесе ендігі мен бойлығын, теңіз деңгейінен биіктігі, сонымен қатар, тік бұрышты жазық координаты мен биіктігі түрінде алуға болады. Біздің елімізде білігі жалпы жерлік ПЗ-90 координаттар жүйесінің білігінің бағытына сəйкес келетін Красовский элипсоиды қабылданған. Бірақ референц-координаттар жүйесінің бастауын айқындайтын элипсоид орталығы массаның орталығынан 155 м шамасында ығысады. Қазақстан Республикасының барлық аумағында бастауы Кронштаттағы футштоктың нөль белгі болып табылатын Балтық биіктіктік жүйесі қолданылады. Ол Мемлекеттік нивелирлік торлардың қосындарымен бекітілген.

Еліміздің геодезиялық торлары құрлықты, құрылықтық қайраңды картаға түсіруді, геоақпараттық жүйенің координаттық ортасын қалыптастыруды қамтитын ғылыми жəне қолданбалы міндеттерді шешу үшін қолданылады. Қазақстанның Республикасында мемлекеттік, жергілікті, түсіру арнайы жəне оқу торлары бар. Мемлекеттік торларды мемлекеттік картографиялықгеодезиялық мекемелер құрады.

Жергілікті торлар мемлекеттік торлар қосындарының жиілігі жетіспеген жағдайда нақтылы топографиялық-геодезиялық міндеттерді шешу мақсатында құрылады.

Түсіру торларының қосындары топографиялық түсіру жұмыстарын жүргізу қызметін атқарады.

Арнайы торлар инжеренлік-техникалық міндеттерді шешу қызметін атқарады. Оған еліміз аумағындағы тектоникалық белсенді аймақтардағы геодинамикалық алаңдарды да жатқызуға болады. Жер бетінің динамикасын анықтау үшін бұл қосындардың координаттары мен өзара орналасуы белгілі бір кезеңде жоғары дəлдікпен қайта анықтап отырылады.

Оқу торлары оқу-əдістемелік мақсатта қолданылады.

Қазақстанның геодезиялық торлары нивелирлік, жоспарлы жəне кеңістіктіктік болып бөлінеді.

Нивелирлік торлар биіктікті есептеу жүйесін тіркеп отырады. Оларды геометриялық нивелирлеу əдісімен, сонымен қатар, жерсеріктік позициялаудың көмегімен тұрғызады.

Жоспарлы торлар элипсоидтағы жоспарлы координаттарды бекітуді қамтамасыз етеді. Оларды:

• əр қосында көршілес қосындар аралығындағы бағыттардың көлд е нең бұрыштары мен арақашықтықтары өлшенетін триангу ля ция;

• жүріп өткен қосындар аралықтарының арақашықтығы мен бұрыштары өлшенетін полигонометрия;

• тек қосындардың арақашықтығы өлшенетін трилатерация;

• қосындардың жоспарлы координаттарын жер серіктік бақы-лаулар арқылы анықтайтын жерсеріктік позициялау əдістері нің көмег імен құрады.

Кеңістіктік тор ғарыштық геодезия əдісімен құрылады. Жер бетінде жəне ғарыш аппараттарында бекітілуі мүмкін болатын əр қосында геоцентрлік координаттар жүйесіндегі орнын анықтайтын үш координат сақталады. Ғаламдық позициялау жүйесіне енетін Жердің жасанды серіктері кеңістіктік геоцентрлі координаттар сақталатын геодезиялық қосын қызметін де атқарады.

Негізін Ф. Н Красовский салған жоспарлы мемлекеттік торлардың қарқынды дамуы ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарында басталып, елу жылдан астам уақытқа созылды. «Жалпыдан жекеге» қағидасымен құрылған торлар дəлдігі жағынан 4 класқа бөлінеді. Алдымен бүкіл ел аумағын қамтитын І класты сирек торлы, содан соң біртіндеп жиіленетін ІІ-ІV класты торлар қолданылады. І класты жоспарлы геодезиялық торлар негізінен төрт бұрышты алаң (полигон) тізбектерінен тұрады.

І класты геодезиялық торлар төрт бұрышты алаң (полигон) түзетін торлардан тұрады. Триангуляция қатарын түзетін геодезиялық торының тізбектері негізінен меридиандар мен параллельдердің немесе полиголометрияның жүріп өту бағыттарына сəйк ес келеді [10.1 кесте].

10.1 кесте.

Мемлекеттік триангуляция торларының сипаты

Негізгі көрсеткіштері	Триангуляцияның кластары
	1	2	3	4
Триангуляция тармақтарының аралықтарының ұзындығы Полигондардың периметрі Триангуляцияның жақтарының ұзындығы Базистік жақтарының орташа квадраттық қателіктері Бұрыштарды өлшеу барысында кететін қателіктер	200 шақырым артық емес 800-1000 шақырым 20 шақырым кем емес 1:400 000 ± 0'' 7	7-20 шақырым 1:300 000 ± 1' 0	5-8 шақырым 1:200000 ± 1'', 5''	2-5 шақырым 1:200000 ±2'', 0

Полигон торының бір тармағы 200 шақырым, периметрі 800 шақ ырым құрайды. Тор тармақтары түйілісетін алаңдардың (по ли гондардың) шыңдарында үш бұрыштардың базистік тұстарының өлшенген ұзындықтары мен шеткі нүктелерінің астрономиялық ендіктері мен бойлықтары, азимуттары анықта ла ды. Тармақтардың аралық қосындардың ара-қашықтығы 20 шақырым кем болмайды. ХХ ғасырдың 70 жылдары еліміздегі І класты торларды құру іс жүзінде аяқталды.

І класты геодезиялық торлардың алаңдары (полигондары) жер бедерінің ерекшеліктеріне сəйкес көршілес қосындардың арақашықтығы 7-20 шақырым аспайтын 2 класты трянгуляцияның немесе полигонометрия торларының желісімен жаппай жабылады. ІІ сыныпты триангуляция торының желісіндегі І класты əр алаңның (полигонның) шегінде ұзындығы өлшенген 4-5 базист ік тұстары болады. Бұл жұмыстар 1980 жылдары іс жүзінде аяқ талды.

І жəне ІІ класты мемлекеттік торлар геодезиялық жəне астрономиялық өлшеулерге негізделіп астрономиялық-геодезия лық торлар (АГТ) түзеді.

АГТ-дың жиілететін ІІІ-ІV класты торлары триангуляция жəне поли гонометрия əдістерімен құрылады [10.2- сурет].

10.2сурет. Мемлекеттік триангуляция торының сызба-нұсқасы

АВ СD, EҒ, КL, шығатын жақтары 1-2, 3-4, 5-6, 7-8 базистері 1 класты қосындар; ○ 2 класты қосындар; 3 класты қосын; 4 класты қосын түрлері; ☼ астрономиялық қосындар.

ІІІ класты т орлардың қосындарының ара-қашықтығы 3-8шақырым, ал ІV кластылардікі 2-5шақырым артпайды.

Мемлекеттік геодезиялық тордың қосындары 1:500 масштабқа дейінгі топографиялық түсірулерге тірек қызметін атқарады.

Қосындары жергілікті жерде жақсы бекітілген жəне айқын анықталған жағдайда ғана геодезиялық тірек торлары өз қызметін атқарады. Жергілікті жердегі əрбір қосын арнайы жерасты белгісі–орталықпен бекітілген. Орталықтардың тұрақтылығына тау жыныстарының маусымдық қатуы мен еруі тағы да басқа көптеген қоршаған орта жағдайлары əсер етеді.

Трилатерация сызбанұсқасы бойынша триангуляцияға ұқсас бірақ мұнда арақашықтық өлшегіштердің көмегімен қателіктері 1:400 000-нан аспайтын сызықтардың барлық үш бұрыштарын өлшеп алып, содан соң олардың координаттарын есептеп шығарады. Алыстағы қол жету қиынға соғатын геодезиялық қосындардың координаттарын жердің жасанды серіктерінің көмегімен бақылау жүргізу арқылы анықтайды. Ол үшін қазіргі кезде ғарыштық триангуляция əдісін қолдана отырып, жұмыстар жүргізетін біртұтас ғарыштық геодезиялық тор құрылған. Белгілі координаттар бойынша бекеттерден бақылау жүргізу арқылы сол сəттегі жердің жасанды серігінің жағдайын анықтайды. Ғарыштық бекеттен бақылау барысында белгісіз жəне жердің жасанды серігінен алынған белгілі болған координаттардың көмегімен орнын анықтайтын бекеттердің координаттарын табады.

Жоспарлы геодезиялық қосындарды белгілеп, жергілікті жерде бекіту үшін геодезиялық белгілер деп аталатын жер астындағы қондырғылар мен жер бетіндегі құрылыстар тұрғызылады. Олар жергілікті жерде биіктіктік, теодолиттік, тахометрлік түсіру жұмыстары кезінде жоғары дəлдікпен өлшеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді. Триангуляция мен полигонометрияның жер бетіндегі белгілері геодезиялық құралдарды бекітетін штатив сонымен қатар көршілес жатқан қосындардың көрінуін қамтамасыз ету қызметін атқарады. Геодезиялық қосындар жер бетінде өзара көрінген жағдайда, биіктігі 6-8 метр болатын тек бетон бағана немесе қарапайым пирамида орнатады. Үлкен биіктікке қосарланған пирамида жəне геодезиялық белгібергіш орнатады [10.3-сурет].

10.3 сурет. Геодезиялық тордың белгілері

Орталықтар мен реперлердің орнатылу тереңдігін анықтау үшін тау жыныстарының маусымдық қатуы, көпжылдық тоң мен сусымалы құм шағылдар, жартастар, қорым тастар мен батпақтар таралған аймақтар көрсетілген аумақты аудандастыру картасы құрылған. Құрылыстар салынған аумақтарда мемлекеттік геодезиялық тордың қосындары ғимараттардың қабырғасы мен іргетастары да бекітіледі.

Бұрынғы КСРО-ның мемлекеттік геодезиялық мекемелері 1984–1993 жылдар аралығында американдық жер серіктік позициялау жүйесінің бірінші ұрпағы TRANZIT-тің көмегімен 162 қосыннан тұратын қосымша геодезиялық тор (ҚГТ) құрды.

Қазақстан Республикасының əскери қарулы күштерінің Топографиялық қызметі Ресейлік ГЕОИК-1, ЭТАЛОН

геодезиялық жер серіктерінің, сонымен қатар, жерсеріктік позициялау жүйесінің көмегімен ғарыштық геодезиялық тор (ҒГТ) құру ісін жзеге асыруда. Қазіргі кезеңде бұрынғы КСРО аумағында 26 ғарыштық геодезиялық тор, Антарктидада 7 қосыны бар. Қосымша геодезиялық тор мен ғарыштық геодезиялық тордың қосындары сəйкес келетін астрономиялық-геодезиялық торлардың қосындарымен үйлестірілген. Оларды бірлесіп басқару нəтижесінде біртұтас координаттар жүйесіндегі134 қосынның кеңістіктік орны анықталған. Көршілес қосындардың арақашықтығы 400-500 шақырым құрайды. Бұл қосындардан бірлесіп басқару нəтижелері басқа жаңа мемлекеттік геодезиялық торларға таратылады.

Болашақта Қазақстан Республикасында ғарыштық геодезия əдісімен жəне жерсеріктік позициялау жүйесінің көмегімен құрылған мемлекеттік геодезиялық торлар төменде көрсетілген үш деңгейлі тордан тұруы тиіс:

• бірінші деңгейді Қазақстан Республикасы аумағында құры-лып жатқан бір-бірінен 700-800 шақырым қашықтықта орналасатын өзара орналасу қателігі 1-2см аспайтын іргелі астрономиялықгеодезиялық торлар құрайтын оннан астам қосындар құрайды.

• екінші деңгей еліміздің аумағында құрылатын орташа арақ а шықтығы 150-300шақырым жəне өзара орыналасу дəлдігі 2-3см болатын жоғары дəлдіктегі астрономиялық-геодезиялық торлардан тұрады.

• үшінші деңгейді 1 класты жерсеріктік геодезиялық тордан тұрады. Ол халық тығыз қоныстанған аумақтарға 1000 шақырым², аз қоныстанған аумақтарға 2000 шақырым² бір қосыннан деген есеппен құрылады. Көршілес қосындардың арақашықтығы 40-50 шақырымнан өзара орналасу дəлдігі 1-2 см болады.

Барлық геодезиялық жұмыстар мен топографиялық

түсірулерге негіз болатын ғылыми-тəжірибелік мақсатта құрылатын мемлекеттік нивелирлік тор бүкіл ел аумағында біртұтас биіктік жүйесін түзеді. Биіктіктік тор төменде көрсетілген үш міндетті шешеді:

• барлық қосындарға бірыңғай биіктікті есептеу жүйесін енгізу;

• мемлекеттің жағалауын шайып жатқан теңіздер мен мұхиттар деңгейінің бірдей екенін анықтау;

• жер бетінің тік бағыттағы қозғалысын оқып-үйрену.

Қазақстанда мемлекеттік биіктік қосындарының торын қалыпты биіктік жүйесі мен Кронштадт футштогының нөл деңгейіне қатысты Балтық теңізінің көп жылдық орташа деңгейін көрсететін металл тақтадағы сызықпен анықтайды.

Мемлекеттік нивелирлік тор жоспарлы сияқты «үлкеннен кішіге, жалпыдан жекеге» қағидасымен құрылып, оның құрамына І, ІІ, ІІІ жəне ІV дəлдіктегі кластар кіреді. І жəне ІІ класты торлар басты биіктіктік негіз; ал, ІІІ жəне ІV кластар инженерлік міндеттер мен топографиялық түсіру қызметін атқарады. Барлық кластардағы торлар геометриялық нивелирлеу əдісімен құрылады. І жəне ІІ класты нивелирлеу желілері географиялық орындары ғылыми негізделген жəне жоғарыда аталған міндеттерді шешуге сəйкес келетін жолдардың бойында жүргізіледі. Жоғары дəлдікке қол жеткізу үшін нивелирлік желілері теміржолдардың, қатты төсенішті жəне тас төселген автомобиль жолдарының, қолжетімділігі қиын жерлерде соқпақ жолдардың, қыстаулардың, үлкен өзендердің бойын бойлай жүргізіледі. Əлеуетін күшейтіп жаңғырту, жер қыртысының қозғалысы туралы деректер алу жəне тік бағыттағы ығысу карталарын құру мақсатында І класты нивелирлеу желілерінің барлығында, ІІ класты нивелирлеу желілерінің көпшілігінде əр 25 жыл сайын қайта нивелирлеу жұмыстары жүргізіледі.

ІІ класты желілерді нивелирлеу І класты қосындарға негізделеді жəне периметрі 500-600шақырым алаңдар (полигондар) түзеді. Ал ІІІ класты нивилирлеу желілері І жəне ІІ класты қосындардың аралығында жүргізіледі. ІІІ класты алаңдардың (полигондардың) периметрі 150шақырым шамасында, ал қолжет імділігі қиын аудандарда 300 шақырым болады.Одан əрі жиілендіру жүріп өту ұзындығы 50 шақырым аспайтын, қосындардың жиілігі топографиялық түсірулердің масштабына жəне басқа да талаптарға байланысты болатын жиілігі ІV класты нивелирлеу желілерін құру арқылы жүзеге асырылады [10.2-кесте].

10.2-кесте

Мемлекеттік нивелирлеудің сипаттары

Негізгі көрсеткіштері	Нивелирлеу жұмыстарының сыныбы
	1	2	3	4
нивелирлеу полигондарының өлшемдері (тұйықталған полигондардың периметрі) 1шақырым нивелирдің жіберетін қателіктері Тұйықталған жүріп өтулер байланыспауының ең жоғарғы шегі	жекелеген желілер немесе өлшемі жоқ полигондар Кездейсоқ ±0,5 мм >емес жүйелі 0,03 мм > емес ¯	500-600 шақырым Кездейсоқ ±1 мм >жүйелі 0,2 мм > емес 5 мм L шақырым	150-200 шақырым 10мм L шақырым	ІІІ класты полигон шегінде 20мм L шақырым

Барлық нивелирлік қосындар жер бетіндегі бос тау жыныстарындағы, жартастардағы, қабырғалардағы нивелирлік репермен бекітілген. Жер бетіндегі бос тау жыныстарындағы реперлер темірбетонды пилиондар немесе якоры бар металл түтікті болады. Белгілер əр 5-7 шақырым, қолжетімділігі қиын аудандарда 1015 шақырым кейін орнатылады. Сонымен қатар І жəне ІІ класты қосындар əр 50-70 шақырым аралықта тұрақтылығы жоғары іргелі реперлер орнатылады. Қалаларда белгілердің жиілігі біршама жоғары болып, бірнеше жүз метрден кейін бекітіледі. Тордың сыныбына сəйкес қосындардың өзара орналасу биіктігінің дəлдігі бірнеше мм ден бірнеше см дейінгі аралықта ауытқиды.

Жиілендірілген геодезиялық торлар топографиялық түсіру жұмыстарының түсіру негізгі қызметін атқарады. Жоспарлы жиілеу торы мемлекеттік торларды құру əдісімен құрылғанымен бұл жұмыстардағы тордың жақтарының ұзындығы мен өлшеу дəлдігі біршама төмен болады. Биіктіктік жиілеу торы техникалық нивелирлеу қосындарын түзеді. Олардың рұқсат етілген байланыспаудың шегінің жиынтығы 50мм · L шақырым мұндағы L жүріп өткен жолдың ұзындығы.

Түсіру торы.Топографиялық түсіру жұмыстарының геодезиялық негізі болып табылады. Түсірудің масштабы мен əдістеріне, жергілікті жердің сипатының ерекшеліктеріне сəйкес олар əртүрлі əдіспен құрылады. Ережеге сəйкес түсіруді негіздеу нүктелерінің жоспарлы геодезиялық тор сияқты биіктіктік координаттары анықталады. Түсіру торларының жергілікті жердегі қосындары ағаш қазықтармен бекітіледі. Түсіру торы мемлекеттік геодезиялық торға бекітілуі тиіс.

Биіктіктік түсіру негіздері. Биіктіктік түсіру негіздерін құрғанда біршама жоғары класты нивелирлеуге немесе тұйықт алғ ан алаңдарға сүйенетін тəсілдері жағынан жүріп өту лерден тұ ратын ІV класты нивелирлеу кеңінен қолданылады. Биік тіктік тү сіру негіздерін құрғанда нивелир мен өлшегіш тақт айшаның арақашықтығы 150 метрден аспауы тиіс. Оған көр у түтігі нысан ан ы 25 есеге дейін ұлғайтатын жəне цилиндрлі деңг ейдің бөл інуі 2 мм 25” немесе нысаналау сызығы өздігінен қойы латын со ған сəйкес келетін нивелирлер қолданылады. Биікт ікт ік түсір у негіздерін құру үшін екі жағында да сандық дерект ері бар дөңгелек цилиндрлі деңгейлі өлшегіш тақтайшалар қол да ны лады.

Биіктіктік түсіру негіздерін құрудың негізгі əдісі техникалық нивелирлеу болып табылады. Нивелирлік жүріп өту жүйелері І, ІІ, ІІІ, немесе ІV класты нивелирлеу желісінің ең кем дегенде екі реперіне сүйенуі тиіс. Техникалық нивелирлеу үшін көру түтігі нысананы 20^х дейін ұлғайтатын жəне деңгейдің бөлінуі əр 2 мм 45” сəйкес келетін құрал қолданылады [10.3-кесте].

Техникалық нивелирлеу жүріп өтулерінің ұзындығы кескінделетін жер бедерінің қима биіктігіне сəйкес белгіленеді. Құрал мен өлшегіш тақтайшаға дейінгі арақашықтық қашықтық өлшегіштің оптикалық жібімен немесе адыммен өлшенеді.

10.3 кесте.

Жер бедерінің қимасына сəйкес техникалық нивелирлеудің жүріп өту ұзындығы

р/с	Сызықтардың сипаттары	Жер бедерінің қимасына сəйкес жүріп өтудің ұзындығы шақырым есебімен
		0,25	0,5м	1м жəне одан да жоғары
1	Екі бастапқы қосынның арасы	2,0	8	16
2	бастапқы қосын мен тораптық нүктелердің арасы	1,5	6	12
3	Екі тораптық нүктенің арасы	1,0	4	8

Нысаналау сəулесінің ұзындығы 150 метрден аспауы тиіс. Камералық өңдеу жұмыстары кезінде алдымен кітапшаға жазылған далалық есептеулер тексеріліп, əр бетіндегі мағұлматтар төменде көрсетілген формула бойынша бақыланады.

(Σа- Σb)/22= Σһ есептел./22= Σхорт.

Барлық есептеулер 1 мм дейін дөңгелектеу арқылы жүргізіледі. Дала кітапшасындағы мəліметтер өңделіп болған соң реперлердің бір-бірінен бастапқы жəне есептелген өзара биіктіктері арнайы кестеге жазылады.

Оған нивелирлеудің дала кітапшасынан сəйкес келетін биіктікпен қатар реперлердің аралығындағы орташа қима биіктіктерінің жиынтықтары жазылады. Содан соң жағдайға сəйкес тұйықталған жүріп өтудегі өзара биіктіктің жиынтығы нөлге теңесуі тиіс. Ал нивелирлік жүріп өтудегі бастапқы жəне соңғы нүкте сызықтардың байланыспауы тұйықталмаған нивелирлік жүріп өтулер f = Σһ-(Н_х-Н_н) тұйықталған нивелирлік жүріп өтулер үшін f һ = Σһ формуласымен есептелінеді.

І V класты нивелирлеу үшін жүріп өту жолдарының немесе алаңдарының мм есебімен алынған бір-бірімен байланыспауының рұқсат етілген шегі f һ қосымша = 20 (L) шақырым немесе f һ қосымша = 5 п

м ұндағы п-жүріп өту бекеттерінің саны; техникалық нивелирлеу үшін f һ қосымша = 50 (L) шақырым немесе f һ қосымша = 10 п

0 ,04s тригонометриялық нивелирлеу үшін (см) Мұндағы S -метр есебімен алынған жүріп өтудің ұзындығы, п – сызықтардың немесе алаңдардың саны. Егер жағдайы орындалса

/f һ/ ^{≤ f} һ қосымша

Онда бұлар теңдеуге айналады. Нəтижесінде байланыспау есептелініп шығарылады да, теріс белгімен белгіленіп барлық өлшенген бекеттердің өзара биіктіктеріне бөліп жазады. Кезкелген өзара биіктікке түзетуді

δҺі = Һі+ δҺі

нүктелердің биіктігін

НВ = НА+Һ

формуласымен анықтайды. Енгізілген түзетулердің дұрыстығын анықтау қызметін тұйықталмаған жүріп өтудің соңғы нүктенің биіктігі, ал тұйықталған жүріп өтуде бастапқы нүкте атқарады.

10.2 Дəлдіктегі төмен приборлармен жүргізілетін бұрыш өлшеу түсіру жұмыстары

Топографиялық түсіру туралы түсінік. 1:500, 1:1000,

1:2000, 1:5000 масштабты топографиялық пландар (сұлбалар) мен 1:10 000, 1:25 000 масштабты топографиялық карталарды құру мақсатында жергілікті жерде жүргізілетін кешенді геодезиялық жұмыстарды топографиялық түсіру дейміз.

Топографиялық түсіру жұмыстары кезінде жергілікті жердің барлық құрамдас бөліктері, салынған құрылыстар, жер асты жəне жер үсті коммуникациялары толық кескінделінеді. Сұлбалардағы (пландағы) шеткі тірек нүктелерінің кескіндері шартты түрде қатты жəне қатты емес деп екіге бөлінеді. Қаттыға кескіні анық көрінетін, ұзақ пайдалануға жарамды материалдардан салынған құрылыстар, ал қатты емес кескінінің шек арасы анық байқалмайтын орман алқаптары мен шалғындар сияқ- ты жергілікті жер ландшафтының құрамдас бөліктері жатады.

Топографиялық сұлбаларға (пландарға) жоспарлы жəне биіктіктік геодезиялық тордың арнайы белгімен бекітілген барлық қосындары, сонымен қатар, түсіру жұмысы жүргізілген барлық нүктелер түсіріледі. Арнайы сұлбаларда (пландарда) барлық жағдайларды емес, жер бедерінің күрт ауытқитын қима биіктігі, кескінд ердің төмен түскен немесе көтерілген нүктелерінің кескін д ері сияқты тек қажетті нысандарды ғана түсіруге рұқсат беріледі.

Топографиялық түсіру жұмыстарын қабылданған координаттар жүйесі бойынша орналасқан орны белгілі нүктелерден бастайды. Олардың қатарына мемлекеттік геодезиялық тордың тірек нүктелері жатады. Бірақ кескіндейтін аумақтың ауданына шаққандағы олардың саны аз болғандықтан түсіру негіздері деп аталатын жиілендірілген геодезиялық негіз қолданылады.

Түсіру негіздері жоспарлы жəне биіктіктік тірек торларына тармақталады. Бір шаршы шақырымға дейінгі түсіру алаңының телімінде түсіру негізі ретінде дербес геодезиялық тор құруға болады.

Түсіру негізін құру барысында нүктелердің теңіз деңгейінен алынған биіктігі мен сұлбадағы (пландағы) орны қатар анықталады. Түсіру негізіндегі тірек нүктелерінің орны теодолитт ік жəне тахометрлік жүріп өту барысында əртүрлі үш бұрыштар мен белгі қою арқылы анықталады. Түсіру негізінің абсолют (салыстырмалы) биіктігін көбінесе геометриялық немесе тригонометриялық нивелирлеу арқылы анықтайды.

Топографиялық сұлбалар (пландар) құру үшін талдау, мензульдық, тахометрлік, аэрофототопографиялық фототео-

24–1171

долитт ік жəне жергілікті жерде жүргізілетін нивелирлік түсіру, жер дің жасанды серігінің көмегімен лазерлік сканер арқылы түсіру əдістері қолданылады. Жоғарыда аталған əдістерді қолдану топографиялық түсіру жұмыстарының жағдайы мен масштабына тікелей байланысты болады.

Топографиялық түсіру жұмыстарында қолданылатын геодезиялық приборлар құрылысының ерекшеліктеріне, атқаратын қызметіне, өлшеу дəлдігіне, орындайтын жұмыстарының түрлеріне қарай ажыратылады.

Түсіру барысында өлшеу жұмыстарын сауатты жүргізуге мүмкіндік беретін басты талаптардың бірі олардың құрылысын біліп, жұмыс істеу дағдыларын меңгеру болып табылады.

Геодезиялық приборларды біріктіретін ортақ белгілеріне барлығында көру түтігінің, өлшеу қондырғыларының, штативтің, көлденең түзу жағдайға келтіретін деңгейдің, бекіткіш столдың, бекітетін, бағыттайтын жəне микрометрлік бұрағыштың (винттің) болуы жатады. Əрбір геодезиялық приборлардың тек өзіне ғана тəн белгілер де болады.

Геодезиялық приборладың атқаратын қызметіне сай топографиялық түсіру жұмыстары теодолиттік, нивелирлік, тахометрлік, мензульдық, буссольдық, ғарыштық жəне аэрофототүсіру болып бөлінеді. Түсіру барысында қолданылатын негізгі геодезиялық приборлар мен құрал-жабдықтарға теодолит, нивелир, кипригель, буссоль (тұсбағдар), аэрофотокамера жатады.

Жүргізілетін орнына байланысты түсіру жұмыстары жер бетінде, жəне əуеде (ғарыштық жəне аэрофототүсіру), құрлықта жəне суда түсіру деп бірнеше топқа бөлінеді.

Қашықтықтан түсіруде түсіру жүйелері жер бетінен жүздеген метрден мың шақырымға дейінгі қашықтықтан қабылданады. Ақпаратты қабылдағыштар қызметін фотографиялық жəне телекамералар тағыда басөқа приборлар атқарады. Ұшақтан, тік ұшақтан жүргізілетін түсіру жұмыстары аэротүсіру деп аталады [10.4-сурет].

10.4 сурет. Жергілікті жерді түсірудің түрлері

Жер атмосферасының шегінен биікте (Жердің жасанды серіктерінен, орбиталық бекеттерден, ғарыш кемелерінен) жүргізілетін түсіру жұмыстары ғарыштық түсірулер деп аталады.

Ғарыштық түсірулердің материалдары Жердің табиғат байлықтарын оқып-үйрену, сонымен қатар, топографиялық шолу карталарын жаңарту барысында қол жетуі қиын аз зерттелген аумақтардың карталарын құру мақсатында қолданылады.

Жер бетін картаға түсіру үшін үлкен көлемді ақпараттар сақтал ған жəне кейбір қасиеттері жағынан картаға жақын (шолу лы ғы, көрнекілігі, масштабының болуы) фототүсірулер қолда ны ла ды.

Қазіргі кезеңде масштабы 1:500 ден 1:25 000ға дейінгі топографиялық сұлбалар (пландар) мен карталарды жасау қызыметін ұшақтан немесе Жердің жасанды серіктерінен жергілікті жердің форосуретті кескінін алуды жəне оларды өңлдеуді қамтитын аэрофото топографиялық түсіру əдісі болып табылады.

Инженерлік міндеттерді жүзеге асыру (ірі ғимататтарды, каналдарды, жолды тағы да басқа нысандарды салу) барысында жергілікті жердің ірі телімдерін аэрофототүсіру тиімсіз болған жағдайда, жергілікті жердің шағын бөлігінің сұлбалары (пландар) мен карталары жер бетінде түсіру əдісімен құрылады.

Топографиялық түсіру жұмыстарының мақсаты картаға түсірілетін аумақ жөнінде ақпараттар беретін ұсақ масштабты карталарды жасауға негіз болатын ірі масштабты карта құру.

Ірі масштабты карталарды құруды көздейтін топографиялық түсіру қолда бар деректерге сүйеніп жергілікті жерді географиялық оқып-үйрену, қосымша ақпараттар алу үшін далалық зерттеулер жүргізу, картаның көрнекілігін, дəлдігін, мазмұнының толықтығы мен мəнерлі болуын қамтамасыз ету үшін саралау нұсқауларын құру сыяқты кешенді жұмыстардан тұрады.

Тікелей түсіру жұмыстарын жүргізу үшін жоспарлы жəне биіктіктік торларды қамтитын геодезиялық негіздерді дайындау қажет. Ол жергілікті жерге тəн нүктелердің жоспарлы жəне биікт іктік координаттары мен түсіру жағдайларын (ситуацияларын) анықтауды көздейді. Қорытындыдайтын жұмыстарға далалық түсірудің немесе фотосұлба мен фотокескіннің түпнұсқ асын қағазға сызу, есепті құжаттарды дайындау жатады.

Картаны құру үдерісін қорытындылайтын жəне ең жауапты кезең картаның басып шығарылатын түпнұсқасын əзірлеп, оны баспадан басып шығару болып табылады.

Дəлдіктегі төмен приборлармен жүргізілетін бұрыш өлшеу түсіру жұмыстары. Жергілікті жерлерде дəлдіктегі төмен қарапайым құралдарды пайдаланып жүргізілетін түсіруге буссольдық жəне экерлік түсіру жатады.

Буссольдық түсу барысында бағдарлайтын бұрыштарының магниттік азимуты немесе румбысы анықталып, арақашықтықтары əртүрлі əдіспен өлшенеді. Түсіру жұмыстарының барысында негізінен Адрянов тұсбағдары, сирек жағдайда артилериялық жəне туристік тұсбағдарлар қолданылады. артилериялық АК тұсбағдарының қақпағында айналы беттің болуы бір мезетте бағдарлау мен затқа нысаналауды қамтамасыз етіп азимутты анықтауды жеңілдетеді. Бөліктерге бөлінген қозғалмалы шеңбер есептеудің дəлдігін жеңілдетеді. Қақпақты жапқанда бағдар сызықты тежеу автоматты түрде жүргізіледі. Лимбаның бөлінуі 1-00 артилериялық бұрыш өлшемімен берілген.

Қарапайым тұсбағдардағы градустарының көрсеткіштері бұрыштарды дəл анықтауға мүмкіндік бермейтіндіктен түсіру жұмыстарына заман талабына сай жетілдірілген компастың түрі – Буссольдар қолданады. Буссоль белгілі бір нүктелердің бұрыштарын дəл өлшеуге мүмкіндік беретін градустық көрсеткіштері бар лимба мен минуттық көрсеткіштері верньер мен қажетті нүктелердің бұрышын анықтауға арналған нысаналы диоптрмен қамтамасыз етілген [10.5 жəне 10.6-суреттер].

10.5 сурет. Артилериялық 10.6сурет. Шмадькальдер буссолының құрылысы

АК тұсбағдары А– буссольдың құрылысы; Ə–диоптр

Буссольдың алуан түрлі конструкциялары бар, солардың ішінде топографиялық түсіру жұмыстарына Стефан мен Шмалькальдердің буссольдары кеңінен қолданылады.

Стефан буссолының градустарға бөлінген сыртқы шеңберлі лимбасы бар, əр 5 градус ұзын штрихпен, əр оныншы градус ұзын сызықпен ерекшеленіп, араб санымен жазылады. Қажеттігі нүктенің бұрышын анықтауға арналған.

Қада немесе жергілікті бағытты нысаналайтын сызғышы бар. Орналасқан алидалалық екі жақ шеті лимбаға қарай көлбеу болып келеді. Алидадада 5 минуттан 12 бөлікке бөлінген вер ньер бар .

Егер буссольдың лимбасының градус саны нольден 360º-қа дейін болса, ол азимуттық буссоль, егер нөлден 90º-қа дейін болса, румбалық буссоль деп аталады.

Буссольдың көмегімен қажетті нүктенің бағытын анықтау үшін буссольды бұрып, тұсбағдардың көк тілін 0º келтіріп, солтүстікті анықтап аламыз. Анықтаған соң, алидадаға бекітілген екі нысаналы диопторды пайдаланып, қажетті нүктенің көлденең бұрышын анықтайды. Диоптор ортасында жіңішке нысаналы тесігі бар. Тік пластинканың тесігі жіңішке жағын көздейтін тесігі үлкені затқа бағытталады. Көздейтін диоптормен затқа бағытталған диоптордың жіңішке қылы арқылы өтетін жазықтықты нысаналау жазықтығы дейміз.

Лимба буссольдың магнитті тілі бар қорапшасы бекітілген. Қорапшаның ішінде 1º бөлінген румбалық табақша орнатылған.

Ішкі лимбаның нөлдік нүктесінің диаметрі сыртқы лимбаның 0-180º сай келетіндей деңгейде орнатылады [14.6 жəне 14.7 - суреттер].

Верньердің 0º штрихы ортасында нүктеге бағытталған диоптордың қылымен түйілісетіндей жазықтықта орналасады. Верньердің СР көрсеткіші мен диоптордың қылының түйіліскен жазықт ығын коллимациялық жазықтық дейміз.

Стефанның буссолымен азимутты анықтау төмендегі əдіспен жүргізіледі:

• буссоль горизонталь түзу жағдайға келтіріліп, нүктеде орта-лықтандырылады;

• содан соң, буссольды бұрап компастың магнитті тілін ішкі лимбаның 0º -180º келтіреміз;

• солтүстік магниттік полюске бағыттап болған соң, буссоль-ды штативке бекітіп заттық диоптордың қылын өлшегіш бағанаға бағыттап, қажетті нүктенің магнитті азимуты болып саналатын верньер мен сыртқы лимбаның өлшемін аламыз. Өлшеу барысында төмендегі ережені сақтау қажет:

• градустың есебін бір верньермен алады. Минутын екі вер-ньермен алып, орташа арифметикалық өлшемін шығарады. Соңғысын алидаданың айналу орталығы сыртқы лимбаның орталығымен сай келмеген жағдайда қолданылады.

10.7сурет. Азимутты өлшеу 10.8-сурет. Стефан буссолі барысындағы Шмалькальдер

буссольі лимбасының жағдайы

Буссольді пайдаланып түсіру жұмысын жүргізудің негізгі əдістері. Буссольдық түсіру барысында белгілеу, полярлық, перпендикуляр жəне жарма тəсілдері қолданылады.

Белгілеу тəсілін түсіретін нысан қолжетімсіз болғанымен, нысаналау сəулесі арқылы сұлбаға (планға) түсіруге мүмкіндік беретін негізгі жүріп өтудің екі немесе үш нүктесінен көрінетін орындарда орналасқан жағдайда қолданылады. Бұл жағдайда қажетті нысанды бір нүктеден белгілеп, содан соң нысаналауды екінші нүктеден қайталайды да, бағытталған екі бағыттың түйліскен жерінде түсірілетін нысанның орнын белгілейді

[10.9а-сурет].

Үшінші бақылау нүктесінен нысаналаған жағдайда нысанның орнын жоғары дəлдікте анықтауға болады. Егер үш сəуле бірбірімен түйліскен жағдайда үш бұрыш түзілсе,түсірілетін нысан үш бұрыштың тура ортасында орналасады.

Полярлық əдіс түсірілетін аумақ жақсы көрінетін орында орналасқан бір нүктеден қажетті нысанға дейін нысаналап, екеуінің арақашықтықтарын өлшеуге негізделеді [10.9 ə-сурет].

10.9 сурет. Буссольдық жəне көзмөлшері түсіру жұмыстарын жүргізу барысында белгілеу (А) жəне полярлық (Ə)тəсілді қолдану

Перпендикулярлар тəсілдері бұлақтар мен орман шоқтары иректелген кескіндері, ірі нысандардың қоршаулары сияқты нысандарды түсіру барысында қолданылады. Бұл нысандардың барлығының кескіндері күрделі болуымен ерекшеленетіндіктен олардың нақты пішінін жүріп өтетін жол мен нысанға дейінгі арақашықтықты перпендикуляр түзу өлшеулер арқылы ғана анықтайды. Ол үшін жүріп өтетін жол бойындағы түсіретін əр нүктеден кескіні күрделі нысанға дейінгі аралықты өлшеп белгілі бір масштабпен алынған сұлбаға (планға) түсіріп отырады

[10.9 а-сурет].

Жарма тəсілі қоршау, электр желілері сияқты жүріп өту жолдарына қатысты алғанда белгілі бір бұрыш түзе орналасқан түзу сызықты телімдерді немесе желілі сызықтарды түсіру барысында қолд анылады. Жергілікті жердегі бір түзудің бойында орналасқан көзг е көрінетін екі нысанды (нүктені) жарма дейміз. Жүріп өту сызығ ының (АВ) бойында орналасқан шекарасы түзу бұрышты бола тын түсіруді қажет ететін жарманы табуға болады [10.10-сурет].

Қажетті нүктелердің арасындағы бұрыштарды өлшеу үшін горизонтальды жағдайға келтірілген буссольді оңға бұрып, оң жақ бағыттағы нүктенің азимуты анықталады. Содан соң, солға бұрып, сол жақта бағыттаған нүктенің азимуты анықталады. Буссольмен жұмыс істеу кезінде кескінделетін аумақтың шекарасымен сағат тілінің бағытымен жүріп өтеді. Мұндай жағдайда бастапқы жəне соңғы нүктелердің азимутының арасындағы белгілі бір тəуелділікті анықтайды. Мысалы, АВ түзуінің азимуты А₁, ВD түзуінікі А₂ болсын десек, оң жақта жатқан нүктенің ішкі бұрышы β болады. Мұндай жағдайда А₂=А₁+180º-β₁ тең. Осыған орай келесі нүктелердің бұрыштары алдында анықталған бұрыштарының азимутына тең болады. Алдында өлшенген нүктелердің азимуты мен ішкі бұрыштары белгілі болған жағдайда, басқа нүктелердің азимуты мен ішкі бұрышын анықтауға болады.

10.10-сурет. Көз мөлшері түсіру кезінде қолданатын перпендикулярлар

(А) жəне (Ə) жарма тəсілдері

Бірінші жəне екінші нүктенің азимутымен ішкі бұрыштарын өлшеп алып, барлық нүктелердің азимутымен ішкі бұрыштарын анықтауға болады.

Бірінші жəне екінші нүктенің аралығының азимуты 50⁰20¹, ішкі бұрыштары β1 =89 0000 1, β2 =113 4500 1, β3 =83 1500 1, β4 =74 0000 1

үшін азимуттары мен арақашықтықтарын өлшеп, кескінін жердің шағын бөлігінің сызбасына түсіру қажет. Буссольды экерді рулетканы қолданып, кескіндейтін аумақты жүріп өтеді.

Полярлық əдіспен жергілікті жердің шағын бөлігінің кескінін құру.

Көз мөлшері түсіруі онша күрделі емес қарапайым əдістермен 2-3 адам жылдам жүргізе алады. Ол таныс емес жерлермен қозғалғанда қажет. Көз мөлшері түсіру жұмыстарын оқушылар мектеп жанындағы алаңда, туристік жорық барысында жеңіл құра алады.

Көз мөлшері түсіру жұмыстарының нəтижелерін спорттық бағдарлауда т.б.қолданады. Оған бекітілген тұсбағдары бар планшет, нысаналы сызғыш, өлшегіш, дала циркульі штатив, қарындаш пайдаланылады. Арақашықтықты адымдап өлшеп, затқа дейінгі бағытты кестетік құру арқылы планшетке түсіреді.

Далада планшетті жұмысқа дайындау. Бетінде орналастырылған тығыз қағаздың оң жақ шетіне солтүстік пен оңтүстік бағыт көрсетілген бағдар сызық сызып, үстіне 0º солтүстікке, 180º оңтүстікке сəйкес келетіндей етіп тұсбағдарды қойып, көк (қыз ыл) тілі 0º көрсеткенге дейін планшетті бұру арқылы бағдарлайд ы. Қағаздың оңтүстік шетіне адымның сандық, атау жəне сызықт ық масштабтарын белгілейді.

Адымның масштабын есептеу. Адымның ұзындығын анықтау үшін жер бетінен 10 метрді өлшеп алып, күнделікті жүретін адымен біркелкі адыммен үш рет өлшеп олардың қосындысын үшке бөлу арқылы орташа арифмитикалық жұп адымды есептеп шығарады. Содан кейін бір жұп адымның орташа ұзындығын анықтайды.

Адым есебімен алынған масштабты құру үшін сұлбаның (планның) мысалы, 1:1000 сəйкес келетін кəдімгі сызықтық масштабын тұрғызу қажет. Соның негізінде 10 жұп адым 15 метрге сəйкес келетіндей адымның масштабы тұрғызылады.

Көз мөлшері түсіру жұмыстарының кезеңдері. Көз мөлшері түсіру жұмыстарын көбінесе тұйықталған АВСDЕ көп бұрышын бағыт бойынша жүріп өту немесе айналасы жақсы көрінетін бір нүктеде тұрып полярлық тəсілмен жүргізіледі. Жүріп өту бағыты жолдар, кескіні айқын ажыратылатын сызықтық нысандардың бойында кедергілер кездеспейтын нысандар арқылы жүргізіледі.

Кескіндік шысандарды алу үшін көбінесе бір нүктеде тұрып түсіретін полярлық тəсіл қолданылады. Ол үшін түсірілетін аумақтың шеткі нүктелеріне нысаналауға қолайлы екі түспен боялған жолақты қадалар орнатады. Содан кейін түсіру жұмыстарын жүргізетін аумақтың ортасындағы бірінші нүктеге штативті орнатып, көлденең түзу жағдайға келтіреді. Одан кейін планшетті қойып, жоғарыда көрсетілген тəсіл бойынша тұсбағдар тілінің тұрақты түрде солтүстікке бағытталуын қадағалап бағдарлайды да түсіру алаңының кескінін айқындайтын шеткі нүктелеріндегі əрбір қадаға бағыттап азимуты мен румбасын есептеп, арақашықтығын жұп адыммен, рулеткамен немесе дала циркулінің көмегімен өлшейді. Түсіру жұмыстарын жүргізіп болған соң алынған сандық деректерді транспортирдің көмегімен азимутын анықтап белгіленген масштабпен қағаз бетіне түсіреді.

Жергілікті жердегі түсіретін аумақтың жер бедерінің ойлы қырлылығын, өзендер мен жолдардың иректігін, орман, тоғай мен батпақ шалғындар шекараларының күрделі кескінін нақты анықтау үшін көз мөлшері түсіру барысында құрамдасқан əдістерді қолданған тиімді. Өзеннің иректілігін анықтау үшін, өзенді бойлай перпендикулярлар тəсілдері бойынша бағыттық түсіру жұмыстарын жүргізу қажет. Өлшеу жұмыстарын жүргізу барысында түсірілетін аумақтың сұлбасына (абрисіне) белгілі бір бағыттағы сызықтардың көлденең бұрыштары мен бастапқы нүктеден немесе жүріп өтетін бағыттың бойындағы түзу сызықтан арақашықтығын жазып отыру қажет.

Егер кескіндейтін аумақтың бір бөлігі өзен жағалауына сай келсе арнайы магистральды түзу сызық жүргізіп, перпендикуляр əдіспен түсіреді.

Егер тура жəне кері азимуттың өлшемі 180º-қа ауытқыса, қажетті нүктелердің көлденең бұрыштарын қайта өлшейді, егер өлшемдердің ауытқу шамасы аз болса, орташа арифметикалық өлшемін есептеп шығарып, тура жəне кері азимутқа бөліп жазады. Мысалы, 1-2 нүктенің тура азимуты 280º10’ + кері азимуты 208º 20’ тең құралдың екі жақты өлшемінің айырмасы 10 өлшемнің ауытқуының рұқсат етілген шегіне жатады. Кері жəне тура азимутқа бөліп жазғанда тура азимут 28º 15’ болады.

10.11 сурет. Жергілікті жердің көзмөлшері түсіруінің сұлбасы

Көз мөлшері түсірудің қағаз бетіне кескінделген сұлбасына кескінделетін аумақта жүргізілген өлшемдердің барлық сандық сипаты тіркеледі. Буссольдық түсіру барысында жіберілетін қателік ± 30' аспауы керек. Магниттік ауытқудың бір тəулік ішіндегі тұсбағдардың магнитті тілі 15º шамасында ауытқиды. Осыған орай қандайда бір бағыттың бұрышының азимутын анықтағанда бастапқы жəне соңғы нүктелердің арақашықтығына тепе тең қателіктер кетеді. Сондықтан тұсбағдармен арақашықтығы 50-60 метрден аспайтын шағын аумақты түсірген тиімді [10.11-сурет].

Жергілікті жерде бағдарлаудың қарапайым əдістерін меңгеруді қажет ететін көз мөлшері түсіру жұмыстарын полярлық əдіспен қатар тура белгілеу, перпендикулярлар тəсілдерімен де жүргізуге болады.

Топографтың міндетіне жергілікті жердің сұлбасында (планында) жергілікті нысандардың сандық жəне сапалық сипаттарын белгілеуіде кіреді. Ағаштардың, бағаналардың, көпірлердің өтетін бөлігінің биіктігін сызғышпен де анықтауға болады.

Нысанның биіктігі (Н)

H = Lh; l

мұндағы h – сызғыш бойынша алынған санның мəні, l -сызғыштан көзге дейінгі қашықтық, L – нысанға дейінгі жергілікті жердегі метр есебімен алынған арақашықтық. Осы формуламен адамның бойы, ағаштың, электр желілерінің бағаналары сияқты биіктігі алдын-ала белгілі жақын алыстан жақсы көрінетін нысанның арақашықтығын да өлшеуге болады.

Ашық күндері биіктігі белгілі нысанның көлеңкесін пайдаланып нысанның биіктігін де өлшеуге болады. Мысалы, адамның бойы 1,8 м ал оның көлеңкесі 1,2 м болса көлеңкенің трансформациялану коэффициентін есептеп оны басқа нысанның биіктігін өлшеуге қолдпануға болады. Кітап, таяқ, сіріңке қорабы сияқты шағын затты пайдалануға да болады. Оның басты шарты көлеңкенің ұзындығын нысанның биіктігін өлшер алдында есептеу болып табылады.

Геометрияның ережелерін басшылыққа ала отырып бір жағалауында тұрып онша күрделі өлшеулермен өзеннің енін анықтауға болады. Өзеннің бір жағасында тұрып екінші жағалау дағы бір-біріне жақын орналасқан екі бағдарлық нысанды таланады.

Қолды созып, көз алдына бұтаның бір бөлігін ұстайды да, сол арқылы екі нысанды да бағдарлайды, екі ұшы арқылы нысандар көрінетіндей қашықтыққа бұрын бұтамен өлшенгендей қашықтықтың жартысындай болғанға дейін жағалаудан артқа жылжиды. Екі жағдайда да бұтаны көзден бірдей қашықтықта ұстайды. Жүріп өткен жолдың жұп адымға сəйкес келетін ұзындығын метрге айналдырады [10.11-сурет].

Жердің шағын аумағының буссольдық сұлбасын (планын) перпендикулярлар тəсілдерімен құру. Буссольдық үсіру жұмыстары аяқталған соң, дала жағдайында əртүрлі əдіспен жергілікті жерде түсірілген барлық нысандар жазықтыққа (қағаз бетіне) түсіріледі. Кестеде келтірілген сандық деректерді пайдаланып жердің шағын аумағының сызбасын құру төмендегі ретпен жүргізіледі. Стандартты А4 форматтың ортасынан тік бағытта орталық меридиан сызығын жүргіземіз.

Кескіндейтін аумақтың барлығын қағаз бетіне симметриялы орналасатындай есеппен бірінші нүктені ойша жүргіземіз. Бірінші жəне екінші түзу сызықты түсіру үшін орталық меридиан сызығының үстіне 0º мен 180º сай келетіндей етіп орналастырылады да, 42º45’ о.б. румбасы мен масштабқа сай арақашықтық белгіленеді. Белгілеп болған соң транспортирдің негізіне үшбұрыш пен сызғышты қоямыз. Содан соң транспортирді алып тастап орталық меридиан сызығын бойлай бірінші нүктемен түйіліскенше жылжытамыз да, орталық меридиан сызығымен бірінші нүктеге дейін арақашықтықты өлшеп алып, масштабқа сай кішірейтіп түзу сызық жүргіземіз. Орталық меридиан мен бірінші нүктенің арақашықтығын өлшеу үшін транспортирдың көлбеу масштабын қолданамыз. Түзу сызықтың соңында циркульмен кішкене дөңгелек жасайды.

Екінші түзу сызықтың румбасын анықтау үшін транспортирді тағы да орталық меридиан сызығының үстіне қояды. Екінші нүктенің румбасы 73º 30’ оңтүстік батысты тауып алынады. Бірінші жəне екінші нүктенің арақашықтығын транспортирдің көл беу масштабын пайдаланып транспортирдің көмегімен анық тап, кішкене шеңбермен белгілейміз де, содан соң екінші нүк те ден транспортирдің көмегімен үшінші нүктенің румбасын арақ аш ықтығын анықтап, əртүрлі нүктелерді орталық меридиан сы з ы ғымен қосатын перпендикуляр түзу сызықтар жүргізеді. Осы əдіспен барлық нүктелерді есептеп шығарады. Тұйықталған поли гонда теория жүзінде бастапқы нүкте сай келіп түйілісуі керек.

Жер бетінің көлбеулігін өлшеу жұмыстарындағы қателіктерге байланысты бірінші жəне соңғы нүктелер бір-бірімен байланыспайды. Аталған нүктелердің бір-бірімен байланысуы топографияда сызықтардың байланыспауы деп аталады. Сызықтардың бірбірімен үйлеспеуін бірінші жəне соңғы нүктенің арақашықтығын ұзындық өлшегіш құралдармен өлшеп алып, циркульді көлбеу масштабына қою арқылы метр есебімен анықтап, абсолют қателікті табамыз. Жұмыстың орындалуының нақтылығын абсолют жəне салыстырмалы қателіктердің көмегімен анықтайды. Салыстырмалы қателік кескіндейтін аумақтың барлық периметрінің қатынасы арқылы анықталады.

m = τ; p

мұндағы m–салыстырмалы қателік τ-абсолют қателік р кескінделетін аумақтың периметрі (барлық ұзындық өлшемінің жиынтығы) əр 200 м ұзындықтың салыстырмалы қателігі 1 метрден аспауы керек. Мысалы, бірінші жəне соңғы нүктелердің арақаш ықтығын өлшеп алып, жердің шағын аумағының сызбасында (план) сызықтардың бір-бірімен байланыспауын анықтаймыз. Ол көрсеткіш 2 м тең, кескінделетін аумақтың периметрі 548,04 м.

Мұндай жағдайда салыстырмалы қателікті жоғарыда көрсетілген формуламен анықтаймыз.

m = 2,5 = 1 ;

548,0 219

Сызықтардың байланыспауы шектен аспайтындықтанғ,оны полигонның барлық сызықтарына теңдей бөлеміз. Оның ең қолайлысы кестетік əдіс. Ол үшін байланыспайтын сызықтардың бағытын анықтайды. Жердің шағын бөлігінің сызбасында сол бағытта сызық жүргізеді. Сондай сызықтарда нүктелердің түйіліскен жерінде жүргізеді. Алынған сызықтардың байланыспауы барлық түзулерге тепе тең түрде бөлінуі тиіс. Түзетулерді енгізуді анықтау үшін жердің шағын аумағының астына көлденең сызық сызып, біршама ұсақ масштабпен бөліктерге бөлеміз.

Белгілі бір ретпен полигонның барлық нүктелерін қамтитындай тең бөліктерге бөлеміз. Мысалы, түсіру масштабы 1: 5000 болса, полигонның периметрінің жалпы ұзындығы 10,96 см болады. Сондықтан шағын аумақтың сызбасының астына ұзындығы 10,96 см көлденең түзу сызық жүргіземіз. Жүргізген соң бастапқы нүктеден 100,5 м., 108,6 м., 124,09 м., 135,2 м., 79,65 м. жоғарыдағы көрсетілген масштабқа сай көлденең сызыққа перпендикуляр сызықтар жүргізіп, 5 негізге бөлеміз. Содан соң соңғы нүктеден абсолют қателік, 2,5 масштабына сай өлшеп алып, соңғы нүктеден бастапқы нүктеге бағыттап көлбеу сызық жүргіземіз. Нəтижесінде кескінделетін аумақтың сызықтарының байланыспауының үшбұрыштысы тəрізді кестетік сызбасы шыға ды.

Кескінделетін аумақтың өлшенген бағыттардың түзу сызықтарының түйіліскен əрбір нүктелеріне енгізілген түзетулерді белгілейд і. Түзету енгізілген жаңа сызықтарды бір-біріне қосады. Бұдан соң шағын аумақтың сызылған шекара сызықтары сұлбас ын ың ішіндегі барлық географиялық нысандардың кескіні түсі рі леді.

Буссольдық түсіру жұмыстарының нəтижесінде шағын аумақтың сызбасы құрылады. Жоғары жағына румбамен кескінделген шағын аумақтың сызбасы деп тақырыбын жазылады. Сызбаның ортасына немесе оң жақ шетіне солтүстік пен оңтүстікті көрсететін бағдар сызық жүргізіледі. Сызбаның астына бірінің астына бірін келтіріп, сандық атау, сызықтың масштабтарымен сызықтардың бір-бірімен байланыспауының масштабқа сай негіздерге бөлінген үшбұрыш тəрізді кестетік сызбасы шартты белгілері орындағандардың аты-жөні көрсетіледі.

Көзмөлшері түсіру жұмыстарының далалық кітапшасы

Қолданылған құрал ___________________________ ______________кескіндеген уақыты_____________ауа райы_______________түсіру жұмыстарын жүргізген аудан _____

________________________________________________ Жұмысты орындағандар:

______________________________________________

____________________________________________________

_______________________________________________________

_______________________________________________________

__________________________________________ өлшемдерінің сандық деректерін тіркейтін дала кітапшасы

Өлшенетін түзулердің реттік саны	Азимуты	Румбысы	Екі түзудін арақашық тығы метр есебімен	Ескертулер
1-2	222º 45'	42º45' о.б	100,5	Шағын аумақтың сызбасының масштабы 1:1000
2-3	28º30'	7 º30' с.б	108,6
3-4	349º45'	10º15' с.б.	124,09
4-5	100º45'	79º15' о.ш	135,2
5-1	128º45'	51º45'о.ш.	79,65

10. 12-сурет. Буссольдық түсіру кітапшасының үлгісі

10.13 сурет. Буссольдік кескіндеудің негізінде құрылған жердің шағын бөлігінің сұлбасы (абрисі)

10.3 Теодолиттік түсіру

Теодолит мемлекеттік геодезиялық тірек торлар жүйелері қосындарының аралығындағы тірек торларын құру жəне оларды жиілендіру мақсатында көлденең жəне тік бұрыштарды өлшеу үшін қолданылады.

Теодолит пен əртүрлі қашықтық өлшегіш құралдарды пайдаланып жергілікті жер сұлбасының (планының) далалық түпнұсқасын құруды теодолиттік түсіру дейміз. Теодолит жергілікті жердегі көлденең жəне тік бұрыштарды өлшеуге арналған казіргі кездегі жетілдірілген оптикалық құралдардың бірі болып табылады.

Теодолиттік түсіру көбінесе көлбеулігі 6° аспайтын жазық жерлерде жүргізіліп, жерді орналастыру, орман шаруашылығында, елдімекендердің жоспарын құру барысында кеңінен қолданылады.

Теодолиттік түсіру торы жергілікті жерде теодолиттік жүрістер арқылы құрылды. Бұрылу нүктелері жергілікті жерде бекітілген сынық сызықты желіні Теодолиттік жүру дейміз. Ол тұйықталған, тұйықталмаған жəне бір жағы тұйықталған көп бұрыш түрінде болады.

Теодолиттік түсіру жұмыстарын жүргізу кезеңдерінің реті.

Түсіру жұмыстарын жүргізер алдында теодолиттік жүрістердің жергілікті жердегі барлық шыңдары (нүктелері) қазықпен немесе басқа белгілермен белгілейді де, жүру нүктелер аралықтарының жақтары мен көлденең бұрыштары өлшенеді. Теодолиттік жүрістердің көлденең жағдайы S-ті есептеу үшін əр жақтарының бұрыштарының көлбеуліктері де (тік бұрыштарыда) өлшенеді. Бұл өлшеулер жүрістің барлық нүктелерінің жоспарлы координаттары х₁ мен у₁ есептеуге мүмкіндік береді [10.14-сурет].

10.14 сурет.Теодолиттік жүріс нүктелерінің координаттарын анықтау:

1,4-геодезиялық тірек торларының қосындары; 2,3–теодолиттік жүрістің нүктелері; α₁–теодолиттік жүріс жақтарының дирекциондық бұрыштары;

S₁ –жергілікті жерде жүргі өлшенген сызықтардың көлденең түзу жағдайы.

Қазіргі заманауи автоматты теодолитті (тахометрді) пайдалану жоғары дəлдікте соңғы нəтижені алуға болады. Егер теодолит жергілікті жердегі кескіндік жағдайлардын түсірсе мұндай түсірулер тахометрлік деп аталады. Түсіру жылдамдығын

25–1171

сұлбадағы (пландағы) бақыланатын нүктенің орны тахометрдің түтігін тақтайшаға бағыттағанда арақашықтығын, көлденең, тік бұрыштары немесе өсімшелері бірден өлшенуі қамтамасыз етеді.

Жер серіктерімен байланыстырылған қазіргі заманауи тахометрлер нүктелердің арақашықтықтарын, координаттарын, теңіз деңгейінен абсолют биіктіктерін автоматты түрде жылам өлшейді.Қазіргі заманауи электронды тахеометрлер өлшенген бұрыштар мен арақашықтықты дисплейде көрсететін, сонымен қатар, бірден жергілікті жердің координаттарына түрлендіре алатын микрокомпьютермен жабдықталған. Тахометрлер сəуле түсіретін тетік жəне сəуле түсіретін тетіксіз болып екіге бөлінеді. Сəуле түсіретін тетікті тахометрлер өз жұмысы үшін қадаға орнатылған сəуле түсіретін тетікті қажет етеді. Сəуле түсіретін тетіксіз тахометрлер өз жұмысында жергілікті жердегі кез-келген нысанға шағылыса алатын қуатты лазер сəулесін қолданады.

Лазерлі сканердің қызметі жағынан кез-келген нысанның бұрыштары мен арақашықтығын өлшейтін сəуле түсіретін тетіксіз тахеометрлерге ұқсас. Бірақ олар өлшеуді оператор көрсетк ен бір нүкте бойынша ғана емес бірден бірнеше бірнеше нүкте ні бірақ өлшейді. Сканерлер лазер сəулесін көлденең жəне тік бұрыштарға бағыттап жолында кездескен барлық нысандарды бі рақ түсіреді. Нəтижесінде түсіру торының тығыз торлары түзі ле ді.

Теодолиттің құрылысы. Басқа геодезиялық құралдар сияқты теодолитте көтергіш үш винтпен (1) қамтамасыз етілген заттық стол дың (А) үстіне бекітіледі. Заттық столдың астындағы жылжымалы станды винт (2) арқылы теодолит үш аяқты штативке бекі тіледі.

10.15 сурет. Т-30 теодолитінің құрылысы

Көтергіш үш винт (1) теодолитің тік білігін (2) көлденең түзу жағдайға келтіру қызметін атқарады [10.15-сурет].

Алидадалық шеңбердің (С) білігі (5) көлденең шеңбердің втулкасына (4) енгізілген. Осыған орай екі шеңбердің (алиадалы жəне көлденең) білігі бір-біріне сай келеді. Көлденең жəне алидадалық шеңберді нөлге келтіру үшін тежегіштер қолданылады. Алидадалық шеңбердің диаметрінің екі шетінде лимбаның градустарының минуттарын өлшейтін шкала верньер бар.

Объективтің оптикалық орталығы мен окулярды байланыстыратын түзу сызық көру түтігінің оптикалық білігі деп аталады. Объективтің оптикалық орталығымен жіпті торлардың орталық нүктесін қиып өтетін түзуді нысаналау білігі дейміз.

Кезкелген геодезиялық құралдың маңызды бөлігі цилиндрлі деңгей болып табылады. Ол теодолиттің біліктерін көлденең түзу жағдайға келтіріп түзулігін анықтау қызметін атқарады. Цилиндрлі деңгей арнайы ұстатқышқа бекітілген əйнек ампула болып табылады. Ампуланың ішіне ауа көпіршігі бар күкіртті эфир толтырылған. Ампуланың бетіне штрихтар жүргізілген. Олардың орталығындағы штрих сызығы нөл-пункт деп аталады. Ауа көпіршіктері нөл-пультке симметриялы орналасқанда құрал көлденең түзу жағдайға келтірілді деп есептелінеді.

Алидадалық шеңбердің білігінің тежегішін босатып буссольдің магниттік тілін ортасындағы сызық пен түйіліскенше бұрап, солтүстік магниттік полюстің бағанын анықтап аламыз. Тежегіш винтті қайта бекітіп алиадалық жəне дөңгелек лимбалы көлденең шебердің нольдік көрсеткішінің бір-бірімен бір сызықтың бойында түйілісуін қайта тексереміз.

Белгілі бір бағыттың бұрышын есептеу кезінде көлденең шеңбер дегі дөңгелек лимбаның шкаласы мен алиаданың экс центр лі гі əсер етпес үшін алидадалы шеңбердің екі верьнерінің көр сет кішін жұптап алу əдісі қолданылады.

Верньер лимбаға қарағанда көлденең жəне тік бұрыштардың азимутт арын жоғары дəлдікпен есептеуге мүмкіндік береді. 60° теодо литтерде Верьнер 5’ теңдей 12 бөлікке бөлінген доға тəрізді шкала дан тұрады.

Көлденең жəне тік бұрыштардың минуттарын бір-бірінен ажырату үшін шкаланың ортасынан сызық жүргізілген. 60’ теод ол итт ің верньерінің 12 шкаласының əрқайсысының арасы 5’ тең (12х5 -60’).

Егер бұрыштық өлшеммен берілген лимбаның шкаласының бөліктерін l, ал верньердікін (олда бұрыштық өлшеммен берілген) v əрпімен, лимбаның əр шкаласының сандық көрсеткіші (n-1), верьнердікі - n деп белгілесек,

l (n-1)=vn немесе l n- l =vn

теңдеуі шығады. Теңдеуді теңестіру арқылы верньер шкаласының дəлдігін есептеп шығаруға болады.

ln-vп= l; n(l-v)=l; (l-v) t арқылы белгілеп верьнер шкаласының дəлдігін

t = l n

формуласымен анықтаймыз.

Қорыта айтқанда, верньердің дəлдігі лимба шкаласының бөліктері верньердің сандық бөліктеріне бөлгенге тең. Егер лимбаның бір бөлігі 20 тең болып, верньер 40 бөліктен тұрса, жоғарыдағы формуланы қолданып, верньердің дəлдігін оңай анықтауға болады.

t = 201 1

= 0,5 40

оны секундқа айналдырсақ, t=30’’ тең болады.

Дөңгелек лимбалы көлденең шеңбер мен алидадалық шеңбердің көмегімен қажетті бағыттың бұрышының азимутының өлшемдерін алу үшін оптикалық теодолиттер де шкалалы микроскоп пен микрометрмен жабдықталған.

10.16 сурет. Т-30 теодолитінің верньері бойынша өлшемдерді алу сызбасы: l-лимбаның бөлінген шкалалары; v-верньер бөлінген шкалалары; t= l-v қалыңдатылған жəне үш бұрышпен белгіленген

штрихтардың сəйкес келуі

Енді 10.16 суреттің көрсетілген сызба-нұсқасы бойынша верньердің көмегімен өлшемдерді қалай алатынын қараст ыр айық. Суретте əртүрлі өзара орналасу жағдайындағы верньер доғасының телімдері көрсетілген. Бірінші жағдайда (А) верньердің нөлі лимбадағы 30 штрихымен сəйкес келетіндіктен лимбаның өлшемі 30º тең болады [10.16 А-сурет].

Екінші суретте (Ə) верньердің нөлі верньердің бір дəлдігіне сəйкес доғаға ығысқанын көрсетеді. Бұл жағдайда верньердің бір ін ші штрихы димбаның қандайда бір штрихымен сəйкес келгенін көруге болады [14.15 Ə-сурет].

Төменгі (Б) суретте верньердің нөлі 2t тең доғаға ығысқан жəне бұл жағдайда верньердің екінші штрихы лимбаның қандайда бір штрихымен сəйкес келеді. Аталған теодолитте шеңбер бойынша өлшемді алуға лупа, ал басқа теодолиттерде шкалалы микраскоп пен оптикалық микрометрлер қолданылады.

Лимбаның толық өлшемі А алу үшін негізгі шеңберінің 0 лимбасы мен 0 верьнерге дейінгі А₁ - өлшемін жəне верньер бойынша есептейді:

А = А₁+а.

Алидадалық шеңбер қақпақпен жабылған верньердің үстінде ашылып- жабылатын жарық түсіретін терезесі бар. Алидадалық шебердің қақпағына екі цилиндрлі деңгей (6) бекітілген, оның көмегімен лимбалар көлденең түзу жағдайға келтіріледі. Дөңгелек шкаланы лимбалы көлденең шеңбердің втулкасына ұшында көру түтіктерінің көлденең білігін орнататын ұясы бар екі бекіткіш (7) орнатылған.

Нысаналау қызметін атқаратын геодезиялық құралды көру түтігінің көмегімен затқа (өлшегіш тақтайшаға) дəл бағыттауға болады. Қарастырылатын зат біршама қашықта орналасқан нысанды көруге арналғандықтан, көру түтігі астрономиялық типте құрылған. Түтік объектив пен окулярдан тұрады. Аталған құралдағы объективтің артқы фокусы окулярдың алдыңғы фокусымен сəйкес келетіндей ретпен орналасқан. Объектив АВ нысандарының (өлшегіш тақтайшаның немесе орнатылған қаданың) кішірейтілген шынайы кері бейнесі А’В’ береді. Ал окуляр А’В’ ұлғайтылған кері бейнесі А’’В’’ көрсетеді. Өлшегіш тақтайша АВдейін арақашықтық өзгеріп отыратындықтан түтіктегі А’В’ бейнесі де өзгеретіндіктен ішкі линзаны ығыстыру арқылы затқа бағытталған көру түтігін фокустап отыру қажет. Көру түтігінің ішіндегі шашырататын екі жақты дөңес қос линзаны арнайы бұрағыш винт крамердің көмегімен жылжыту арқылы нысанаға алынған заттың нақты бейнесі алынады [10.17-сурет].

Дəл нысаналауға арналған Көру түтігі жіп торларымен жабдықталған. Мөлдір əйнекте сызылған бұл екі жіңішке перпендикуляр штрих окулярдың алдыңғы фокусының маңында бекітілген. Жіпті торлардың ортасы затты нысаналу нүктесі болып табылады. Қажет болған жағдайда арнайы бұрағыш винттердің көмегімен жіпті торларды жылжытуға болады.

Геодезиялық құрал тұрақты бұрышы бар жіпті қашықтық өлшегішпен жабдықталған. Бұл приборларда түтіктегі дəл нысаналау қызметін атқаратын мөлдір əйнекке сызылған екі негізгі жіптен басқа екі көлденең жіп (a жəне b) жүргізілген [14.16-сурет]. Арақашықтықты өлшеу үшін бақылайтын нүктеге биіктігі 3-4 метр болатын теңдей бөліктерге бөлінген жолақтары бар жиналмалы өлшегіш тақтайшаны орналастырады. Өлшенетін арақашықтық көру түтігіндегі қашықтық өлшегіш жібінің аралығынан көрінетін өлшегіш тақтайшаның мəніне тепе тең болады [10.18-сурет].

10.17-сурет көрсетілген деректерге сəйкес О-бъективтің оптикалық орталығы, F-объективтің алдыңғы фокусы, f-оның фокустық арақашықтығы ab тордағы қашықтық өлшегіш жіптерінің арақашықтығы, δ-түтіктен айналу білігіне дейінгі, ал ZZ- объективке дейінгі аралық болсын.

Сызықтарды жазық жерлерде өлшегенде, нысаналау сəулесі R белгілі бір нүктеде орналастырылған өлшегіш тақтайшаға перпендикуляр келді дейік. Өлшегіш тақтайшаға нысаналағанда a жəне b жіптері арқылы өтетін бағыттас сəулелер тақтайшадағы жобаланған А жəне В нүктелері алдыңғы фокуста қилысады. Өлшегіш тақтайшаның осы жіптердің аралығында көрінетін бөлігін l əріпімен белгілейміз. Құрал мен өлшегіш тақтайшаға дейінгі арақашықтық

S = S₁+ f + δ

Əр бір прибор үшін f + δ = с = const тұрақты шамасы қашықтық өлшегіштің тұрақтылығы деп аталады.

S ¹ = l ; одан S₁ = fl

a’ b’ F жəне АВF үшбұрышынан

f ab ab

шығады. f:ab=К қашықтық өлшегіш коэффициенті деп аталатын тұрақты шама болып табылады. Сондықтан S = Кl-с түріндегі формуласын толық қолданады. Бұл формула қашықтық өлшегішпен жазық жерлердегі арақашықтықты өлшегенде пайдаланылады. Өлшегіш тақтайшадағы 1 см жергілікті жердегі 1 метр ұзындыққа сəйкес келеді. Сондықтан ара қашықтықты өлшеу барысында тақтайша мен қашық өлшегіштің жіптеріндегі көрсеткіш 17 см болса ол жергілікті жердегі 17 метрге сəйкес келеді.

10.17 сурет. Көру түтігінің сызбасы (А): 1-объектив; 2-окуляр; 3-жіпті торлар; 4-қосымша линза. Негізгі нысаналау торлары (Ə): 1-1; 2-2

Қашық өлшегіштің жіптері 300 метрге дейінгі арақашықты өлшей алады. Өлшеудің дəлдігі сызықтың ұзындығының - сəйкес келетіндіктен таспамен өлшегеге қарағанда төмен болады.

Сондықтан түсіру тірек торларын құру барысында жүрулердің жақтарын ұзындығын өлшегіш таспамен өлшейді. Ал қашықтық өлшегішпен арақашықтықты өлшеу теодолиттік жүрудің толықтығын, сонымен қатар, тахомертлік түсіру барысында қолданады.

Теодолитті жұмысқа дайындау кезеңдері. Жұмысқа жарамды теодолит бірнеше талаптарға сай болуы тиіс:

• көлденең шеңбердің алиадасындағы біліктің деңгейі құралдың бас білігіне перпендикуляр орналасу қажет;

• көру түтігін бұратын білік түтіктің нысаналау білігіне пер-пендикуляр орналасуы шарт;

• көру түтігі мен құралдың бас білігі өзара перпенди-куляр орналасуы тиіс.

Бұл шарт орындалу үшін жұмысты бастар алдында теодолитті тексеру керек. Ол үшін төмендегі екі шартты орындау қажет:

а) құралдың цилиндрлі біліктік деңгейі айналу білігіне перпендикуляр орналасуы керек;

ə) көру түтігінің айналу білігі нысаналау білігіне перпендику-

ляр орналасуы тиіс.

Бірінші тексеру көлденең шеңбердің алидадасының деңгейін көлденең түзу жағдайға келтіру үшін айналу білігіндегі деңгейді теодолит бекітілген столдағы (А) екі көтеру винтіне параллель бағытта орналастырамыз да, екі винтті бір-біріне қарсы бағытқа бұрап, деңгейдің ауа көпіршігін нөл-пунктқа келтіреміз. Бұдан соң көлденең шеңбердің лимбасын 180°-қа бұрып, ауа көпіршігінің түзулігін тексереміз.

Егер көпіршіктер бұрынғы деңгейінде нөл-пунктте тұрса, винттерге тиіспейміз. Егер ауытқу болса, үшінші көтеру винтінің деңгейіне параллель бағытта орналастырып бұрап, ауа көпіршігін нөл-пунктке келтіреміз. Теодолиттің білігін айналдырып, деңгейдің ауа көпіршігі нөл-пунктке келеді.

10.18-сурет. Жіпті қашықтық өлшегіш арқылы сəулелнің өтуі (А); тордың түрлері (Б)

Теодолиттің буссоль бағыттың магниттік азимутын анықтау үшін қолданылады.

Екінші тексеру құралды көлденең түзу жағдайға келтіріп болған соң, алидадалық шеңбердің тежегішін босатып, үлкен көру түтігінің жіпті торларын əртүрлі затқа бұрып, шкалалы дөңгелек лимбалы көлденең шеңбердің градустық көрсеткіштерін тексереді. Содан соң көру түтігін 180° бұрып, екінші рет тексереді.

Егер өлшемнің дəлдігі 180° тең болса құралдың екі жақты дəлдігі анықталды деп есептеледі. Егер екі өлшемнің ауытқуы қалыпты болса, ауытқуды екі өлшемге бөліп жазып, көлденең шеңбердің лимбасынан ортақ санды анықтайды. Бұл жағдайда жіпті тордағы заттың бейнесі орнынан жылжып кетеді. Жылжып кеткен жағдайда жіпті тордың түзеткіш винттерін босатып, заттың бейнесінің тордың ортасы мен түйіліскенше бұрап, тура түйіліскен сəтте винтті қатайтамыз.

Көлденең бұрыштарды теодолитпен төмендегі əдіспен анықтайды. Құралды орнатып болған соң, көлденең түзу жағдайға келтіріп, станды винттің ұшындағы ілгектің ұшына ауыр үшкір темір байланған жіпті жерге сəл-сəл тигізбейтіндей деңгейде салбыратып байлап, жерге бағытталған түзу жүргізіп, құралды орталықтандырамыз. Теодолитті бекітетін заттық столдағы көтергіш екі винт пен көлденең шеңбердің үстіндегі деңгейді параллель орналастырып, екі винтті бір-біріне қарам-қарсы бұрап, ауа көпіршігін нөл-пунктке келтіреміз. 180° бұрап үшінші винтті бұрап оны да нөл-пунктке келтіреміз. Құрал əбден нөл-пунктке келгенше винттерді бұрап, көлденең түзу жағдайға келгенін мұқият тексереміз.

10.19 сурет. Т-30 теодолиті түтігінің көру алаңы жəне теодолитінің тік жəне көлденең шеңберінің микроскобының шкаласы бойынша есептеу

Құрал толық көлденең түзу жағдайға келген соң алидадалық шеңбердің тежегіш винтін босатып, белгілі бір қашықтықта орнатылған өлшегіш тақтайшаға бағыттап, көру түтігінің жіптерінің ортасымен түйілістіріп, тік шеңберді бұрап заттың бейнесін айқынд ап алады.

Лимба мен верньердің көрсеткіштері ауытқып кетпес үшін винтті қатайтып лимбаны тежейді. Содан соң бірінші верьнер бойынша белгілі бір бағыттың бұрышының градусы мен минуты, екінші верьнерлік өлшем бойынша тек минутының өлшемі алынады.

Алидадалық шеңберді бекітілген күйде көру түтігін оңға бұрып, нысаналайтын жолақты қаданы тауып алып, екі Верньердің өл шем ін алып, екеуінің ортақ өлшемі β₁ =a₁ −b₁ шығарылады. Сод ан соң, лимбаның білігінің тежегішін босатпастан сол жақ бағытт ы өлшеніп алынады, a₁ өлшемінен b₁өлшемдері үлкен болады. Ішкі бұрыштардың өлшемі β₁ =a₁ −b₁, бұл əрекетті бірінші жар ты өлшем деп атайды.

Егер жүргізілген өлшем нысаналаушының оң жағында орналасса, шеңберді оңға айналдыру (ш.о), егер шеңбер нысаналаушының сол жағына бұрылса, шеңбер солға айналдыру (ш.с) деп аталады. Бір жарты өлшем жеткіліксіз болғандықтан бақылау үшін тік шеңбердің басқа жағдайында екінші өлшем алынады, оны екінші жарты өлшем деп атайды.

Ол үшін көру түтігін көкжиек арқылы (объективті төмен түсіріп) өткізіп, көлденең шеңберді 90º бұрып, осы жағдайда бірінші жұмысты тағы қайталайды да бұрыштардың екінші мəнінің өлшемін анықтайды. β₂ =a₂ −b₂ екі мəннің 1¹ аспаған жағдайда екі жарты өлшемнің ортақ мəніне сүйеніп бұрыштың орташ а өлшемін төмендегі формуламен есептеп шығарады: β= , осы əдіспен бұрыштың толық мəні β есептеп шыға ры лады.

Жергілікті жерде теодолиттік жүрістерді жүргізу. Теодолит пен əртүрлі қашықтық өлшегіш құралдарды пайдаланып жергілікті жер сұлбасының (планының) далалық түпнұсқасын құруды теодолиттік түсіру дейміз. Теодолит жергілікті жердегі көлденең жəне тік бұрыштарды өлшеуге арналған казіргі кездегі жетілдірілген оптикалық құралдардың бірі болып табылады.

Теодолиттік түсіру көбнесе көлбеулігі 6° аспайтын жазық жерлерде жүргізіліп, жерді орналастыру, орман шаруашылығында, елдімекендердің жоспарын құру барысында кеңінен қолданылады.

Теодолиттік түсіру торы жергілікті жерде теодолиттік жүрістер арқылы құрылады. Бұрылу нүктелері жергілікті жерде бекітілген сынық сызықты желіні Теодолиттік жүру дейміз.

Ол тұйықталған тұйықталмаған жəне бір жағы тұйықталған көп бұрыш түрінде болады. Тұйықталмаған жүрістер басы мен аяғында геодезиялық негіздеудің координаттары белгілі қосындарына байланыстырылады. Бір шеті геодеодезиялық негіздеудің қосынына байланыстырылып, екінші шеті еркін қалатын жүріс бір жағы байланыстырылған жүріс деп аталады.

Теодолиттік жүрістерді атқару кезінде төменде көрсетілген жұмыстар жүргізіледі:

• теодолиттік жүрістердің бұрылу нүктелерін қазықпен, ше-гемен металл құбырмен жəне бағаналармен бекітеді. Олардың жанындағы белгілерде нүктенің реттік саны, жұмысты жүргізген мекеме аты мен жүргізген жылы көрсетіледі;

• бұрыштарды Т-15, Т-30, 2-Т-30 техникалық теодолиттерінің көмегімен бір толық тəсілдер жолымен 30’’ дəлдікпен өлшейді. Нүктенің үстіне 5-10 мм дəлдікпен орталықтандырып теодолитті орнатады. Нысаналау кезінде дүрбіні (нысаналау түтігі) қаданың көрініп тұрған ең төменгі бөлігіне бағыттайды. Көлбеу бұрыштары υ≥ ±2° болса, онда олардың көлденең ұзындықтарын есептеп шығарады.

• Көлденең бұрыштары бір толық тəсілдер жолымен өлшенеді де жартылай тəсілдер арасында лимбаның орнын 90° ауыстырады;

• сызықтың ұзындықтарын 20 м өлшегіш таспамен немесе ру-леткамен өлшейді. Өлшемнің екі нəтижесін жəне олардың ортақ мəнін арнайы даярланған далалық өлшеу кітапшасына жазады. Əрбір қабырғаның екі рет өлшенген ұзындығының арасындағы айырмашылығы бірінші дəрежелі жүрістерде 1:2000, ал 2 дəрежелі жүрістерде 1:1000 аспауы тиіс.

Теодолиттік түсірудің тірек торлары негізінен тұйықталған жүрістер алаңын құру арқылы жүргізіледі. Жүрістің бұрылу нүктесі болып саналатын тірек нүктелерінің орны түсірілетін аумақтың кескіні мен өлшеміне тəуелді болады.

Түсірілетін аумақтың тірек нүктелерін бойлай жүріп өту теодолиттік түсірудің бірінші кезеңі болып саналады. Жүріс кезінде бір тірек нүктесіне теодолит орналастырылып, екінші нүктенің бұрышы мен олардың ара- қашықтығы рулетканың немесе өлшегіш таспаның көмегімен өлшенеді. Жүріс барысында бір тірек нүктесімен екінші тірек нүктесінің арақашықтығы екі рет өлшенеді. Екі өлшемнің ұзындық айырмасы 1:2000–н аспау керек. Егер кескіндік тірек нүктелерінің тік бұрыштарының көлбеулігі 1,5 асса тік бұрыштарының көлбеулігін өлшеп алып, екі нүктенің арақашықтығының ұзындығына түзету енгіземіз.

Теодолиттік түсіру алаңының тұйықталған тірек нүктелерінің бұрыштарын β анықтау үшін жарты жəне толық өлшеу тəсілі қолданы лады.

Теодолиттік түсіру буссольдық сияқты кескінделетін аумақтағы жүрістердің тірек нүктелерін, сонымен қатар, географиялық нысандарды түсіру жұмыстарынан тұрады [10.20-сурет].

10.20 сурет. Теодолиттік түсірудің тірек торлары: А–Жергілікті жерде теодолиттік түсіру алаңын құру барысында жүргізілетін өлшеулер; Ə-теодолиттік түсіру алаңынның жақтарының дирекциондық бұрыштарын жəне алдыңғы жəне келесі жақтарының аралықтарындағы бұрыштар αсоңғы=α алдыңғы ±180º– β а

Теодолит тұрғызылған жəне нысаналаған нүктелердің реттік саны, тік шеңбердің солға бұру жəне оңға бұру жағдайында алынған өлшеулердің, сонымен қатар, ішкі бұрыштар мен сыртқы бұрыштардың ортақ мəндерін есептеу көрсеткіштері, жүріс жақтарының ұзындықтары мен азимуттары мұқият тіркеліп дала кітапшасына жазылады [10.4-кесте].

Тұйықталған түсіру алаңының бұрыштарының жиынтығы

∑β_t =180⁰(n−2) формуласымен алынған теориялық жиынтыққа сай келу керек. Мұндағы n – түсіру алаңының бұрыштарының саны.

Өлшеу нəтижесінде іс жүзінде алынған бұрыштардың жиынтығы ∑ наты_қ – теориялықтан бұрыштық қиылыспау

шамасы f_β=∑ наты_қ – ∑ _{теориялы} айырма жасайды. Түсіру алаңыны бұрыштарындағы байланыспау қателіктерінің рұқсат етілген шегі формуламен анықталады.

f _βшекті =3t n , мұндағы t– өлшеген құралдың дəлдігі, n – 2

кескіндейтін аумақтың тірек нүктелерінің бұрыштарының саны. Егер бұрыштардың байланыспау нəтижелері қанағаттанарлық болса f_βмəнін бұрыштар саны п бөлініп əр бұрышқа δ₌βшекті

n байланыспаудың кері белгісімен белгіленіп жазыла-

ды жəне β түзету енгізілген мəні алынады.

Қарастырған мысалда рұқсат етілген бұрыштардың байлан ыс пауының шегі f_t =±3 болса, іс жүзінде өлшенген t_еəж =−2¹. Оны 2-3 бұрыштардың арасына теріс белгімен көрсетіп бөледі.

1-2 ішкі бұрыштарға түзету енгізілген соң түсіру алаңының тірек нүктелерінің барлық жақтарының азимуты есептелініпп шығарылады.

A₂ − =3 13 15^{0 1} +180⁰ −8114^{0 1} =112 01^{0 1};

A₃ − =4 112 01^{0 1} +180⁰ −142 35^{0 1} =140 26^{0 1};

A₄ − =5 149 25^{0 1} +180⁰ −103 51^{0 1} = 225 35^{0 1};

A A₅ − =₁ 225 35^{0 1} +180⁰ −76 57^{0 1} = 328 38^{0 1};

A A₁ − =₂ 328 38^{0 1} +180⁰ −135 23^{0 1} =13 15^{0 1};

Егер қажет болса, азимут румбқа айналдырылады.

10.4 кесте.

Теодролитпен көлденең бұрыштарды жəне жүріс жақтарының арақашықтығын өлшеу кітапшасы

Тірек нүктесінің саны		Верьнер бойынша есеп
		I	II	Орташа
	1	Ш.О.Б. 218º 401	41І	21804013011	114°2З1		1260		10301
2	3	1040181	17І	10401713011		1140231 4511	11023 14511	2-3 сызық 71,80
	1	Ш.С.Б. 400511 2860 261	511 271	400511 1140241 3011 28602613011	1140241 3011			71003

Теодолиттік түсіру жұмыстарын камералық өңдеу далалық өлшеу деректерін өңдеп аумақтың сұлбасын құруды қамтиды. Өңдеу барысында іс жүзінде алынған өлшеулерді теориялықпен салыстырып, бұрыштардың байланыспауларын есептеп шығарып, түзетулер енгізіледі. Содан кейін теодолиттік жүрістердің келесі жақтарының дирекциондық бұрышы α2-3=α 1-2+180º-β

болатынын біле отырып, дирекциондық бұрыштары есептеп шығар ы лады.

Дирекциондық бұрыш пен теодолиттік жүріс жақтарының ұзындығы бойынша транспортирдің, өлшегіш циркульдың жəне көлбеу масштабтың көмегімен түсіру алаңының сұлбасы (планы) құрылады. Камералық өңдеу барысында жүргізілген өлшеулер мен кестетік құрулардан кететін қателіктердің жиналуынан сұлбада тұйықталған жүрістің бастапқы жəне соңғы нүктелерінің сызықтарының байланыспауы туындауы мүмкін.

Егер байланыспау жүрістің ұзындығына шаққанда рұқсат етілген шек 1:300 аспаса бағыттас сызықтар жүргізу арқылы жояды.

Жұқа сызықтармен бастапқы құру жағдайында алынған түсіру алаңының сұлбасын алынады. Соңғы нүктесі 1’ болса бастапқы нүктеден бастап шығатын жүріп өту сызықтарының байланыспауы 1’ тең болады. рұқсат етілген байланыспау алаң жақтарының ұзындықтарына теңдей бөлініп жазылады. Барлық жақтарының байланыспауын кестетік тəсілмен үш бұрыш тұрғызып тарату арқылы жүргізіледі. Ол үшін теодолиттік жүрістің барлық жақтарына теңдей бөлікке бөлінген ұзындықтары бірлей түзу сызық қосылады. Жүрістің соңғы нүктесінде 1’байланыспауды перпендикулярлармен қалпына келтіреді де негізгі сұлбаның масштабына сəйкес əрқайысысына теңдей бөліктерге бөліп жалғанады. Перпендикулярлардың шетін түзу сызық арқылы соңғы нүктемен жалғанады, 2, 3, 4, 5 нүктеден ұзындығы сұлбадағы жүріс нүктелердің байланыспау шамасымек сəйкес келетін үш бұрыштың гипетенузасымен қилысқанша созады

[10.21-сурет].

10.21-сурет. Түсіру алаңы тұстарының ұзындық масштабы 1:20 000

енгізілетін түзетудің өлшемдерін анықтау

Соңғы нүктеге бағытталған бағыттас сызықтарға жүрістің сəйкес келетін бөліктеріндегі нүктелердің шыңдарын ығыстыру арқылы түсіру алаңын байланыстырады. Түсіру алаңының байланыстырғаннан кейінгі сұлбасын қалың сызықтармен жүргізеді. Тіркеу кітапшасы мен сызбаның (абтистің) деректері бойынша жүріс бағыттарының бұрыштарын тірек нүктесінен көршілес нүктенің шыңына бейінгі арақашықтықты белгілеп, бұрыштарын транспортирмен өлшеу арқылы жағдайларды шартты белгілердің көмегімен сұлбаға түсіреді. Түсіру алаңының сұлбасын құру барысында тік бұрышты координат бойынша тірек нүктелері мен негізгі географиялық нысандарды жоғары дəлдікпен түсіріледі [10.22-сурет]. Ол үшін алдын-ала құрылған тік бұрышты координаттар торы қолданылады.

Тік бұрышты координаттың бастапқы нүктесінің координаты х₁ у₁ пен координаталар өсімшелерін

Δx1−2; χ2=Δχ1-2; Ү2 =Ү1+ΔҮ1-2;

есептеп шығарады [14.22-сурет].

10.22-сурет. Теодолиттік түсіру алаңының X₁, Y₁ координаттары белгілі бастапқы нүктесі (1) мен одан жүргізілген түзудің дирекциондық бұрышы α_1-2 жəне оның көлденең түзу жағдайы S_1-2 арқылы соңғы нүктесінің (2) тік бұрышты координатын анықтау.

Тік бұрышты координаттың бастапқы нүктесінің координаты х₁ у₁ пен координаталар өсімшелерін

Δx1−2; χ2=Δχ1-2; Ү2 =Ү1+ΔҮ1-2;

есептеп шығарады [10.22-сурет].

Координаттар өсімшелерін бұрыштары мен арақашықтықтары бойынша арнайы кестелерден таңдап алынады немесе төмендегі формуламен есептелінеді:

Δx₁ − 2 = S₁ − ² cosα₁ − 2;

Δy₁ − 2 = S₁ − ² sinα₁ − 2;

мұндағы S – нүктелер аралықтарының арақашықтығы, α– дирекциондық бұрыш.

Қазіргі кезеңде ірі аумақта жүргізілетін түсіру барысында алын ған көп мөлшердегі далалық өлшеулерді ЭЕМ көмегімен өң дейд і.

Электрониканың жетістіктері геодезияда кеңінен енгізіліп, түсіру жұмыстары электроны тахеометрмен жүргізілуде.

10.4. Биіктік түсірудің мəні мен түрлері

Биіктіктік түсірудің түрлері мен мəні. Жер бетіндегі кезкелген нүктенің биіктігі географиялық жəне тік бұрышты координаттар жүйесінен кейінгі үшінші координат болып табылады. Географиялық карталарда геойдтың теңіздің деңгейінен алынатын абсолют биіктіктері белгіленеді.

Жергілікті жерде биіктік түсіру жұмыстарын жүргізу кезінде қайта-қайта теңіз деңгейінен алынған биіктікке жүгіне беру мүмкіндігі болмайтындықтан, бастапқы өлшейтін биіктік ретінде мемлекеттік биіктік торының белгілі абсолют биіктігі алынады. Биіктікті анықтау абсолют биіктігі белгілі бастапқы нүктемен биіктігін анықтайтын нүктенің биіктік айырмасы қима биіктік h табу арқылы жүзеге асырылады [10.23 жəне 10.24-суреттер].

Жергілікті жердің топографиялық бетінің биіктік сипатын анықт ау мақсатындағы кешенді түсіру жұмыстарын нивелирлеу дейд і.

10.23 сурет. Геометриялық 10.24сурет. Абсолют, шартты нивелирлеу қағидалары жəне салыстырмалы

Н_А –А нүктесінің белгілі биіктігі биіктіктің арақатынасы а.b нивелирлік тақтайша бойынша өлшеу

һ өзара биіктік айырмасы (һ-а- b)

Н_В В биіктігі белгісіз нүкте

Мемлекеттік жəне түсіру торларының тірек нүктелерінің биіктігін анықтау, жергілікті жердегі түсіру, жол құрылысы, су, газ, мұнай құбырларын, азаматтық жəне өндірістік құрылыстарды салу барысында міндетті түрде нивелирлеу жұмыстары

26–1171

жүргізіледі. Жоғарыда көрсетілген қағидаларға негізделе отырып, нивелирлеу кезінде биіктігі белгілі А нүктесі мен биіктігі белгісіз В нүктесінің биіктік айырмасы анықталады. Биіктігі белгісіз В (Н_В) нүктесінің абсолют биіктігін табу үшін абсолюттік биіктігі белгілі А нүктесінің биіктігіне екі нүктенің биіктік айырмасын қосу (алу) арқылы анықтайды.

H =Н +hВ А AB

Егер В нүктесі А-н биік болса, биіктік айырмасы оң, төмен болса теріс болып есептеледі. Көбінесе нивелирлік түсіру жұмыстарын жүргізетін аумақта абсолют биіктігі белгілі қосындар (реперлер) болмайды. Ондай жағдайда шартты биіктік деңгейімен анықтайды. Сондықтан оны салыстырмалы немесе шартты биіктік белгісі деп атайды. Абсолют (Н) жəне шартты биіктік (Н₁) пен нүктелердің өзара биіктігі һ 10.24-суретте көрсетілген.

Жер бетінің шағын бөлігінде жердің беткі деңгейінің көлбеулігі шамалы болғандықтан, көлденең жазықтық ретінде қабылданады. Сондықтан, түсіру барысында жоғарыдағы суретте берілген доға түріндегі мұндай деңгейлік беттер жүйесін шартты түрде бағыттас көлденең түзулер түрінде ұсынуға болады.

Нивелирлік түсірудің негізгі əдістеріне геометриялық, тригонометриялық жəне барометрлік нивелирлеу жатады.

Геометриялық нивелирлеуге арналған приборлар мен құралдар. Түсіру кезіндегі жердің шартты (салыстырмалы) деңгейінің жағдайын геодезиялық прибор нивелирдің көру түтігінен көлденең бағытталған нысаналық сəуле арқылы анықтайды. а мен b қиындысының шамасын биіктігі белгілі жəне биіктігін анықтайтын нүктелерді тіктеп түзу орнатылған нивелирлік тақтайша арқылы анықтайды.

Нивелирді А жəне В нүктелерінің ортасына орналастырады да, көру түтігін алдымен артқы А нүктесіндегі тақтайшаға бағыттап есебін алады. Содан соң В нүктесіндегі тақтайшаға бағыттап, алдыңғы есепті алады. Қима биіктік h анықтайтын арт қы А нүктесіндегі тақтайшаны пикетті нүкте дейді (ПК). осы дан төмен дегі формуламен екі нүктенің биіктік айырмасы (h) анық талады:

h = a −b_,

ол үшін артқы тақтайшаның көрсеткішінен (а) алдыңғы тақтайшаның көрсеткішін (b) аламыз.

Жергілікті жердегі пикеттерді саны көрсетілген жердің беткі деңгейіне дейінгі нүктелік қазықтармен белгілейді.

Нивелирлік түсіру жұмыстарын жүргізу үшін əртүрлі конструкциядағы нивелирлер мен оны орнататын үш аяқты штатив, екі нивелирлік жолақты тақтайша жəне нивелирлік табандар қажет. Қазіргі нивелирлер конструкциясының ерекшеліктеріне қарай екі топқа бөлінеді. Олар цилиндрлі деңгейлі жəне қозғалмалы призмалардың көмегімен нысананы автоматты түрде көлденең түзу жағдайға келтіретін компенсаторлы нивелирлер.

Цилиндрлі деңгейлілер тобына бітеу НВ-1 техникалық нивелирі жатады. Оның көру түтігі мен цилиндрлі деңгейі бірбірімен бітеу бекітілген. Екінші тобына көлбеу бұрыштардың компенсаторы мен лимбасы бар Н-10КЛ нивелирлері жатады.

Нивелирлер негізінен жолақты өлшегіш тақтайшадан өлшеп алуды қамтамасыз ететін жіп торлары бар көру түтігінен (3), көлденең түзу жағдайға келтіретін цилиндрлі деңгейден (8), көтергіш винттері бар бекіткіш столдан (4), жəне үш аяқты штативтен тұрады. Көру түтігі бекіткіш столдың втулкасына тік білікте орнатылғандықтан , кез келген бағытқа еркін қозғала алады.

10.25 сурет. 10.26 сурет. НВ-1

Нивелирлік түсіру нивелиріның жолындағы күзет құрылысы қазығы мен нүкте

Жолақты нивелирлік өлшегіш тақтайша қылқан жапырақты ағаштардан дайындалады. Ережеге сай екі жақты жиналмалы үш метрлік болады. Негізгі шкалалары қара, қосалқылары қызыл бояумен боялады, сонымен қатар жиналмалы 3-4 метрлік тақтайшаларда қолданылады. Тақтайшалар ақ бояумен боялған сантиметрлі табақшаларға бөлініп, əрбір диаметр сайын санмен белгіленеді. Нивелирмен нысанаға алғанда, сан оң болып көрінетіндіктен төмен қаратып теріс жазылады. Компенсаторлы Н-10КЛ нивелирі нысананың бейнесін қалыпты оң көрсетеді.

Тақтайшадан есепті 1мм дəлдікпен алады. Бірінші есептеудің бас ы нөл-тақтайша төмегі ұшында орналасқан. Қызыл бөлікпен бөлін ген жолақтар қара бөлік жаққа ығысқан қызыл жолақтарын бақылау, қарасын жұмыс жасайтын жолақтар деп атайды. Ниве лир леу үдерісінде жолақты тақтайшаны жерге қағылған қазыққа бе кітеді.

Деңгейлілердің ішінде НВ-1 техникалық нивелирі кең тараған. Ол ішкі флкусы бар бейнені айналдырып көрсететін көру түтігінен (1); линзаларды фокустайтап айқын көрсетуге мүмкіндік беретін бұрау винтінен (2); окулярлық бөлігінде орналасқан окуляр, жіпті торлар мен призмалы микроскоптан (3); көру түтігінің қарамақарсы бөлігінде орналасқан объективтен (5); құралдың іргесіне бекітілген бітеу қораптағы призмалар жүйесімен жабдықталған цилиндрлі деңгейден (6) тұрады [10.26-суреттер].

Нивелир деңгейдегі көпіршіктің бейнесін ұзына бойы білігін бойлай теңдей екі бөлікке бөлетін жəне қарама-қарсы шеттеріндегі жартыларының бейнесін түтіктің көру алаңына беретін призмалар жүйесімен жабдықталған. Көру түтігінің нысаналау білігін көлденең түзу жағдайға дəл қою элевациялық винттің (7) көмегімен жүргізіледі.

10.27 сурет. НВ-1 нивелирінің көру түтігінің 10.28 сурет. Н-10 КЛ көру алаңы. Сол жағында байланысқан нивелиріның көру деңгейдің көпіршіктері көрсетілген (А) түтігінің көру алаңы (Ə)

Құралдың қорабына көру түтігін өлшегіш тақтайшаға шамамен бағыттау қызметін атқаратын ойығы бар нысаналау тетіктігі орнатылған (8, 9) Бағыттаушы винтті бұрау арқылы көру түтігін өлшегіш тақтайшаға дəл бағыттайді. Үш аяқты штативте құралды көлденең түзу жағдайға келдіретін үш көтергіш винт бар (4).

10.27 суретте тақтайшадан өлшем алу сəті көрсетілген. Нивелирдің жіптер торы үш көлденең, бір тік жіптен тұрады. Олардың ішіндегі негізгі жұмыс жібіне өлшеулер алынатын ортаңғысы жатады. Шеткі екі қысқа жіп қашықтық өлшеу қызметін атқарады. Суретте келтірілген мысал бойынша өлшеу 1280мм тең.

Н-10-КЛ нивелирінің көру түтігі бейнені тура береді. Онда цилиндрлі деңгей орнын ауырлық күш бағытының жұмсақ немесе еркін сұйықтық бетте реттеуі анықтайды тербелмелі призмалары элементтері бар компенсатормен алмастырылған. Компесатор нысаналау сызығын автоматты түрде көлденең түзу жағдайға келтіреді. Осыған орай ұзақ еңбекті қажет ететін көпіршік бейнесінің шетін үйлестірудің жəне оның көлденең түзу жағдайын бақылаудың қажеттігі болмайды. Ол жұмысты біршама жеңілдетеді. Нивелирдің төменгі бөлігінде көлденең бұрыштарды өлшеу қызметін атқаратын 1º градустарға бөлінген лимб орнатырылған [10.29-сурет].

Көлденең түзу жағдайға келтірілген нивелирдің лазерлі сəулелері тақтайшаның фотоэлементіне əсер етеді.

10.29 сурет. Н-10 КЛ нивелирінің сыртқы көрнісі

Бұл фотоэлементтер тақтайшаны бойлай козғалып, көлденең бағыттағы лазер сəулелерімен түйіліскенде, автоматты түрде есептеп, нəтижелері мониторға беріледі.

Геометриялық нивелирлеу. Екі нүктенің бір-бірінен биіктік айырмасын анықтау үшін бір бекеттен жүргізілетін нивелирлеу қарапайым деп аталады.

Бір-бірінен алыс орналасқан немесе салыстырмалы түрде тік бет кейлерде бірнеше бекет құрып, бір нүктеден екінші нүктеге жүрі п барып, нивелирлік өлшеулер жүргізуді кезекті нивелирлеу дейм із.

Бір-бірімен байланысатын екі нүктені пикеттер, екі нүктеге де ортақ нивелир орналасқан нүктені бекет деп атайды.

Нивелирлік жолды түсіру кезінде өлшеу жұмыстарын жүргізетін жолдың бойына бекет пен пикеттік нүктенің орындарына қазық қағып пикетаж жүргізеді. Сол үшін пикетажды əр 100-200 сирек жағдайда əр 50 метрден кейін жүргізіледі де жерден 20см шығып тұратын күзет қазығы орнатылады да оған өлшем жүргізген пикеттің реттік саны жазылады. Жанына жердің беткі деңгейімен бірдей болатын екінші нүктелік қазықты қағады. Пикетті есептеуді Пк 0 белгіленген бастапқы қазықтан бастайды. Одан соң ПК2, ПКЗ, ... ПК 28 тағы сол сияқты болып жалғаса береді. Пикеттің реттік санына қарап нивелирлік түсіру жұмыстарын жүргізген жолды тез анықтауға боладжы. Мысалы, пикеттің (ПК) саны 28, əр пикеттің арақашықтығы 100м болса, жүріп өткен жолдың ұзындығы 2,8 шақырымға тең болады.

28 ·100м = 2,8 шақырым

Жер бетіндегі шағын құрылымдардың (төбелер мен иіндер, кішігірім қазан шұңқырлар жүріп өтетін жолдардың бұрылыстарының бұрыштары т.б.) бұрылыстардың бұрыштары сияқты жүріс сызықтары да пикетке сирек жағдайда сəйкес келеді. Көлденең қима-сызбаларда көрсету үшін олардың биіктік белгілерін білу қажет. Сондықтан бұл нүктелерге де қазықтар қағады да күзет қойып, реттік санын белгілейді. Егер бастапқы 0 нүктеден биік болса қосумен белгілейді, алдындағы пикетке төбенің беткейінің пикеттерінің санын қосады.

Геометриялық нивелирлеу кезінде құралды бекеттерге жолақты екі тақтайшаны (А жəне В) пикеттердегі нүктелерге тіктеп қояды. Мысалы, 0, 1, 2, 3 тағы сол сияқты нүктелердің бір-бірінен биіктігі h₁,h₂,h₃ тағы басқаң пикеттердің ортасына нивелирді қойып, байланыстырушы түзулердің арасын өлшеу арқылы тақтайшалардың көмегімен анықтайды [10.30 сурет].

Бірінші жəне соңғы нүктенің бір-бірінен биіктік айырмасы жеке пикеттердің биіктік айырмасының алгебралық жиынтығына тең болады: h0−n =h1 +h2 +h3 +hn =∑h

Тұйықталған жүрулердегі нүктелердің биіктік айырмасы теориялық тұрғыдан нольге тең болуы тиіс (∑h=v). Нивелирлік жүру бір нүктеде тура жəне кері бағытта орындалады. Мұндай жағдайда тура жəне кері бағыттағы жүргізілген өлшеулердегі нүктелердің бір-бірінен биіктік айырмасының жиынтықтары бірбірімен тең болуы тиіс.

10.30 сурет. Геометриялық нивелирлеу кезінде нүктелердің өзара

биіктіктерін өлшеу

∑hтура =−∑hкері

Əр бір бекетте нивелирлеу жұмысын төмендегі көрсетілген ретпен жүргізеді:

Жазықта екі тақтайшаны бір-бірінен 100 немесе 200 метр қашықтықтағы пикеттерге орналастырып тура ортасына нивелирді орналастырып деңгейін нөл-пунктке, көру түтігін көлденең түзу жағдайға кедтіреді. Тақтайшадан өлшемді төменде көрсетілген ретпен алады:

1. артқы тақтайшаның қара жолағынан өлшем алады;

2. алдыңғы тақтайшаның қара жолағынан өшем алады;

3. алдыңғы тақтайшаның қызыл жолағынан өшем алады;4) артқы тақтайшаның қызыл жолағынан өшем алады.

Алынған əр сандық есепті геометриялық нивелирлеу кітапшасына тіркеп отырады.

Егер тақтайшаның қызыл жолағының бастапқы өлшемінің сан дық көрсеткіші қара жолақ жақтың алғашқы өлшемінің көрсет кішінен 100 айырма жасаса, онда метр мен диаметрдің мə нін биіктік айырмаларының артуына жазады. Қызыл жəне қара жо лақт ардың бірдей немесе 4 мм артық айырмашылықтың жоқ ты ғына көз жеткізген соң, нивелирді келесі өлшеу бекетіне орна ластырады.

Түсіру нивелирлік жүрістің соңғы нүктесінде аяқ та ла ды.

Көп жағдайда бірқатар қателіктердің əсерінен биіктіктік байланыспаулар болады. Байланыспаудың рұқсат етілген шегі

Δ =±20мм L

формуласымен анықталады, мұндағы L– жүріп өткен нивелирлік жолдың ұзындығы. Өлшеу жұмыстарын жүргізетін бекеттердегі оң (+) нүктелерінің сандық мəнін құралдың горизонты (ҚГ) арқылы есептейді.

Өлшенген нүктелердің абсолют көрсеткіші ретінде тақтайшаның қара жолақтарының мəні алынады. Есептелген биіктік өлшеулерінің мəніне негізделіп, қима сызбалар құрады [10.5-кесте].

10.5 кесте.

Нивелирлік түсіру деректерін тіркейтін дала кітапшасы

Нивелирлік нүктелердің реттік саны	Нүктелердің ара қашықтығы, м	Есептегіш тақтайшаның өлшемі, мм		Нүктелердің бірбірінен биіктік айырмасы, мм		Нүктенің абсолют биіктігі, м
		артқы	алдынғы	+	-
1-2	l1=59,2 м l2=72,6 м	А=0932 В=1228 С=5930	а=0682 в=1046 с=5870	182		593,00
	l=131,8 м	D=4702	D=4625	123		592,877
2-3	l1=52,2 м l2=67,4 м	А=1277 В=1538 С=6336	а=2038 в=2375 с=7090	837		592,04
	119,6	D=4798	D=4715	83		591,921
3-4	l1=29,6 м l2=49,0 м	А=0692 В=0840 С=5540	а=0695 в=0940 с=5720		100	592,021
	78,6	D=4700	D=4780		80	592,101
4-5	l1=39,4 м l2=61,0 м	А=1338 В=1535 С=6340	а=1640 в=1030 с=5730		505	592,616
	100,4	D=4805	D=4700		105	592,721

Өлшенген нүктелердің абсолют көрсеткіші ретінде тақтайшаның қара жолақтарының мəні алынады. Есептелген биіктік өлшеулерінің мəніне негізделіп, қима сызбалар құрылады. Геометриялық нивелирлеу кезінде əр 30-40 м сайын жолда кездескен географиялық нысандар пикетаждық кітапшаға топографиялық шартты белгілермен белгіленіп отырылады.

Өлшенген нүктелердің абсолют көрсеткіші ретінде тақтайшаның қара жолақтарының мəні алынады. Есептелген биіктік өлшеулерінің мəніне негізделіп, қима сызбалар құрылды. Жергілікті жердегі тік беткейлердегі нивелирлеу жұмыстары қиын болады. Өйткені нивелирдің нысаналық өтуі мүмкін. Мұндай жағдайда қосымша бекеттер мен пикеттер жүргізуге тура келеді.

10.31 сурет. Талдықорған қаласындағы қан құю бекетінің маңындағы түсіру алаңының көлденең қима-сызбасы

Тригонометриялық нивелирлеу. Тригонометриялық ниве-

лирлеу кезінде екі нүктенің бір-бірінен өзара биіктігі катеттері А нүктесінің деңгейлік бетінің жəне В нүктесі арқылы өтетін ауырлық сызығының бағытын түзетін, ал гипотенузасы АВ сызығының беткей болып табылатын үш бұрышты есептеуге негізделеді.

Жергілікті жерде жүргізілетін тригонометриялық нивелирлеу А жəне В нүктелерінің арақашықтықтығын өлшегіш таспамен немесе оптикалық қашықтық өлшегішпен жəне бұрыштың көлбеулігі α өлшеуді қамтиды.

Бұрыштың көлбеулігі нысаналау білігі тік жазықтықта қозғалатын теодолиттің немесе кипрегельдің көмегімен өлшенеді.

Приборда бастапқы өлшеу сызығы жердің беткі деңгейіндегі АВ қим ас ының көлденең түзу жағдайын өлшей алатын қондырғ ыд а бар.

Егер беткейдің көлбеулігі көлденең түзу жазықтықтан жоғары бағытталса, онда бұрыштың көлбеулігі мен өзара биіктіктері оң (+), ал төмен бағытталса теріс (-) белгісімен белгіленеді.

Тригонометриялық нивелирлеуді жүргізу үшін бастапқы А нүктесіне тік шеңбері бар прибор орнатылып, биіктігін анықтауды қажет ететін В нүктесіне нивелирлік тақтайша орналастырылады. А жəне В нүктелерінің анықталуға тиіс өзара биіктігі h, беткейдің көлденең түзу жағдайы D, -құралдың биіктігі і, тақтайшаға нысаланған нүктенің биіктігі КВ=l əріптерімен белгілейді.

10.32 сурет.Тригонометриялық нивелирлеу

10.32-суретте көрсетілгендей h+l= КМ+і бұдан h=КМ+і-I шығады. ОКМ үшбұрышынан: ҚМ= D·tg α шығады. Бұдан h=D·tg α+і- l болады.

300 метрден аспайтын қашықтықта орналасқан бұрыштың көлбеулігі α өлшегенде өлшегіш тақтайшадағы құралдың биіктігі l=і белгіленген белгіге нысаналанған көлбеулікті h = D·tg α формуласымен есептеу қолайлы.

Өлшенген өзара биіктік айырмасының дəлдігін бақылауды тура жəне кері өзара биіктіктік өлшеу нəтижелері мен олардың теңдігі h_тура= h_кері қамтамасыз етеді. Əр 100 метр қашықтықтағы байланыспаудың 3-4 см болуы рұқсат етіледі [10.32 сурет].

Бұрыштың көлбеулігі теодолиттің немесе кирегелдің тік шеңбері көмегімен анықталады. Бұрыштың көлбеулігі α теодолитпен өлшеу əдісінде тік шеңбер (6) көру түтігімен(1) бірге өздері бекітілген тік жазықтықта көлденең білікті (2) айнала қозғалады.

Теодолиттің бекітетін столының екі бүйіріндегі көлденең түзу жағдайға келтіретін деңгейдің сұйықтығын ортасына келтіріп алып кіші көру түтігіндегі алидада (4) сызғышының көмегімен көлденең диаметрін бойлай екі шетіндегі оптикалық жіп нөлпункт пен верньер бойынша көру түтігінің нысаналау білігінің көлбеу лігінің өлшемін алады.

Алидаданың жағдайын оған бекітілген деңгейдің (5) саны арқылы анықтайды. Өлшем алардың алдында цилиндрлі деңгейдің ауа көпіршігін көтеру винттерін (3) бұрау арқылы қос сызықтың ортасындағы нөл-пунктке келтіру қажет. Нөл-пунктке келтірген көлденең түзу жағдайда тік шеңбер нөлге теңелуі тиіс.

Мұн дай өлшеуді нөлдің орны (НО) деп атайды[10.33 сурет].

Нөлдік жағдайдың орнының өлшемі екі түрлі жағдайда алынады. Ал дымен шеңберді оңға бұру (ШО), содан соң шеңберді солғ а бұ ру (ШС) жағдайында өлшейді. Алынған мəліметтер ШО жəне ШС жағдайында тіркеледі де нөлдің орны төмендегі фор му ла мен есеп телінеді.

ШО+ШС+1800

НО= ·

2

Т-5 теодолиті арқылы бұрыштың көлбеулігі α төменде көрсетілген формуламен есептейді.

α=НО-(ШС-180º)= ШО-НО,

Ал Т-30 теодолиті үшін

α=ШС-НО= НО-(ШО-180⁰)

немесе НО=0 болған жағдайда

ШО+ШС α = ·

2

10.33 сурет. Теодолиттің тік білігі (А). Тік біліктеггі нөлдің орыны (Б)

Бастапқы нүктеде орнатылатын кипригельдің жəне теодолиттің көмегімен екі нүктенің өзара биіктігін анықтау нүктелердің арақашықтығын оптикалық арақашықтық өлшегішпен өлшеумен жəне тік шеңбер арқылы бұрыштың көлбеулігі α ШО, ШС жағдайында өлшеумен аяқталады. Одан ары А жəне В нүктелерінің өзара биіктігі h арнайы кестенің көмегімен анықталады. Ландшафттық, геологиялық, басқа да далалық экспедициялық зерттеу жұмыстары кезінде жоғары дəлдікті талап етпейтін жағдайда нүктелердің өзара биіктігі мен көлбеулігі эклиметрдің көмегімен өлшенеді [10.33 сурет].

Эклиметрмен көлбеулікті анықтау барысында арақашықтық өлшегіш таспамен немесе жұп адыммен өлшенеді.

Брандистің эклиметрі диоптры бар (2,3) көру түтігінен (1), білікті (4) бойлай айналатын көру түтігіне бекітілген айналу шеңберінен (5), ұратын біршама кең таралған прототипті прибор болып табылады. Шеңбердің дөңгелегінің нөлдік көрсеткішінің екі жағында да (7) штрихтармен бөлінген градустық бөліктер бар. Жерге бағытталған ауырлық күшінің (6) болуы нөлдік көрсеткіші бар штрихты əрқашан көлденең түзу жағдайда болуын қамтамасыз етеді. Көру түтігінің көлденең түзу жағдайында прозер (8) арқылы өлшем алу 0-ге тең болады. Ол көлбеу болғанда бұрыштың көлбеулігінің градусы көрсетіледі. Бұрыштың көлбеулігінің көрсеткішінің кестесі бар шеңбер эклиметрдің қорабында бекітілген

[10.34 сурет].

10.34 сурет. Брандис эклиметрі. Жұмыс жағдайындағы эклиметр

Жергілікті жердегі D көлденең прокциясындағы АВ сызығының көлбеулігі α мен өлшеу жүргізілетін А нүктесінен В нүктесінің биіктігін анықтау үшін В нүктесіне өлшегіш тақтай ша орнатып, А нүктесінен түсірушінің көзінің деңгейінде В нүктес індегі өлшегіш тақтайға нысаналайды. Эклиметрдің шеңберінен екі нүктенің арасындағы бұрыштың көлбеулігін 0,5º дейінгі дəлдікпен өлшейді. АВ=S арақашықтығын өлшегіш таспаның не месе жұп адыммен өлшейді [10.35-сурет]. Катеті – көлденең прое кц ия жəне нүктелердің бір-бірінен өзара биіктігі, ал гипотену за сы А жəне В нүктелерінің арақашықтығы болып сана латын үш бұ рыш тан h= Ssin α жəне D=cos α

табамыз. Бұл өлшемдерді эклиметрдің шеңберіндегі кестеден ала мыз.

10.35 сурет. Мектеп эклиметрі

Мектеп эклиметрі білігінен еркін айналатын көрсеткіштің екі жағындада 0ºден 90º бөлінген биіктігі оқушының көзінің деңгейіне сəйкес келетін ағаш тақтайшаға бекітілген транспортир болып табылады.

Білігінде жерге бағытталған ауыр салмақты, транспортирге екі нысаналайтын тесік диоптры (алидасы) бар планка бекітілген. Беткейдің көлбеулігін өлшегенде транспортир көлденең түзу жағдайын өзгертіп, аурлық салмағының жібіне қарсы бағытта көлбеуліктің өлшемін алады. Екі нүктенің өзара биіктігін анықтау барысында нысаналау сəулесі арқылы бұл прибор қарапайым нивелир қызметін де атқарады.

Физикалық (Барометрлік) нивелирлеу. Физикалық нивелирлеу теңіз деңгейінен биіктеген сайын атмосфералық қысымның өзгеру заңдылықтарына негізделген. Нивелирлеу барысында атмосфералық қысымды өлшеу мəліметтері бойынша екі нүктенің бір-бірінен өзара биіктігі анықталады, бұл барометрлік нивелирлеу деп аталады.

Барометрлік нивелирлеу жергілікті жердегі нүктелердің абсолютт ік биіктігін жылдам анықтауға, сонымен қатар таулы аймақтарда жəне өте қатты тілімденген жер бедерін түсіруге мүмкіндік бе ре ді.

Метеорологиялық жағдайды ескере отырып, атмосфералық қысым айырмасына сəйкес бір-бірінен онша қашық емес екі нүктенің биіктік айырмасын анықтауға болады. Бұл мақсатта барометрлік биіктік сатыларды немесе биіктік бойынша екі нүктенің метр есебімен алынған арақашықтығы қолданады. Өйткені ауаның сиреуіне сəйкес теңіз деңгейінен əр 10 метр биіктеген сайын атмосфералық қысым 1 мм төмендейді.

Ватерпастау өлкетану жəне мектептің далалық тəжірибе жұмыстарында кеңінен қолданылатын қарапайым геометриялық нивелирлеудің түрі болып табылады. Биіктігі 1 метр болатын, түзулігін анықтауға мүмкіндік беретін ауырлық салмақ ілінген тіктеуіш (мектеп нивелирі) сантиметрге бөлінген екі метрлік 2 түзу тақтай жəне ұзындық өлшегіш таспа немесе рулетка қолданылатын жергілікті жерде жүргізілетін түсіру жұмыстарының бұл түрі жыралар мен жылғаларды, төбенің тік беткейлерін нивелирлеуге өте қолайлы.

10.36 сурет.Тік беткейлерді ватерпастау əдісімен түсіру

Бір тақтай тік орналастырылып, екінші тақтай нивелирдің көлденең нысаналық сəулесінің қызметін атқарады. Көлденең қойылған тақтайдың түзулігін тексеру үшін үстіне деңгей қойылады. Көлденең жəне тік қойылған тақтайлардың қиылысы екі нүктенің биіктік айырмасы h болып табылады. Барлық нүктелердің биіктік айырмасының жиынтығы бастапқы жəне соңғы нүктелердің биіктік айырмасы болып саналады

10.5 Мензульдық түсіру

Мензульдік кешенге кіретін құрал-жабдықтар. Мензульдік түсіру жергілікті жердің сұлбасын (планын) дəл құруға мүмкіндік беретін түсіру əдістерінің бірі. Өйткені жергілікті жердегі географиялық нысандар мен жер бедері бірдей дала жағдайында түсіріледі. Мензульдық түсіру бұрыш сызатын (кестетік) түсіру жұмыстарының қатарына жатады.

Түсіру жұмыстары мензульдық кешеннің көмегімен жүргізіледі. Оның құрамына мензуль, кипригель, бағдарлық буссоль жəне қашықтықты өлшегіш сызғыш кіреді.

Мензульдың (mensula-латын тілінен аударғанда стол деген мағынаны білдіреді) құрамына 60х60 см болатын шаршы тақта, жəне оны орнататын штативтің орнатқышы, (2) құралды көлденең түзу жағдайға келтіретін үш көтергіш винт (3) кіреді. Мензуль винттер арқылы штативке бекітіледі. Ал станды винт (4) мензульды астынан штативпен байланыстырады [10.37-сурет].

10.37 сурет. Мензульдық кешен

Металл ұстатқыштың көмегімен мензульге КА-2 кипригельавтоматы жалғанады. Құралдың шаршы тəрізді тақтайы штативке металл ұстатқыш арқылы бекітіледі. Түсіру жұмыстарын жүргізу үшін планшетке сапалы сызу қағазы жапсырылады.

Кипригель–тірек нүктелерінің бұрыштарын нысаналап, тік бұрыштарын өлшеуге арналған прибор. Кипригельдің екі түрі кеңінен қолданылады. Олар біршама қарапайым КБ жəне КА-2 кипригель-автомат.

Кипригельдің көмегімен тірек нүктесіне қойылған қашықтық өлшегіш сызғышты нысаналайды да көлденең жəне тік бұрыштары мен арақашықтығын өлшейді. Қашықтық өлшегіш арқылы капригель орнатылған нүктемен тірек нүктесінің арақашықтығы анықталған соң, масштабқа сай қағаз бетінде арақашықтықты белгілейді. Жергілікті жердегі нысандардың орнын 1, 2, 3 нүктеге сəйкес келетін 1’, 2’, 3’ нүктелерін жазықтыққа (қағаз бетіне) түсіреді. Кипригельдің тік шеңбері арқылы тригонометриялық нивелирлеу əдісімен нүктелердің өзара биіктігін анықтау үшін тік бұрыштары өлшенеді.

10.38-сурет. КА-2 Кипригель автоматтың көру алаңы: 1 - бастапқы шеңбер; 2 - қисық өзара биік; 3 - қисық көлденең жағдай; 4 - тік бұрыштарды өлшеу шкаласы

Жергілікті жерде топографиялық түсіру жұмыстарын жүргізу. Жоспарлы биіктік геодезиялық тірек торларының негізінде жүргізіледі. Биіктіктік геодезиялық тірек торлары өлшеу жұмыстарын жүргізу барысында қателіктердің кетпеуіне мүмкіндік береді. Шағын аумақтың мензульдық кескінін құру үшін жергілікті жерде мензульдық тірек торларын құруға тура келеді. Олар көбінесе мемлекеттік геодезиялық тірек торларына сүйенбейді. Мензульдық түсірудің жұмыс негізі болып табылатын жұмыстық тірек торлары түсіру алаңында бірдей қашықтықта орналасқан бірнеше нүктелерден тұрады. Оларды жергілікті жерде қазық қағу арқылы белгілейді. Олардың жоспарлы орны геометриялық торды түзеді.

Геометриялық тордың нүктелері планшетке тура белгіленеді. Олардың бір бұрышы базисті түзеді. Базистің сұлбадағы ұзындығы 5-тен 10 см-ге дейін болады. Базистің сызықтары жергілікті жерде екі рет өлшенеді. Мензульді АВ базисінің бір ұшы болып табылатын А нүктесіне орналастырады. Көтергіш винттің көмегімен планшетті көлденең түзу жағдайға келтіреді.

Планшетке бекітілген ақ сызу қағазының бір бұрышына магниттік меридианның солтүстік жəне оңтүстік бағытын сызады да оның үстіне бағдарлық буссольды қойып,қағаздың солтүстік бағыты мен жергілікті жердегі магниттік меридианның солтүстік бағытымен үйлестіреді.

Мензульды орналастырып болған соң А нүктесін белгілеп үстіне нысаналық сызғышты қойып базистің екінші ұшы болып табылатын В нүктесіне бағыттайды. Содан соң АВ нүктелерінің

27–1171

ара қашықтығын өлшеп алып, планшеттегі ab нүктелерінің аралығының арақашықтығын масштабқа сай қағаз бетінде сызады.

Содан кейін А нүктесінен СD нүктелерін атып арақашықтығын көлденең жəне тік бұрыштарын өлшеп алып қағаз бетінде сызады. Бұдан соң мензульды В нүктесінде орнатады да көлденең түзу жағдайғ а келтіріп, жоғарыда көрсетілген əдіспен геометриялық тордың басқа нүктелерін өлшейді. Геометриялық тор теодолиттік жүріп өту арқылы да құрылуы мүмкін. Теодолиттік түсіру жұмыстарының тіркеу кітаптарының деректеріне сүйеніп, мензуль дық түсіру масштабына сəйкес келетін жүрістің сұлбас ы алдынала құрыл ады.

Жабық (орман немесе құрылыс алып жатқан) жерлерде бастапқ ы жəне соңғы тірек нүктелері қызметін геодезиялық тор атқарады. Ол үшін мензульды жүрістің бастапқы нүктесінде орнатып, буссольмен бағдарлайды. Бірінші А нүктесін барлық нүкте планшетке сиятындай ретпен орнатады [14.38-сурет].

10.39-сурет. Геометриялық тірек торларының нүктелерін мензуламен түсіру

Қашықтық өлшегіш тақтайшаны А нүктесінен көрінетін ең алыс N нүктесіне орналастырады, ал планшеттегі а нүктесінен нысаналық сызғышпен В нүктесін атады да екі нүктенің арақашықтығын қашықтық өлшегішпен анықтайды. Алынған деректерді масштаб бойынша, планшетке b нүктесін түсіреді. А нүктесінен бақылау мақсатында АВ нүктелерінің арақашықтығын тағы да бір рет өлшейді. Сосын В нүктесінде тұрып, С тағы да басқа нүктелерді өлшейді. Тұйықталған мензульдық түсіру алаңында осы əдіспен барлық нүктелерді есептейді.

Сызықтардың байланыспауы (нүктелердің арақашықтығы ның) жүріс ұзындығының ден аспауы тиіс. Рұқсат етілген байланыспау бағыттас сызықтар жүргізу əдісімен байланыстырылады. Жағдайларды түсіру қосындардағы геометриялық торд түсіріліп болған соң жүргізіледі. Жергілікті жерді түсіру негізінен полярлық əдіспен жүргізіледі. Мензульды тірек нүктесіне қойып орталықтандырып (көлденең түзу жағдайға келтіріп) нысаналық сызғышты кескіндейтін нүктеге бағыттап, арақашықтығы тік жəне көлденең бұрыштары өлшенеді. Ол үшін кипригельдің сызғышын қажетті нүктеге қойып, дальнометрмен тірек нүкте мен мензуль орналасқан нүктенің арақашықтығы, жер бедерінің иіндері мен бұрыл ыстарын қағаз бетіне бірден шартты белгілердің көмегімен түсір еді.

Жер бедерінің өзара биіктігі тригонометриялық əдіспен есептелінеді. Түсіру барысында картографиялық нысандарды іріктеп жинақтау жүргізіледі. Түсіруші алаңда қандай нысанды жинақтау қажеттілігін шешеді. Мензульдық кітапшаға түсірілетін бастапқы бекеті теңіз деңгейінен биіктігі – қашықтық өлшейтін тақтайша қойылған нүктенің саны.

10.6 Аэрофототүсіру жұмыстарының негізгі кезеңдері

Аэрофототопографиялық түсіру қазіргі кезеңдегі ірі масштабты карталар мен сұлбаларды (пландарды) құрудың негізгі əдісі болып табылады. Оның құрамына жергілікті жердің аэрофотосуреті негізінде ірі масштабты карталарды құруға мүмкіндік беретін бірбірімен үйлестірілген ұшу-түсіру жұмыстары (аэрофототүсіру), аэрофотосуреттерді шығару, аэрофотосуреттерді дешифрлеу (суреттердің негізінде жергілікті жердегі нысандарды анық тау), далалық топографиялық-геодезиялық жұмыстар жəне камерал ық фоторамметриялық жұмыстар кіреді. Аэрофототүсіру ұшақ қа орнатылған аэрофотокамераның, басқару приборның (фотокамераның тетіктерін автоматты түрде басқаратын) аэрофотокамераны бекітетін жəне дірілді жұтатын қондырғылардан тұрады.

Аэрофотокамераның құрылысының сызба-нұсқасында көрсетілген дей камераның оптикалық білігі тік, ал фонустық қашықтық тұрақты болады. Қолданбалы жақтауды пайдалану негізінде үлдірге-пленкаға тығыз қысылады, ал ондағы екі жұп белгілегіш уақыт пен деңгей көрсеткіштері əрбір суретке түсірі леді.

40 сурет. Стерофотограмметриялық приборларды пайдалану арқылы жүргізілетін аэрофототопографиялық түсірудің негізгі үдерістері

Олардың бейнесі суреттің басты нүктесін табуға, сонымен қатар, түсіру сəтіндегі оптикалық біліктің жағдайы мен түсірілген уақытын анықтауға мүмкіндік береді.

Стереофотограмметриялық приборларды қолданып аэрофототүсіру жұмыстарын жүргізудің негізгі кезеңдері.

Қазіргі кезеңде жергілікті жердегі нысандарды жақсы жіктеу үшін бірден спектрдің бірнеше диапазонында бейнелеуге мүмкіндік беретін көп аймақты фотоға түсіру əдісі кеңінен қолданылуда.

Топографиялық карталарды құру мақсатындағы ұшақтың түсіру бағыты батыстан шығысқа жəне кері бағытта тұрақты биіктікте жүргізіледі.

Аэрофототүсіру жұмыстары барысында жергілікті жердің əрбір бөлігі көршілес суретте екі рет түсірілетіндей есеппен жүргізіледі. Аэрофототүсіру жұмыстары кезінде жергілікті жердің белгілі бір бөлігінің көршілес суреттерде екі рет түсірілуін ж а б у деп атайды. Бір бағыттың екі көршілес суреттің бірін-бірі жабуын ұзыннан жабу, ал екі көршілес бағыттың суреттерінің бірін-бірі жабуын көлденеңінен жабу деп атайды.

Аэрофототүсіру жұмыстары кезінде суреттердің ұзыннан жабуы көбінесе 60%, көлденеңінен жабу 35-40% құрайды. Суреттердің бірін-бірі жабуы оларды одан ары өңдеу үшін белгілі бір аумақтың кескінін құруға сенімді кепілдік болу үшін қажет.

Аэрофототүсіру жұмыстарының екі түрі болады, олар жоспарлы жəне перспективті аэрофототүсірулер.

10.41сурет. Аэрофотокамералық 10.42 сурет. Үзік сызықтардың сызба-нұсқасы: 1- жарық ене түйліскен нүктесінде суреттің

алмайтын қорабы; 2-объектив; бас нүктесі 0 көрсетілген

3- шүрппе; 4-кассета; 5-фотопленка оралған катушка; 6-қолданбалы рама; 7-қысатын пластина.

00 объективтің оптикуалық білігі; fk-фонустық қашықтық;

S-объективтің тоғысу нүктесі

10.43 сурет. 10.44 сурет. Бірін-бірі жапқан

Аэрофотосуреттерді ұзыннан аэрофотосуреттер жабу

Жоспарлы аэрофототүсіру. Жоспарлы аэрофототүсіру біршам а кең таралған. Жоспарлы аэрофототүсіру кезінде оның оптикалық білігі жердің кіндігіне бағытталған ауырлық сызығына сəйкес келеді немесе одан 4º ғана ауытқиды. Жергілікті жердегі жазықтар мен төбелі жергілікті жердің фотографиялық сұлбасы (планы) болып табылады. Оның масштабы тұрақты болатындықтан жергілікті жердегі нысанның пішінін, орналасқан орны мен мөлшерін анықтауға сонымен қатар, ауданды, бұрыш пен арақашықтықты анықтауға мүмкіндік береді.

10.45 сурет. Жергілікті жердің аэрофотокескіні а-жоспарлы; ə-перспективті

Перспективті аэрофототүсіру. Перспективті аэрофототүсіру жұмыстары аэрофотоаппараттың оптикалық білігінің жердің кіндігіне бағытталған ауырлық сызығынан ауытқуы 4º жоғары болған жағдайда орындалады. Жоспарлы аэрофототүсіру кезінде ұшақтың астындағы нысандар түсірілсе, перспективті аэрофототүсіру кезінде ұшақтың алдындағы, артындағы немесе екі жағындағы орналасқан жер бетіндегі нысандар түсіріледі. Жоспарлы аэрофототүсіруден айырмашылығы перспективті аэрофототүсірудің масштабы айнымалы. Алдыңғы жағының масштабы ірі болғанымен артына қарай біртіндеп кішірейеді.

Перспективті аэрофототүсірілімдерге бейнелердің перспективтілігі айқын байқалатын аэрофотосуреттер жатады. Олар біршама көрнекі жеңіл оқылғанымен масштабы бірдей болмағандықтан өлшеу жұмыстарын жүргізу қазіргі кезеңде жоспарлы күрделі жəне перспективті аэрофототүсіру жұмыстары қатар жүргізіледі.

Аэрофототүсірілімдердің геометриялық мəні мен масштабы. Аэрофототүсірілімдерде жергілікті жердің беті орталық проекцияда бейнеленеді. Аэрофотоаппараттың объективі s проекцияның ортасы болып табылады. Объективтің тоғысу нүктесі s арқылы өткен жарық сəулесінің жер бетіндегі ОВ нысандарын шағылыстырып, пленкада аов бейнесін беретін жазықтықты бейнелеу жазықтығы деп атайды. Жердің тегіс бетін түсіру кезінде оған бағыттас жатқан бейнелеу жазықтығы болып табылатын фотоаппараттың пленкасында сол аумақтағы нысандардың кішірейтілген бейнесі түзіледі. Жазық жердің жоспарлы түсірудің масштабы ұшақтың ұшу биіктігін жəне фокустық қашықтыққа f_к тəуелді. Оны ab AB: = f_k :H қиындыларының бір-біріне қатынасымен есептеп шығарады.

10.46 сурет. Жоспарлы 10-47сурет. Жер бетінің

(1) жəне перспективті (2) тегіс болмауына аэрофототүсіру байланысты

аэфотосуреттердің ығысуы

Н –ұшақтың ұшу биіктігі; ОS–Аэрофототүсірілімнің фокустың қашықтығы; О–Аэрофототүсірілімнің бас нүктесі; Оо– оптикалық білігі; d–Оо білігінің ауытқу бұрышы; АВ жəне А’В’-кескіндейтін аумақтың бөліктері; в–кескінделетін жер бетін дегі аумаққа сəйкес келетін аэрофокескіндегі бөлігі кескіндердің масштабы: m1₁ = AB mab ; 1₂ = ABab/ / ; m1₁ ≠ m1₂ масштабты m1 белгілеп

1 f^k

⁼ аламыз. Перспективті Аэрофототүсірілімдерде бұрмалану m H

болады, түсірілім бөлігінде бейненің пішіні бұзылады. Осыған орай көлбеу түсірудің нəтижесінде түсірілімнің масштабы да əртүрлі болады да бұрмалану пайда болады. Жер бедерінің ойлы қырлы болуынан аэрофотокескіндегі нүктелердің ығысуы жоспарлы түсірудің өзінде де байқалады. Жоғарыда суретте көрсетілген объективтің түсіру білігі тік болып келетіндіктен аталған аумақтың көлденең жазықтықтағы орташа биіктігіне қатысты алғанда аэрофотокескін жоспарлы болып табылады. Егер А жəне В бір көлденең жазықтықта жатса онда олардың фотопленкадағы кескіні а₁ жəне в₁ болар еді. Жер бедері тегіс болмағандықтан жергілікті жердегі А жəне В нүктесі кескінде а жəне в нүктесіне түседі. Осыған орай жер бетіндегі нүктелер аэрофотокескінде аа₁ жəне вв₁ бөлігіне ығысады. Жер бедеріне байланысты бұрмалануды азайту үшін түсірілімнің бас нүктесінің маңындағы жұмыс алаңы қолданылады. Таулы жерлерді түсіру барысында ортотопографиялық план құру ісі қолға алынады.

Аэрофототүсірілімдерді топографиялық дешифрлеудің мəні. Аэрофототүсірілімдерді жергілікті жердегі нысандармен дала жағдайында байланыстырумен қатар камералық өңдеу үшін оларға дешифрлеу жұмыстары да жүргізіледі.

Аэрофототүсірілімдер аэрофотосұлбалар мен фотосызбалардағы жергілікті жердегі нысандардың кескіндерін тану үдірісі дешифр леу деп аталады.

Топографиялық дешифрлеу барысында топографиялық сұлбалар (пландар) мен карталар түсірілуге тиісті барлық нысандар танылып, олардың кескіндері анықталады (өзендер, жолдар, елдімекендер, ауылшаруашылығына жарамды жерлер, орман алқаптары т.б.). Топографиялықтан басқа арнайы дешифрлеу де болады. Онда топографиялық элементтерден басқа арнайы міндеттерді шешуге мүмкіндік беретін нысандар (ботаникалық, геологиялық, гидрологиялық т.б.) дешифрленеді. Дешифрлеу далалық жəне камералық болып екіге бөлінеді.

Дешифрлеу белгілері. Аэрофототүсірілімдердің нысандарды тануға мүмкіндік беретін белгілерді бүркемеленбеген белгілер деп атайды. Олар тура немесе жанама болуы мүмкін.

Тура белгілерге пішіні, өлшемі жəне бейненің суреттегі түр-түсі, жанамаға көлеңкесі, нысандардың өзара орналасуы, іс-əрекеттің белгілері (іздері) жатады. Бейненің пішіні бүркемеленбейтін маңызды белгілердің бірі болып табылады. Жоспарлы аэрофототүсірілімдерде төбесінен қарағандағы кескіні түсіріледі. Бейненің пішініне қарай аудандық жəне сызықтық нысандар, ал ірі масштабты аэрофототүсірілімдерден нүктелік нысандар да танылады.

Бейненің өлшемі аэрофототүсірілімнің масштабы мен дешиф- р ле нетін нысанның өлшеміне байланысты болады. Аэрофототүсірудегі нысанның жергілікті жердегі өлшемдерімен салыстыра отырып, өлшеу нəтижесінде мысалы, қатты төсенішті жол соқпақ жолдан, шағын арық каналдан, бұлақ өзеннен ажыратылады.

Жер бетіндегі нысандардың аэрофотокескіндегі түр-түсі сəулені сезгіш қабаттың ақ-қара түсті суретте дəрежесі нысанға жарықтың түсуіне жəне оның бетінен жарық сəулесінің шағылысуына жəне фотоматериялдық жарық сезгіштігіне, түсірілген тəуліктің уақыты мен жыл мезгілдеріне тəуелді болады.

Нысанның беті жарық сəулесін күшті шағылыстырған сайын оның аэрофотокескіндегі түсі ақ болады. Мысалы, су нысандарының беті келіп түскен жарық сəулесінің тек 5% ғана шағылыстыратындықтан оның түсі қара болып көрінуімен ерекшеленеді. Жақсы жүрілген жол аэрофотокескінде біршама ашық түсті болса, жыртылған жер біршама қара түсті болып көрінеді. Қысқыға қарағанда жазда түсірілген Аэрофототүсірілімдердің түсі алуан түрлі болады. Сондықтан жазда түсірілг ен аэрофотокескіннен жергілікті жердің жоғары дəлдіктегі барлық нысандар қамтылған кескінін алуға болады.

Көлеңке. Нысандардан түсетін көлеңкенің пішіні мен ұзындығы нысанның пішінімен биіктігін анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, бағананың көлеңкесінен электр жəне байланыс желілерін бір-бірінен ажыратуға болады. Көлеңкенің мөлшері нысанның мөлшеріне ғана емес, аэрофототүсіру сəтіндегі күннің көкжиектен биіктігіне де байланысты. Түске қарай күн көкжиектен биік болатындықтан, көлеңке де қысқаратындықтан, көлеңке арқылы нысандарды танып білу қиынға соға бастайды.

Нысандардың өзара орналасуы. Жергілікті жердегі топографиялық элементтердің өзара орналасуы бір-бірімен тығыз байланысты болады.

Топографиялық дешифрлеу кезінде нысандарды тану үшін барлық белгілерді үйлестіре отырып анықтау қажет. Топографиялық нысандарды дешифрлеу ойлы қырлы болып келетін жер бедері көлеңкесі арқылы тез анықталады.

Күңгірттен ашыққа өтетін түс жергілікті жердегі су арықтарына сəйкес келсе, керісінше ашықтан күңгіртке өтетін көлеңкелер су ағар ойыс жерлер болып табылады. Егер аталған түстер бір-біріне бірден өтсе, су айрықтар тік беткейлі ал біртіндеп өтсе, онда су айрық əрі жатық төбесі текшелі дөңес пішінді болып, төбе аралық суағар иіні кең болады. Таулы жердің аэрофотокескіндерін қарағанда жоталармен тауаралық аңғарларды ғана емес, жылғалар мен сайларды, жекелеген шыңдарды анық байқауға болады. Аэрофототүсірілімдерден қатты тілімделген сайлы жыралы жер бедері де жеңіл оқылады.

Елдімекендер. Аэрофототүсірілімдерден көшелер мен алаңдар сияқты құрылымды бейнелер жақсы оқылады. Елдімекеннің жобалау сипаты, үй құрылысы, стадиондар мен ірі өнеркəсіп кəсіпорындарын да жеңіл танылады.

Үйлердің мөлшері шағын болғандықтан, аэрофототүсіруден ауылдық елді мекендерді де жылдам ажыратуға болады.

Өнеркəсіп кəсіпорындары, ірі өнеркəсіп кəсіпорындары биік мұнаралы мұржалары мен құрылысының ерекшеліктеріне, оларға келетін жолға қарап ажыратылады.

Темір жолдар. Темір жолдар түзу кең бұрылысты болуымен ерекшеленеді. Оның бойындағы кең жолақтар вокзалдар мен платформаны көрсетеді. Автомобиль жолдары мен қиылысы түзу бұрышты болып келуімен ерекшеленеді. Темір жолдың қатары енімен анықталады.

Автострадалар мен даңғыл жолдардың түзу, əрі жедел бұрылысты болып келуін айқын байқалатын кескіндерімен ерекшеленеді. Жол бойындағы ағаштар мен арықтар біршама күңгірт түсті болып келеді.

Асфальт төселген автомобиль жолын жетілдірілген автомобиль жолынан ені арқылы ажыратылады. Асфальт төселген жолдың ені 6-8 м аспайды. Ал жетілдірілген автомобиль жолдарындағы жол айырықтар бірнеше машина жүретіндей енді болып келеді.

Соқпақ жолдар ирек, жіңішке болып келуімен ерекшеленеді. Олардың ені 4-5 метрден аспайды.

Өзендер, бұлақтар мен көлдер бір өңді болып келетін түсімен жағалау сызықтары арқылы жеңіл ажыратылады. Батпақты жерлерде көлдердің шекарасы айқын білінбейді. Жасанды су қоймалары жіңішке түзу жолақ түрінде кескінделетін тас бөгеттері арқылы ажыратылады. Каналдар мен арықтар бірдей болып келетін енімен ажыратылады. Көпірлер жол қиып өтетін сызық түрінде кескінделеді.

Ормандар шекарасының кескіні ағаштардан түсетін көлеңкелер арқылы анықталады. Батпақтар аэрофотокескінінде ылғалдану дəрежесіне қарай сұр немесе күңгірт сұр болады.

Жоспарлы аэрофототүсірілімдерді пайдаланып топография лық карталар құру. Аэрофототүсіруден топографиялық карталар құру үшін құрамдасқан жəне стереотопографиялық əдістерді қолданады. Құрамдасқан əдіс жазық жəне шағын белестітөбелі аумақтардың аэрофототүсірілімдерінен топографиялық карталар құру кезінде қолданады.

Құрамдасқан əдісті қолдану кезінде аэрофтотүсірілімдержасау жергілікті жердегі тірек нүктелермен далалық геодезиялық байланыс орнату арқылы жүзеге асырылады.

Фотопландар жергілікті жердегі тірек нүктелерін жоғары дəлдіктегі приборлармен жиілетіліп, белгілі бір масштабқа келтіріліп, алдын ала трансформацияланған аэрофотокескіндерді құру арқылы жүргізіледі. Фотопландармен фотокөшірмелер, шифрлеу арқылы жергілікті жердің топографиялық карталары мен пландары құрылады.

Жер бедерін горизонтальдармен түсіру үшін жергілікті жерде мензульдың түсіру жұмыстары жүргізіліп, топографиялық картаның түпнұсқасы құрылады.

Қазіргі кездегі топографиялық карталарды құрудың ең тиімдісі стереотопографиялық əдіс. Бұл əдісті қолдану барысында жергілікті жерде геодезиялық тірек нүктелері құрылып, таңдалып алынған аумақтың аэрофотокескіні қалған жұмыстардың барлығы аэрофотокескіндерді камералық өңдеу арқылы жүргізіледі.

Аталған іс-шаралардың барлығы арнайы стереотопограмметриялық приборлардың көмегімен жүргізіледі. Нəтижесінде жергілікті жердің стереоскопиялық үлгілері құрылып зерттеледі. Ол приборлардың біршама бөліктері атқаратын қызметі мен құрылысы, жұмыс істеу қағидаттары жөнінен бір-бірінен айырмашылықтары бар. Олардың негізгі тетіктеріне координаттық -өлшеу, аэротүсіруді ұстау, стереоүлгіні бақылау жүйелері, өлшегіш маркалар, кеңістікте орналасқан нысандардың стереоскопиялық үлгілері жатады. Оператор маркаларды өз ретімен үлгінің нүктесіне апарып, олардың орнын арнайы есептегіш тің көмегімен анықтайды.

Стереограмметриялық приборлар аэрофототүсірілімдердің координаттарын, бұрыштарын, өзара биіктіктерін өлшейтін, аэрофототүсірілімдерді толық өңдейтін жəне стереопланиграф, мультиплекс сияқты карталарды құратын приборларға бөлінеді.

Өзара биіктік айырмасы жоғары болуына байланысты бұрмаланудың көптігіне орай таулы аймақтың жер бедерінің стереокескінін құру қиынға соғады.

Осыған орай Аэрофототүсірілімнің шағын бөлігін арнайы фототрансформатордың көмегімен біртіндеп ортотрансформациялау арқылы жүргізіледі. Алынған ортонегативтен ортокескіндер, одан оротопопландар алынып олар дешифрленіп, карта құрылады.

Аэрофототопографиялық жəне аэроғарыштық түсіру жұмыстарының негізінде топографиялық карталарды құру технол ог ияларын жетілдіру мақсатында автоматтандырылған картог раф иялық жүйе құру ісі қолға алынуда. Мысалы, картогра фия лық сурет сандық түрге көшіріліп, ақпаратты өңдеп, сандық ақпараттарды жаңғыртып, кестелік пішінге келтіріледі.

Аэротопографиялық түсіру материялының негізінде топография лық картамен қатар фотосұлбалар мен фотокарталар құрылу да.

Аэрофототүсіру жұмыстарын жүргізу. Кескіндейтін

жергілікті жердің беті көлденең түзу жазықтық болып табылмайды. Сондықтан жер бедерінің əсерінен бұрмаланулар болады. Жер бедерінің біршама биік бөлігі аэрофотокескінде орталығынан шетіне қарай біртіндеп ығысады. Аэрофотокескіндегі бейнелердің ауытқуы нүкте биік болған сайын жəне аэрофототүсірілімнің оптикалық білігінің орталық нүктесінен алыстаған сайын артады.

Сондықтан фотосұлбалармен фотосызбаларды құру барысында суреттің бұрмалануы аз орталық бөлігі пайдаланылады.

Аэрофототүсіру жұмыстары барысында төменде көрсетілген шарттарды орындау қажет:

• фотокамералық оптикалық білігі түсіру кезінде жердің кіндігіне бағытталған ауырлық сызығынан 2-3⁰ артық ауытқымауы тиіс. Мұндай жағдайда аэрофотокескін жоспарлы деп аталады. Жоспарлы аэрофототүсірілімнің масштабының ауытқуы əртүрлі бағытта əркелкі болады;

• ұшу биіктігінің ауытқуы 25-30 метрден артық ауытқымауы тиіс;

• ұшу бағыты түзу болуы шарт:

Жоғарыда көрсетілген талаптардың орындалуы ұшаққа орнатылған приборлардың көмегімен жүзеге асырылады.

Жергілікті жердің аэрофтокескінін құру бір-біріне бағыттас жеке немесе бірнеше түзу бағыттарды бойлай түсіру арқылы жүзеге асырылады. Бағыттың ені масштабына тəуелді болады.

Мысалы, 1:10000 масштабта аэрофототүсірілімнің пішімі 18х18см болғанда бағыттың ені 1,8 шақырым болады. Əр бағыттың аэрофототүсірілімдерді бір-бірімен жалғастыру арқылы фототүсірудің жалпы алаңы алынады. Ұшу-түсіру жұмыстары аяқталған соң аэрофильм далалық фотозертханада жуылып, аэрофотонегативтер алынады. Ал оларды арнайы фотоқағазға шығарад ы. Фильмнің əр кадры жеке тіркеледі. Алынған суреттерден аэрофототүсірілімнің монтажы жасалады. Оны даярлау үшін ағаш тақтаға шығарылған аэрофотосуреттерді бір-бірімен жалғап, көршілес жатқан аэрофтосуреттердің жалпы кескінін алады.

Монтаждалған аэрофототүсірілімдерден репродукциялар (көшірмелер) алады. Бір-біріне жапсырылған монтажды пайдалан ып аэрофототүсіру барысында қалып қалған жерлерін анықта ла ды.

Аэрофототүсірілімдерден фотопландар мен карталар құру үшін əрбір жоспарлы түсіруді арнайы приборлардың көмегімен өңдеу (трансформациялық) арқылы сұлба (план) құру қажет.

Аэрофотосуреттерді өндеу барысында белгілі масштабқа келтіріп, оптикалық беліктің көлбеулігіне байланысты пайда болған бұрмаланулар жойылады. Өндеу үшін əрбір аэронегативте бас нүктеден басқа төрт тірек нүктелері болуы тиіс. Ондай нүктелерге бірінші кезекте триангуляциялық жəне полигонометриялық қосындар жатады. Аэрофотокескіндегі аbсd тірек нүктелерін инемен шаншып ал оған сəйкес келетін жергілікті жердегі А, В, С, D тірек нүктелерін геодезиялық тірек нүктелерімен байланыстырады. Жоспарлы байланыстыру нəтижесінде АВСД нүктелерінің координаттары анықталады. Олардың координаттары сыртқы бағдарлау жұмыстары үшін қажет. Олар, сонымен қатар, барлық аэрофотокескіндерді геодезиялық бағдарлау үшін қажет. Іс жүзінде табиғи қалпында əр бағыттағы алғашқы, ортаңғы жəне соңғы суреттік ғана геодезиялық қосынмен байланыстырады. Ал қалған аэрофотокескіндердікін камералық кестетік əдіс-фототрансгуляция арқылы анықтайды.

Аэрофотокескіндегі аbсd нүктелері мен пландағы АВСD нақты болмайды. Өйткені біріншісі орталық проекцияда ал екіншісі ортогональды проекциямен құрылған.

Аbсd нүктелерін жер бетіндегі сол нүктелерге сəйкес келетін жер бетіндегі АВСD нүктелерімен үйлестіру, аэрофото түсі рілімдерді бір масштабқа келтіру мақсатын көздейтін трансформациялау арқылы жүзеге асырылады.

Өндеу төмендегі ретпен жүргізіледі. Экранға ақ қағаздың негі зін қояды да оған планның масштабына сəйкес келетін төрт нүкте АВСD түсіреді. Трансформатордың касетасына соған сай келетін негативті орналастырады. Жарық көзін қосқанда бұрын инемен тесілген төрт нүкте экранда ашық түспен көрінеді.

Өнделген аэрофототүсіруден кескінделген аумақтың фотосұлбасы (планы) құрылады. фотосұлбаны суреттің орталық бөлігін қат ты затқа жапсыру жолымен алады. Ол үшін қатты фанерге немесе аллюминиге сызу қағазын жапсырады.

Қағазға трансформациялау-өндеу жүргізілген барлық тірек нүктелері түсіріледі. Ол үшін аэрофотокескіндегі тірек нүктелеріне диаметрі 1мм тесіктер теседі. Содан кейін кескінді қажетті тірек нүктелері сызбадан көрінетіндей ретпен қояды. Сонымен қатар көршілес жатқан кескіндердің бірін-бірі жабатын бөлігінің үйлесуін қадағалайды. Қойылған аэрофототүсірілімдерді ауыр затпен қысып, суреттердің бірін-бірі жабатын жерлерінің ортасынан сынық сызықтармен кеседі. Аэрофототүсірілімдердің орталық бөлігін қалдырып, шетін кесіп тастаған соң жергілікті жер жаппай түсірілген суреттің орталық бөлігін негізге жапсырады. Трансформацияланған аэрофототүсіруден қажетті түініктемесі берілген жазулары бар фотосұлбалар (пландар) түпнұсқа деп аталады. Одан фотокөшірмелер (репродукциялар) алынады.

Аэрофототүсіруге магниттік меридианды жүргізу. Аэрофототүсірілімдерді бағдарлау мақсатында пайдалану үшін магниттік меридианның бағытын білу қажет. Оны карта бойынша немесе жергілікті жерде тұсбағдардың көмегімен жүргізеді. Карта бойынша магниттік меридианның бағытын анықтау үшін екі жалпы нүкте тауып алып, сол арқылы түзу сызық жүргізеді. Содан соң аэрофототүсірілімдерді картаға қойып, картадағы сол нүктелердің өз бағыттарына сəйкес келетінін анықтау қажет. Магниттік меридианды жүргізу үшін аэрофотосуретті картаның бетінде ұстап тұрып, тік бағыттағы шақырымдық торға сəйкес келетін тік сызықтар жүргізіледі. Суреттің бетінде магниттік меридианның сызықтарын жүргізу үшін бағытқа түзетуге сəйкес келетін бұрыш жасайтындай тік бағыттағы шақырымдық торға бағыттас сызық жүргізу керек.

Тұсбағдардың көмегімен анықтау. Аэрофототүсірілімдерде жергілікті жердегі сызықтармен картадағыдай бағдарлап, тұсбағдарды бағдарланған аэрофототүсіруге қояды да магниттік бағдардың бағыттарын белгілеп, екі нүктені қосатын сызық жүргізеді. Содан кейін С жəне О əріптерімен магниттік меридианның солтүстік жəне оңтүстік бағыттарын белгілейді.

Аэрофотосуретке шақырымдық тор сызықтарын жүргізу.

Аэрофотокескінге шақырымдық тор жүргізу үшін картамен беттестіріп алып үстінен шақырымдық тор сызықтары кесіп өтетін анық байқалатын АВСD нүктелерін тауып аламыз. Содан соң картадағы сол нүктенің үстіне қойып шақырымдық тор сызықтары жүргізіледі.

10.48-сурет. Аэрофототүсірілімдерге шақырымдық тор сызықтарын жүргізу

10.6 Ғарыштық түсіру туралы түсінік

Ғарыштық түсірулерді табиғат қорларын, табиғат құбылыстарының динамикасын жан-жақты оқып-үйрену, Жердің қоршаған ортасын қорғау, ғарыш кеңістігі мен жақын орналасқан ғаламшарларды зерттеу мақсатында қолданады.

Ғарышты зерттеу материалдарын география, астрономия, геоде зия, геология, метеорология жəне Жер туралы ғалымның тағыда басқа салалары пайдаланады. Қазіргі кезеңде ғылымның ғарыштық картография жəне ғарыштық геодезия сияқты жаңа бағыттары пайда болды. Жоғарыда аталған ғылымның жаңа бағытт ары дамуына ғарыштық түсірулердің төменде көрсетілген бірқатар қасиеттері əсер етті:

• ірі аумақты қамтуы мен одан туындайтын бейненің жинақ-таруының жоғары болуы;

• түсірулер бойынша тұтас ғаламшардың негізгі құрылымдық, аймақт ық жəне зоналық ерекшеліктерін оқып-үйренуге қолайлылығ ы;

• бір мезетте жер бетінің кең көлемді аумағын түсіру арқылы ландшафттың барлық құрамдас бөліктерінің арасындағы байланыстарды зерттеу мүмкіндігінің болуы;

• түсірулерді тұрақты түрде қайталаудың табиғатты ырғақт ы (тəуліктік, маусымдық,) жəне ойда жоқта туындайтын (ор ман ның өртенуі, жанартау атқылау сияқты басқада табиғат құбылыстарының, сонымен қатар шаруашылық əрекетінің (егіс алқаптарының ауданы, дақылдардың тісіп жетілуі, құрылық пен теңіздердің ластануы) динамикасын оқып-үйренуге мүмкіндік бе р уі.

Жоғарыда аталғандар ғарыштық түсірулердің негізгі бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.

Ғарыштық түсірулерді топографиялық жəне жалпы географиялық карталарды құруға пайдалану. Ғарыштық түсірулерді Жер бетінде жүргізілетін жəне аэрофототүсірулермен қамтамасыз етілмеген аз зерттелген жəне қолжетімділігі қиын аудандардың топографиялық карталары үшін қолданады. Бұл жағдайда ғарыштық түсірулер 1:50 000-1:200 000 мыңға дейінгі ірі масштабты топографиялық карталарды құруға мүмкіндік береді. Олардың негізінде жергілікті жерді барлау жəне қосымша топографиялық-геодезиялық жұмыстарды жүргізу арқылы толық қанды топографиялық карталар жасалады.

Ғарыштық түсірілімдерді үлкен өзгерістері бар аудандардың топографиялық карталарын жаңарту үшін пайдалану. Ғарыштық түсірілімдер ірі масштабты карталардың жаңартылуын күтпестен орта жəне ұсақ масштабты карталарды тікелей фототүсірілімнен жаңартуға мүмкіндік береді.

Ғарыштық түсірілімдерді карталардың жаңартылу мерзімд ерін анықтау үшін пайдалану. Ғарыштық түсірілімдерді пайдаланып жергілікті жердің түрленуі мен шаруашылыққа пайдалану деңгейі əртүрлі аудандардың карталарын жаңарту мерзімдерін белгілеуге болады.

Картаның түпнұсқасын камералық өңдеу жолымен түсірілім бойынша картаның ескіруін жəне топографиялық карталардың толық немесе ішінара жаңартуды қажет ететін беттерін анықтайды. Сонымен қатар, барлық масштабтар үшін немесе ұсақ тан біртіндеп іріге қарай кезекпен барлық қарталарды жаңартуға мүмкіндік туада.

Ғарыштық түсірілімдер бойынша көптеген тақырыптық карталар да құрылуда. Оларға орографиялық, геоморфологиядық, ауыл шаруашылық; қазіргі кезеңдегі табиғат қорлары жағдайының, бағалау, болжау карталарын, қоршаған ортаны қорғаудың кешенді карталарын қамтитын тақырыптық карталар серялары жатады.

Елімізде шаруашылықтық мақсатта бірінші кезекте игерілетін аудандар үшін ғарыштық ақпараттар негізінде табиғат корларын кешенді бағалау жəне тіркеу бағдарламасы жасалып, табиғаты мен болашақта шаруашылықты тиімді дамыту бағыттарын сипаттайтын сол аумақтардың алуан түрлі тақырыптық карталары құрылған.

Ғарыштық түсірілімдерді фотокарталар құру үшін пайдалану. Фотокарта – фотобейнелерді жекелеген ғарыштық түсірілімдерді трансформациялау арқылы құрастырылған фотосұлбаның (планның) көшірмесі.

Ғарыштық фототүсірілімдер жер бетінің табиғи бейнесін барынша жинақтау арқылы ең негізгілерін береді. Картографиялық бейнелермен үйлескен оның бұл бағалы қасиеттері АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания Ресей сияқты дүниежүзінің

28–1171

көптеген елдері аумақтарының фотокарталарын жасауға мүмкіндік берді. Фотокарталар өзера байланысқан тақырыптық карталар серясын құруға немесе оларды топографиялық картамен бірге пайдал ануға жол ашады. Мысалы, тек ірі нысандар мен координат торлары, бұрыштамадан тыс рəсімделуі ғана болатын 1:1 000 000 жəне 1:500 000 масштабты фотокарталардың жүктемесі аз болғандықтан, олар топографиялық шолу карталарының беттері мен толықтырылуы мүмкін.

Ғарыштық түсірулер Жердің жасанды серіктерідегі, ғарышкерлер басқаратын ғарыш кемелеріндегі, ұзақ мерзімді орбиталық бекеттерде жер атмосферасының шегінен тыс орна лас қан фотокамералардың көмегімен жүзеге асырылады.

Атқаратын қызыметіне қарай түсірулер жер бетінен 300, 600, 900, 36 000 шақырым биіктікте жүргізіледі. Биіктеген сəйкес жердің жасанды серіктерінің орбитада болу ұзақтығы мен түсіретін аумақтың қамтитын ауданы артқанымен фото үсірілімнің шешу мүмкіндігі кемиді. Осыған орай жинақталуы артады.

Жердің жасанды серігінің орбитасынан бір толық айналуының орташа көрсеткіші 650 шақырым биіктікте 90 минутты, 36 000 шақырым биіктікте 24 сағатты құрайды.

Масштабы бойынша аэротүсірілімдер ірі масштабты (1:100 000 жəне оданда ірі), орта масштабты (1:100 000 нан 1:1 000 000ға дейін) жəне ұсақ масштабты (1:1 000 000) болып бөлінеді. Ғарыштық ұшу аппараттарының (ҒҰА) негізгі ерекшеліктері Ғарыш жағдайында ұзақ уақыт бойы өз бетімен жұмыс істеуі. Олар басқа аспан денелерімен бірдей қозғалу заңдылықтарына бағынады. ҒҰА жылу режиміне, энергиямен қамтамасызетуге, ұшу қозғалысын басқаруға, радиотелебайланысқа жақсы жағдай жасаған. Онда адамның қалыпты өмірі мен жұмыс істеуі үшін ауа температурасы, ылғалдылығы реттелетін, сумен, азық-түлікпен қамтамасыз етілген герметикалық бөлме бар. Ғарышкерлердің қалыпты өмір сүруді қамтамасызету мəселелері əсіресе тұрақты түрле адамдар болатын орбиталық бекеттер мен ғаламшар аралық кемелерде біршама күрделі. Жарық пен энергияны күн батареялары қамтамасыз ететін, борттық реактивтік кондырғылары бар, кеңістікте бағдарлау жүйелері бар көптеген ҒҰА нысандар ғылыми бақылаулар жəне оларды түсіру жұмыстарын жүргізіп байланысты жүзеге асырады. Олар атқаратын үйлесімді міндеттердың бірі болып табылатын Жердің географиялық қабыққа тəн құбылыстарды, табиғи жəне мəдени ландшафттарды зерттеу жəне картаға түсіру жұмыстары электрлі магниттік толқындар спектрінің əртүрлі аймақтарында жүргізіліп ауада реттеліп отырады.

10.49-сурет. Арал теңізі (А) мен Алматы облысы аумағының ғарыштан түсірілген түсірілмі

10.49-суреттен Арал теңізі мен Балқаш, Алакөл көлдерінің, Қапшағай су қоймасның, Жетісу Алатауының пішінін, мұздықтардың таралған аудандарын, Іле жəне Қаратал өзендерін олардың сағасындағы атырауларын анық байқауға болады.

Негізгі ақ-қара түсте жүргізілетін ғарыштық түсірілімдермен қатар картаға түсіруде нысандарды табиғи қалпынлда жəне түрлендірген түсте беретін түрлі-түсті (спектрлі аймақтық); спектрдің аймағын анықтайтын ландшафттар туралы ақпараттарды көрсетуге тиімді спектрометриялық; ультра күлгін сəулелермен шағылыстыру арқылы тау жыныстарын, өсімдіктерді түсіру түсірілімде белгіленетіндіктен мұнай, жанғыш табиғи газ тағыда басқа пайдалы қазбаларды анықтауға мүмкіндік беретін ультракүлгін; əртүрлі нысандарды температура белгісіне қарай анықтауға ыңғайлы инфражылу; электромагниттік, радиолокациялық түсірілімдер де кеңінен қолданылады.

Пайдаланған əдебиеттер тізімі

1. Қалыбеков Т. Қ. Геодезия мен топография негіздері.– Алматы: Ана тілі, 1993.–184 б.

2. Картография с основами топографии./ Г. Ю. Грюнберг, Н. А. Лапкина,

Н. И. Малахов и др.; под ред. Г. Ю. Грюнберга -М.: Просвещение, 1991.–364 с.

3. Попов В. Н., Чеканин С. И. Геодезия. Учебник для ВУЗ.–М.: Горная книга, 2007.

5. Чеканин С. И., Огородников С. В. Геодезия: учебное пособие на электронном носителе для сситемы дистанционного оброзование.–М.: РТТАУ, 2005.

6. Курошев Г. Д. Геодезия и география.– СПб. Изд-во С-Петербурского университета, 1999.–148с.

7. Жуков А. С., Серапинас Б. Б. Спутниковое позиционирование. –

М., 2002.–119 с.

5. Книжников Ю. Ф. Аэрокосмическое зондирование. Методология, принципы, проблемы. Учебное пособие. –М.: Изд. МГУ, 1997.

Білімді бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1 Мемлекеттік геодезиялық тірек торларының атқаратын қызметі мен түрлерін анықтаңыз.

2. Тұйықталған теодолиттік түсірудің негізгі кезеңдерін, алдыңғы жəне кейінгі нүктелердің арақашықтығын, көлденең жəне тік бұрыштарын өлшеу əдістерін ашып көрсетіңіз.

3. Теодолиттік тірек торларын құру жəне түсіру нəтижелерін камералық өңдеу жұмыстарын қалай жүргізеді?

4. Геометриялық, тригонометриялы жəне физикалық нивелирлеу барысында көршілес екі нүктенің бір-бірінен өзара биіктігі қалай анықталады?

6. Мензульдық түсірудің негізгі кезеңдерін, тірек нүктелерінің арақашықтығын, көлденең жəне тік бұрыштарды өлшеу əдістерін атаңыз.

7.Аэрофототүсірілімдерді дешифрлеудің негізгі кезеңдерін, табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық маңызы бар нысандарды тану əдістерін анықт аңыз.

4. Аэрофототүсіру материалдары бойынша топографиялық карталарды құрудың негізгі кезеңдерін атаңыз.

5. Көп аймақты ғарыштық түсірілімдердің мəнін, олардың аумақты аудандастыру мен тақырыптық жəне жалпы географиялық карталарды құрудағы маңызын ашып көрсетіңіз.

6. Ғарыштық түсірілімдер картографияның дамуында қандай рөл атқарады?

Студенттердің білімдерін тексеруге арналған тест тапсырмалары

1. Топографиялық-геодезиялық түсіру жұмыстары кезінде көлд енең жөне тік бұрыштарды анықтау мақсатында қолданыла тын дəлдігі жоғары күрделі оптикалық құрал.

А) теодолит;

В) экер;

С) Стефанның буссольі; D) Тұсбағдар;

Е) невилир.

2. Теодолиттің 360º бөлінген шкалалы көлденең шеңбері бұл ......

А) втулка;

В) верьнер;

С) алидада;

D) лимб;

Е) көру түтігі.

3. Шкалалы лимбалы көлденең шеңбер .... қызметін атқарады.

А) тік бұрыштардың минуты мен градусын анықтау;

В) көлденең бұрыштардың секундын анықтау;

С) тік бұрыштардың минутын анықтау;

D) көлденең бұрыштардың градусы мен минутын анықтау;

Е) лимбаның градустарын өлшу.

4. Алидадалы шеңбердің диаметрінің екі шетінде орнатылқан шкала

...

А) тік бұрыштарды өлшейтін шкала;

В) верньер;

С) Верньердің шкаласы;

D) лимбаның градустарын өлшейтін шкала;

Е) минуттар мен секундтарды өлшейтін шкала.

5. Т-30 теодолиттің көлденең шеңберлі лимбасының əр шкаласы ....

минуттан бөлінген.

А) 5¹;

В) 10¹;

С) 20¹; D) 30¹;

Е) 40¹.

5. Теодолиттің көлденең шеңберлінің лимбасы ... градуқа бөлінген.

А) 360⁰;

В) 90⁰;

С) 180⁰; D) 270⁰;

Е) 270⁰.

5. Алидадалық шеңбердің вреньерінің үстіндегі терезе ... қызмет атқарды.

А) верньер мен алидадалық шеңберге жарық түсіру;

В) верньер мен лимбтың өлшемін алу;

С) қажетті тірек нүктелерін нысаналау; D) тірек нүктелерінің ішкі бұрышын өлшеу;

Е) тік шеңберды түзету.

5. Алидадалық шеңбердің метал қапшығына .... бекітілген.

А) цилиндрлі деңгей;

В) көтергіш винттер;

С) көлденең білік;

D) көру түтігі; Е) металл бекіткіш.

9. Теодолиттің тірек нүктелерін нысаналау қызметін атқаратын оптикалық құрал....

А) көру түтігі;

В) алидадалық шеңбер;

С) қашықтық өлшегіш;

D) верньер;

Е) цилиндрлі деңгей.

10. Теодолиттегі сыртқы лимба мен алидаданың айналу білігінің сəйкес келмеуін... дейміз.

А) құралдың эксцентрлігі;

В) нысаналау жазықтығы;

С) бұрыштардың байланыспауы;

D) қателіктер;

Е) колимациялық жазықтық.

11. Жергілікті жердегі нысандарды жақсы жіктеу үшін бірден спектрдің бірнеше диапазонында бейнелеуге мүмкіндік беретін кеңінен қолданылатын əдісі.

А) көп аймақты фотоға түсіру;

В) жабу;

С) көлденеңінен жабу;

D) дешифрлеу

Е) бүркемеленген белгілер.

12. Аэрофототүсіру кезінде жергілікті жердің белгілі бір бөлігінің көршілес суреттерде екі рет түсірілуін ...... деп атайды.

А) көп аймақты фотоға түсіру;

В) жабу;

С) көлденеңінен жабу;

D) дешифрлеу

Е) бүркемеленген белгілер.

13. Бір бағыттың екі көршілес суреттің бірін-бірі жабуын.......деп атайды.

А) ұзыннан жабу;

В) бүркемеленбеген белгілер;

С) көлденеңінен жабу;

D) дешифрлеу;

Е) бүркемеленген белгілер.

14. Екі көршілес бағыттың суреттерінің бірін-бірі жабуын ......деп атайды

А) ұзыннан жабу;

В) бүркемеленбеген белгілер;

D) көлденеңінен жабу;

Е) бүркемеленген белгілер.

15. Аэрофототүсірілімдердегі, аэрофотосұлбалар мен фотосызбалардағы жергілікті жердегі нысандардың кескіндерін тану үрдісі .....деп аталады.

А) перспективті суреттерді тану;

В) бүркемеленбеген белгілерді тану;

С) аэрофотосуреттерді тану; D) ғарыштық түсірілімдерді тану;

Е) дешифрлеу.

15. Аэрофотүсірулердегі нысандарды тануға мүмкіндік беретін белгілерді .....деп атайды.

А) ұзыннан жабу;

В) бүркемеленбеген белгілер;

D) көлденеңінен жабу;

Е) бүркемеленген белгілер.

17. Топографиялық сұлбалар (пландар) мен карталарға түсірілуі тиіс барлық нысандарды танып, олардың кескіндерін анықтауды ..... деп атайды

А) Топографиялық дешифрлеу;

В) бүркемеленбеген белгілерді дешифрлеу;

D) арнайы дешифрлеу;

Е) бүркемеленген белгілерді дешифрлеу.

18. Аэрофототүсірілімдерден топографиялық карталар құру үшін ......

əдістерді қолданады.

А) құрамдасқан жəне стереотопографиялық;

В) Топографиялық жəне арнайы дешифрлеу; бүркемеленбеген жəне бүркемеленген белгілерді дешифрлеу;

D) арнайы жəне топографиялық дешифрлеу;

Е) ұзыннан жəне көлденеңінен жабу.

19. Трансформацияланған-өнделген аэрофототүсірілімнен адынған қажетті түсініктемесі берілген жазулары бар фотосұлбаларды (пландарды) ...... деп атайды.

А) түпнұсқа;

В) бүркемеленбеген белгілер;

D) көлденеңінен жабу;

Е) бүркемеленген белгілер.

КАРТОГРАФИЯЛЫҚ ТҮСІНІКТЕР СӨЗДІГІ

Абсолют биіктік – Жер бетіндегі кез келген нүктенің теңіз деңгейінен алынған биіктігі. Қазақстан мен ТМД елдерінде абсолют биіктікті Балтық теңізінің деңгейінен (Кронштадтағы судың деңгейін өлшеу қосынынан) есептеу қабылданған. Азимутты проекциялар – глобустың градус торларын жанасатын жазықтықта жобалау арқылы құрылатын картографиялық торлар. Қалыпты азимутты картографиялық тор жазықтықты глобустың полюсында, ал көлденең азимуттыны экваторда, көлбеу азимуттыны глобустың кез-келген бөлігінде жанастырып жобалау нəтижесінде құрылады.

Алидада – теодолитердегі бұрыш өлшейтін лимбасы бар тікелей өлшем алатын прибордың айналып тұратын бөлігі.

Анаглифті карталар (анаглифтер)-бұл параллактикалық ығысу нəтижесінде екі бейнеде стереожұп түзетін, бірін-бірі өзара толықтыратын екі түсті бояумен бастырылған карталар. Мұндай карталарды қызыл жəне көк-жасыл стереоəйнекті арнайы стереосүзгілі көзілдірікпен қарағанда əр көз тек «өзінің» бейнесін көре алатындықтан олар біртұтас көлемді аққара стереоскопиялық бейнеғана көрінеді.

Ареал тəсілі (area) – (латын тілінде аудан, кеңістік) картада кескінделетін құбылыстардың (пайдалы қазбалардың алаптары, өсімдіктер мен жануарлардың жеке түрлерінің таралған аумағы, ауылшаруашылық дақылдарының өсірілетін аудандарының) кеңістіктік таралуымен қамтыл ған аумағының шекарасын айқындайтын шартты белгі.

Атластар – біртұтас шығарма ретінде бірыңғай бағдарламамен құрылғ ан карталардың жүйеленген жиынтығы. Тақырыбы өзара үйлесіп, бірін-бірі толықтырып отыратындықтан атластағы карталар бір-бірімен беттестіріліп талдау жасау қызметін атқарады. Олар кеңістікті қамтуына, атқаратын қызметіне, мазмұнына жəне тағы басқа белгілеріне қарай жіктеледі.

Ауданның бұрмалануы картаның əртүрлі бөліктеріндегі ауданның масштабының өзгеруіне байланысты туындайды. Картаның барлық бөлігінд е ауданның масштабы тең болғанда ауданның бұрмалануы болмайды. Ауданның бұрмалануын анықтаудың ең қарапайым əдісіне көршілес жатқан параллельдері əртүрлі бойлықтарда қиып өтетін меридтиандар түзетін картографиялық торды бір-бірімен салыстыру.

Ауданның бұрмалану көрсеткіші (р) картаның белгілі бір бөлігіндегі ұзындықтың бұрмалануының ең жоғары (а) жəне ең төменгі көрсеткіштерін (b) бір-біріне көбейту арқылы анықталады.

Аэрофототопографиялық түсіру əдісі – Жердің жасанды серіктерінен жергі лік ті жердің форосуретті кескінін алуды жəне оларды өңдеуді қамтитын əдіс.

Аэрофототопографиялық түсіру жергілікті жердің аэрофотосуреті негізінде ірі масштабты карталарды құруға мүмкіндік беретін бір-бірімен үйлестірілген ұшу-түсіру, аэрофотосуреттерді шығару, аэрофотосуреттерді дешифрлеу далалық топографиялық-геодезиялық жəне камералық фотограмметриялық жұмыстарды қамтитын қазіргі кезеңдегі ірі масштабты карталар мен сұлбаларды (пландарды) құрудың негізгі əдісі.

Аэрофототүсіру ірі масштабты карталар мен сұлбаларды (пландарды) құруды көздейтін ұшаққа орнатылған аэрофотокамераның, басқару приборының (фотокамераның тетіктерін автоматты түрде басқаратын) аэрофотокамераны бекітетін жəне дірілді жұтатын қондырғылардан тұратын қашықтықтан түсіру.

Аэрофототүсірілімдерді дешифрлеу – аэрофотосұлбалар мен фотосызбалардағы жергілікті жердегі нысандардың кескіндерін тану үрдісі. Топографиялық дешифрлеу барысында топографиялық сұлбалар (пландар) мен карталар да түсірілуге тиісті барлық нысандар (өзендер, жолдар, елдімекендер, ауылшаруашылығына жарамды жерлер орман алқаптары т.б.). танылып, олардың кескіндері анықталады.

Аэрофототүсірілімдердің бүркемеленбеген белгілері – аэрофототүсір і лімдердегі нысандарды тануға мүмкіндік беретін белгілері. Олар тура немесе жанама болуы мүмкін.

Бас масштаб – картаның негізі ретінде алынған глобустың масштабы. Ол картаның оң жақ бұрыштамасының астында сандық, атау жəне сызықтық масштаб түрінде жазылады. Бас масштаб бұрмалану болмайтын жекелеген сызықтар мен нүктелерді дəл өлшеуге мүмкіндік береді.

Бағдарлау – жергілікті жерде көкжиектің тұстарына жəне жергілікті жердегі заттарға, жер бедерінің құрамдас бөліктеріне қатысты орнын анықтай отырып жүретін жолының бағытын таба білу. Жергілікті жерде бағдарлаудың құрамына өзің тұрған жердегі көкжиектің тұстары мен сол жердегі ерекшеленетін заттарға қатысты орнын анықтау таңдаған бағытпен жүрудің сақталуы, жергілікті жердегі бағдарлық заттардың жағдайы кіреді. Бағдарлау нақты жəне жалпы болып екіге бөлінеді.

Бағдар – жергілікті заттар мен жер бедерінің пішініне қарап, өзің тұрған орынмен қозғалатын бағытты анықтау. Олар пішінімен, түсімен ерекшеленіп өзін тұрған жерді көзбен шалып өткенде, жеңіл əрі тез табылады. Бағдарлар аудандық, сызықтық, нүктелік болып үшке бөлінеді.

Безье қисығы – жатық сызықтарды компьютерлік кестеде үлгілеуде кеңінен қолданатын тəсіл. Қисық сызық толығымен өзінің тірек нүктесінің дөңес кабықшасында жатады. Безье қисығының бұл қасиеті қисық сызықтар дың қилыстарын табуды жеңілдетеді. Егер өзінің тірек нүктесіндегі дөңес қабықша қилыспаса онда қисық сызықтарда қилыспайды. Осы қасиеттеріне орай оның тірек нүктелері арқылы қисық сызықтардың параметрлерін интуитивті басқаруға болады. Оны ХХ ғасырдың 60 жылдары Пьер Безье мен Пол де Кастельжо ойлап тапқан.

Бергштрих-бұл жер бедерінің дөңес (тау, төбе, жота, белес) жəне иілінген ойлы (қазан шұңқыр, жылға, ойпаң, сай, мойнақ) пішіндерін бірбірінен ажыратып, бағытын анықтауға мүмкіндік беретін горизонтальдарға перпендикуляр жүргізілетін қысқа сызық.

Белгілеу тəсілі – түсіретін нысан қолжетімсіз болғанымен нысаналау сəулесі арқылы сұлбаға (планға) түсіруге мүмкіндік беретін негізгі жүріп өтудің екі немесе үш нүктесінен көрінетін орындарда орналасқан жағдайда қолданылатын тəсілдер. Бұл жағдайда қажетті нысанды бір нүктеден белгілеп, содан соң нысаналауды екінші нүктеден қайталайды да, бағытталған екі бағыттың түйіліскен жерінде түсірілетін нысанның орнын белгілейді. Үшінші бақылау нүктесінен нысаналаған жағдайда нысанның орнын жоғары дəлдікте анықтауға болады. Егер үш сəуле бір-бірімен түйліскен жағдайда үш бұрыш түзілсе түсірілетін нысан үш бұрыштың тура ортасында орналасады.

Блок-диаграммалар – қандайда бір жазықтықтың ұзына бойымен жəне көлденең қима-сызбалармен үйлестіріліп құрылған жер бетінің үш өлшемді перспективті кескіні.

Буссольдық түсу – төменгі дəлдіктегі құралдар тұсбағдарды қолданып бағдарлайтын бұрыштардың магниттік азимутын немесе румбысын анықтап, арақашықтықтары əртүрлі əдіспен өлшеп жергілікті жердің шағын бөлігінің сұлбасын (планын) құру.

Буссоль – белгілі бір нүктелердің бұрыштарын дəл өлшеуге мүмкіндік беретін градустық көрсеткіштері бар лимба жəне минуттық көрсеткіштері верньер мен қажетті нүктелердің бұрышын анықтауға арналған нысаналы диоптрмен қамтамасыз етілген төменгі дəлдіктегі геодезиялық құрал. Егер Буссольдың лимбасының градус саны нөлден 360º дейін болса, ол азимуттық, егер нөлден 90º дейін болса, румбалық деп аталады.

Буссольдың нысаналау жазықтығы – буссольдың көздейтін диоптормен затқа бағытталған диоптрдың жіңішке қылы арқылы өтетін жазықтық.

Бұрмалану эллипсі – картаның əртүрлі бөлігіндегі параллельдер мен меридиандардың қиылысқан жерлерінде дөңгелек, төрт бұрыш, эллипс сыяқты геометриялық пішіндер тұрғызу арқылы ұзындықтың, ауданның, көлденең бұрыштар мен пішіннің бұрмалануын анықтау үшін қолданылатын қарапайым тəсілі.

Бұрмаланудың басты бағыты – ұзындық бұрмалануының ең үлкен жəне ең кіші көрсеткіштерінің бірін-бірі перпендикуляр қиып өтетін нүктесі. Картографиялық тордың сызықтарының арасындағы бұрыштарының бұрмалану көрсеткіші ретінде 90º ауытқу шамасы алынады. Бұрыштардың бұрмалану көрсеткіші гректің e (эпсилон) əрпімен белгіленеді.

Бұрыштың бұрмалануының жалпы көрсеткіші w ретінде картаның белгілі бір бөлігіндегі нүктенің бұрыштарының бұрмалануының ең үлкен көрсеткіштері мен жер элипсоидының бетіндегі сол нүктенің бұрыштарының көрсеткіштерінің айырмасы алынады.

Биіктік жəне тереңдік шкалалары – əр қабатты бояу қамтыған теңіз деңгейінен алынған биіктіктері метр есебімен берілетін картаның оңтүстік бұрыштамасының астындағы шкала. Биіктік жəне тереңдік шкалаларының көмегімен қима-сызбалар құруға болады.

Биполярлық координат – бір-бірімен түзу сызықпен байланысқан екі қозғалмайтын полярлық білік арқылы М нүктесінің координатын анықтау. Биполярлық координатты анықтау үшін бір түзудің бойында бірдей қашықтықта орналасқан қозғалмайтын РО Р₁О₁ полярлық білігін тұрғызады да, О жəне О₁ нүктелерін бір-бірімен қосады.

Биіктік белгісі – географиялық карталардағы санмен көрсетілген нүктелердің метр есебімен алынған теңіз деңгейінен биіктігі. Картада биіктік белгісі нүктемен жəне оның жанына сан жазу арқылы көрсетіледі.

Брандистің эклиметрі – диоптрлы көру түтігінен, білікті бойлай айналатын көру түтігіне бекітілген айналу шеңберінен тұратын біршама кең таралған жергілікті жерде беткейдің көлбеулігін анықтау қызыетін атқаратын прототипті прибор.

Бір жағы байланыстырылған теодолиттік жүріс – бір шеті геодеодезиялық негіздеудің қосынына байланыстырып, екінші шеті еркін қалатын жүріс.

Бұрыштардың бұрмалануы – жер элипсоидының белгілі бір нүктелерінің көлденең бұрыштарының географиялық картаның бетіндегі сол нүктенің көлденең бұрыштарымен сəйкес келмеуі арқылы анықталады. Бұрыштың бұрмалануын бір ендіктің бойындағы екі түрлі бойлықта орналасқан меридиандар мен параллельдердің қиылысындағы бұрыштарды салыстыру арқылы анықтайды.

Верньер – теодолиттің алидадалық шеңберінің диаметрінің екі шетіндегі лимбаның градустарының минуттарын өлшейтін шкала. Верньер лимбаға қарағанда көлденең жəне тік бұрыштардың азимуттарын жоғары дəлдікпен есептеуге мүмкіндік береді. 60° теодолиттерде верьнер 5’ теңдей 12 бөлікке бөлінген доға тəрізді шкаладан тұрады.

Ватерпастау – биіктігі 1 метр болатын, түзулігін анықтауға мүмкіндік беретін ауырлық салмақ ілінген тіктеуішті (мектеп нивелирін), сантиметрге бөлінген екі метрлік 2 түзу тақтай жəне ұзындық өлшегіш таспа немесе рулетка қолданылатын жергілікті жерде жүргізілетін геометриялық нивелирлеудің қарапайым түрі. Жергілікті жерде жүргізілетін түсіру жұмыстарының бұл түрі жыралар мен жылғаларды төбенің тік беткейлерін нивелирлеуге өте қолайлы.

Гаусс пен Крюгердің түзу бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясы – картографиялық торларды цилиндрдің білігі глобустың білігін түзу бұрыш жасап қиып өтетін цилиндрде құру арқылы алатын прекция. Онда элипсоидтың беті сфералық екі бұрыштарға (зоналарға) бөлініп, содан соң əр қайсысы жазықтықта жеке кескінделеді. Бұрмалануды ең төменгі деңгейге дейін азайту үшін аймақтың бойлықтары 6º шектеледі. Меридиандар мен параллельдер жазықтықта қисық сызық түрінде кескінделеді. Бі лік тік меридианның картаның масштабындағы ұзындығы нақты ұзын дығына сəйкес келеді.

Геометриялық тұрғыдан жинақтау – картада қажетті географиялық нысандардың пішін мен ауданын, созылған бағытын анықтау.

Географиялық координат – Жер бетіндегі кез-келген нүктенің экватор мен бастапқы меридианға қатысты орнын анықтау. Географиялық координаттар жүйесінде координат сызығы ретінде бірін-бірі қиып өтіп градус торларын түзетін меридиандар мен параллельдер қабылданған. Гелографиялық координаттар жүйесі жер бетіндегі нүктелердің орыны екі географиялық координат ендік пен бойлықты анықтауға негізделген бұрыштық шама болып табылады.

Геодезиялық координаттар – Жер сферойд ретінде қабылданған жағдайда нүктелердің орнын анықтайтын координаттар жүйесі.

Географиялық ендік – Жер бетіндегі кез-келген нүкте мен экватор жазықтығы арасында түзілген бұрыш. Егер нүкте солтүстік жарты шарда орналасса оның ендігі солтүстік, егер оңтүстік жарты шарда орналасса оңтүстік болады.

Географиялық бойлық – бастапқы меридиан мен жер бетіндегі кезкелген нүктенің үстінен өтетін меридианның арасында түзілген бұрыш. Бастапқы меридиан ретінде Лондон қаласының маңындағы Гривнич астрономиялық обсерваторясының үстінен өтетін меридиан қабылданған. Барлық нүктелердің бойлықтарының мəні 0-180° аралығында болады. Бастапқы меридианның шығысында 0-180° аралығындағы барлық нүктенің бойлығы шығыс бойлық, бастапқы меридианның батысында 0-180° аралығындағы барлық нүктенің бойлығы батыс бойлық деп аталады.

Географиялық (нағыз) азимут – географиялық меридиан мен қажетті нүктенің арасындағы бұрыш.Ол А əрпімен белгіленіп, сағат тілімен бағыттас 0°-360° аралығында өлшенеді. Тура жəне кері азимут бір-бірінен 180° айырма жасайды. Егер тура нағыз азимуттың мəні 180° аспаса кері азимутты табу үшін 180° қосамыз. Егер тура азимуттің мəні 180° артық болса аламыз. Топографиялық картадан тура жəне кері нағыз азимутты транспортирдің көмегімен анықтайды. Ірі масштабты карталарда географиялық меридиан ретінде батыс жəне шығыс бұрыштамалары (ішкі) алынады.

Географиялық карта – Жер бетінің толық немесе оның кез-келген бөлігінің белгілі бір масштабпен кішірейтіліп алынған кеңістіктік бейнелі – шартты белгілі үлгісі.

Геоақпараттық жүйелер – жалпы географиялық, тақырыптық карталарды құру жəне мониторинг жүргізу мақсатында, сонымен қатар, басқару міндеттерін шешуді көздейтін арнайы карталар жасауға пайдаланатын компьютерлік бағдарлама.

Геобейне – белгілі бір масштабта құрылған жəне кестетік əдіспен шолу формасында ұсынылған жер нысандарының немесе үрдістерінің жинақталған кез-келген кеңістіктік-уақыттық үлгісі.

Геоиконика – негізгі міндеті геобейнелердің жалпы теориясын, талдау, түрлендіру жəне ғылыми-тəжірибелік мақсатта пайдалану əдістерін жасау болып табылатын ғылыми пəн.

Геоид – дүниежүзілік мұхиттың деңгейлік бетімен шектелген екі бүйіріне сығылыңқы болып келген дене. Жердің нақты пішіні тепетеңдік сақталған, толық тыныштық күйіндегі дүниежүзілік мұхиттың деңгейімен ойша жүргізілетін гойд тəрізді болады. Геоид түсінгін ХІХ ғасырдың екінші жартысында алғаш рет неміс физигі И. Б. Листиг ұсынды.

Гипсометриялық тəсіл – ірі жəне ұсақ масштабты карталарда жер бедерін теңіз деңгейінен биіктіктері бірдей изогипс немесе горизонтальдардың көмегімен кескіндеу. Картаның масштабына сай горизонтальдар белгілі бір биіктікте жүргізіліп, олардың аралықтары жер бедерінің негізгі пішіндерін айқындайтын қабатты бояулармен боялады.

ГЛОНАСС – нысанның географиялық координаттын, теңіз деңгейінен биіктігін, қозғалатын бағытты анықтауға, геодезиялық тірек торларын құруға басқа да жұмыстарды атқаруға мүмкіндік беретін Ресейдің Ғаламдық жерсеріктік навигациялық жүйесі.

Глобустың тең аралық қасиеті – Жердің кішірейтіліп алған үлгісі болғ анд ықтан, ұзындық масштабы глобустың кез-келген бөлігінде бірдей болуы.

Глобустың тең аудандық қасиеті – глобустың барлық бөліктерінде ұзындық масштабы тең болған жағдайда барлық бағыттарда ауданның масштабы да тең болуы.

Глобустың тең бұрышты қасиеті – тең аралық жəне тең ауданды қасиетіне сай глобустағы барлық нүктелердің бұрыштары да тең болуы.

Горизонтальдар - бұл Жер бетіндегі биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын қисық сызықтар.

Горизонталь аралық қима биіктік – көршілес жатқан екі горизонтальдың биіктік айырмасы. Ол латынның һ əрпімен белгіленеді.

Горизонталь аралық ұзындық – географиялық карталардағы көршілес жатқан екі горизонтальдың бір-бірінен метр есебімен алынған арақашығы. Ол d əрпімен белгіленеді.

Ғарыштық түсірулер – Жер атмосферасының шегінен биікте Жердің жасанды серіктерінен, орбиталық бекеттерден, ғарыш кемелерінен жүргізілетін түсіру жұмыстары.

Дирекциондық бұрыш – аймақтың біліктік меридианының солтүстік бағыты (тік бағыттағы шақырымдық сызық) мен қажетті нүктенің арасында түзілетін бұрыш. Ол латынның α əрпімен белгіленеді. Дирекциондық бұрыш меридианның солтүстік бағытымен сағаттың тіліне бағыттас 0° пен 180° аралығында өлшенеді. Еркін проекциялар – проекцияларға картаның белгілі бір бөлігіндегі географиялық нысандардың бұрыштары, аудандары мен пішіндері бұрмаланғанымен, математикалық заңдылықтарға сай олардың мөлшері аз болатын проекциялар жатады. Еркін проекциялардың ішіндегі картаның басты бағыттарының біріндегі (параллельдері мен меридиандарының) ұзындық масштабы өзгермей сақталатын теңаралық проекциялар да бар.

Жалпы бағдарлау – баратын соңғы нүктеге жету үшін өзің тұрған орынды, қозғалатын бағыт пен уақытты шамамен анықтау, оны сақтау. Жалпы бағдарлау карта болмай тек баратын соңғы нүктеге дейінгі сызбанұсқа ғана болғанда қолданылады.

Жарма тəсілі – қоршау, электр желілері сияқты жүріп өту жолдарына қатысты алғанда белгілі бір бұрыш түзе орналасқан түзу сызықты телімдерді немесе желілі сызықтарды түсіру барысында қолданылатын түсіру тəсілі. Жергілікті жердегі бір түзудің бойында орналасқан көзге көрінетін екі нысан (нүкте) жарма деп аталады. Жүріп өту сызығының (АВ) бойында орналасқан шекарасы түзу бұрышты болатын түсіруді қажет ететін жарманы табуға болады.

Жердің физикалық (топографиялық) беті – барлық ойлы-қырлылығ ын қоса есептегендегі құрлық беті. Ол өте күрделі болғандықтан математикалық өлшеу қиынға соғады. Сондықтан Жердің физикалық бетінің пішіні барлық ойлы-қырлылығымен емес, теңіз деңгейімен есептелінеді.

Жердің деңгейлік беті – жердің кіндігіне бағытталған барлық сызыққа перпендикуляр болатын дүние жүзілік мұхиттың деңгейі. Физикалық бетке қарағанда ол біршама тегіс болуымен ерекшеленеді.

Жердің физикалық бетінің деңгейі – тыныш жатқан теңіз деңгейіндейінен алынған жердің беткі деңгейі.

Жер бетінде түсіру əдісі – инженерлік міндеттерді жүзегеасыру (ірі ғимататтарды, каналдарды, жолды тағы да басқа нысандарды салу) барысында жергілікті жердің ірі телімдерін аэрофототүсіру тиімсіз болған жағдайда жергілікті жердің шағын бөлігінің сұлбалары (пландар) мен карталарын құру əдісі.

Жеке масштаб – элипсоид пен картаның жеке бөліктеріндегі белгілі бір нысандар өлшемінің сəйкестігін көрсететін масштаб.

Жеке диаграммалар тəсілі – картаға түсірілген қандайда бір құбылыстардың жер бетінің əртүрлі нүктелеріндегі абсолют немесе салыстырмалы мəнін көрсету үшін қолданылатын жеке диаграммалар.

Жер бедерінің карталары – жер бетінің үш өлшемді, көлемді үлгісі түрінде құрылатын картографиялық өнім. Көрнекі, əрі, мағыналы болу үшін мұндай карталардың көлденең масштабына қарағанда тік масштабы таулы аумақтар үшін 2-5 есе, жазықтар үшін 5-10 есе ірі болып келеді.

Жоспарлы торлар – элипсоидтағы жоспарлы координаттарды бекітуді қамтамасыз ететін геодезиялық тор.

GPS – нысанның географиялық координаттын, теңіз деңгейінен биіктігін, қозғалатын бағытты анықтауға, геодезиялық тірек торларын құруға басқа да жұмыстарды атқаруға мүмкіндік беретін американның Ғаламдық позициялау жүйесі (Global Positsioning system).

Изосызықтар тəсілі – ұсақ жəне ірі масштабты карталарда белгілі бір құбылыстардың көрсеткіштері бірдей нүктелерін қосатын қисық сызықтар. Изосызықтар тəсілін жер бедерін кескіндеуге, тақырыптық карталарда құбылыстардың бірдей көрсеткіштерінің таралу ерекшеліктерін кескіндеуге кеңінен қолданылады.

Изокалдар – картаның бетіндегі ұзындықтың, ауданның, көлденең бұрыштар мен пішіннің бұрмалану көрсеткіштері бірдей нүктелерін қосатын қисық сызық. Олардың көмегімен картадан ауданның, ұзындықтың пішіннің, жəне көлденең бұрышттардың бұрмалануының мəндеріне өзгертулер енгізуге де болады.

Изобат – мұхиттардың, теңіздер мен көлдердің тереңдіктері бірдей нүктелерін қосатын қисық сызықтар. Ірі су нысандарының тереңдігі изобаттармен көрсетіліп, көршілес жатқан изобаттардың аралығы қоюлығы əртүрлі көгілдір түстермен боялады.

Изотермалар – климаттық жəне метеорологиялық карталарда жер бетіндегі температуралары бірдей нүктелерді қосатын қисық сызықтар.

Изогиеттер – климаттық жəне метеорологиялық карталарда жер бетіндег і түсетін жауын-шашын мөлшері бірдей нүктелерді қосатын қисық сы з ы қ. Изобарлар – климаттық жəне метеорологиялық карталарда жер бетіндегі атмосфералық қысымы бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық.

Изогондар – тақырыптық карталарда бір датада түсетін құбылыстарды қосатын қисық сызықтар.

Изодазалар – тақырыптық карталардағы халықтың тығыздығы бірдей нүктелерді қосатын қисық сызық.

IERS –Жер айналуының халықаралық қызметі (International Earth Rotation Service).

Картографиядағы теориялық тұғырнамалар – картография пəні мен оның əдістеріне қатысты белгілі бір көзқарастар жүйесі. Онда қазіргі кезеңдегі картография ғылымы мен өндірісінің дамуын айқындайтын үдерістерді түсіну мен анықтау деңгейі қарастырылады. Тұғырнамалардың эволюциясы жаңа прогрессивті заманауи əдістер мен технологияны, озық тəжірибелерді игеріп оларды жетілдіру дəрежесіне сəйкес ескіргендерінің жаңаға орын беруі арқылы көрініс табатын ғылым теориясының біртіндеп даму жолы айқындайды. Картаны құрастыру – картада қамтылған аумақ тың мазмұнын айқындайтын негізгі картографиялық кескіндер мен қосымша жабдықтаушы құрамдас бөліктерін қағаз бетіне орналастыру сипаты. Картаны тиімді құрастыру міндетін жүзеге асыру салатын суретін дұрыс ойластыруды көздейтін суретшінің шығармашылық іс-əрекетіне ұқсайды.

Картографиялық жинақтау – карталардың масштабына сай жер бетінің қамтылатын аумағындағы географиялық нысандардың негізгілерін таңдап, іріктеп алу.

Картаның геометриялық дəлдігі – қажетті географиялық нысандардың жер бетіндегі жəне картадағы орнының бір-бірімен сай келуі. Картадағы қажетті нысандардың ауданы мен пішіні, екі нүктенің ара-қашықтығы геометриялық нақтылыққа сəйкес анықталады.

Картографиялық жинақтаудың географиялық нақтылығы – картаны құру барысында камтылатын аумақтағы маңызды нысандардың ерекше белгілерін, құбылыстардың кеңістіктегі өзара байланысы мен географиялық мəнін ескере отырып іріктеу. Географиялық нақтылыққа қажетті нысандардың картадағы пішінінің сақталуы жатады.

Картографиялық проекция – Жер элипсоидының немесе шардың бетін жазықтықта кескіндеудің математикалық əдістері. Картографияда қосалқы геометриялық жазықтыққа көшіру барысында бұрмалануды азайтуды көздейтін цилиндрлі, конусты, көп конусты (қалыпты, көлденең, көлбеу) сонымен қатар еркін, шартты проекциялар қолданылады.

Картографиялық бұрмалану – жазықтықта кескіндеу барысында геойд тəрізді жер бетінің белгілі бір бөлігі мен ондағы нысандардың геометриялық қасиеттерінің өзгеруі. Глобустан жазықтыққа көшіргенде жер бетіндегі нысандардың пішіндері, ұзындықтары, ауданы мен көлденең бұрыштары ауытқиды.

Картаның математикалық негіздері – картографиялық кескіндерді құрудың геометриялық заңдылықтары мен олардың геометриялық қасиеттерін айқындайтын картаның құрамдас бөлігі. Оған картографиялық проекциялар жəне онымен тығыз байланысты координаттар торы, масштаб пен геодезиялық тірек торлары жатады.

Картографиялық семиотика – картография мен лингвистика ғылымын ың аралығындағы географиялық карталардың тілі болып табылатын картографиялық белгілер жүйесінің қасиетін зерттейді. Оның шегінде картографиялық шартты белгілердің шығу тегіне, жіктелуіне, қасиеттері мен қызметіне, картографиялық кескіндеу əдістеріне қатысты көптеген мəселелер қарастырылады.

Картографиялық анимация – динамикалық бірізділікті сақтай отырып кескінделетін нысандар мен құбылыстардың динамикасын, эволюциясын, олардың уақыт пен кеңістікте таралу қарқынын компьютердің экранында көрсететін электронды карталар. Анимациялар жазық немесе көлемді стереоскопиялық болуымен қатар фотобейнемен де үйлесуі тиіс.

Картаның коммуникативтілік қызметі – географиялық картаны дерек көзі ретінде пайдалана отырып ақпараттың берілуін жүзеге асыру.

Картаның жеделдік қызметі – географиялық картаның көмегімен навигациялық, жол құрылысын салу басқа да тəжірибелік есептер шығару мақсатына пайдалану мүмкіндігі.

Картаның болжамдық қызметі – оқып үйренетін құбылыстардың болашақтағы дамуын анықтау мүмкіндігі.

Картаның болжамдық қызметі – өндіріс пен ғылымның əртүрлі салаларында жəне мектеп оқушылары мен студенттердің білім алу мақсатында пайдалануы.

Карталардың мазмұны – картаның оқуға, түсінуге мүмкіндік беретін барлық элементтері. Карта мазмұнының элементтерінің құрамына география лық ландшафтар (жер бедері, гидрография, өсімдіктер мен топырақ жамылғысы) мен əлеуметтік-экономикалық нысандар (елді мекендер, жол, өнеркəсіп жəне ауылшаруашылық кəсіпорындары) кіреді.

29–1171

Картографиялық зерттеу əдісі – белгілі бір құбылыстарды картаға талдау жасау негізінде оқыпүйрену. Аталған əдісті пайдалану қазіргі картографияның басты міндеті болып табылатын картада кескінделген құбылыстарды танып білу мəселелерін қарастырады.

Картографиялық түсіру – кезкелген картада қамтылған табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандар мен олардың орналасу ерекшеліктерінің, өзара байланыстары туралы үйлесімді ақпарат беретін ең басты бөлігі болып табылады.

Картодиаграмма тəсілі-бұл белгілі бір аумақтық бөліну шегіндегі қандайда бір құбылыстардың абсолют өлшемдерінің жиынтық көрсеткіштерін көрсету үшін қолданаылатын бейнелеу тəсілі.

Калонна – Гаусс пен Крюгердің тең бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясында жобаланған 6° меридиандар жолағы. Каллонналар жолағын сан мен белгілеу 180° шығыс бойлықтан басталады. Батыстан шығысқа қарай араб санымен белгіленетін калонналардың жалпы саны 60. Бірінші калон на 180° б.б пен 174° б.б аралығымен шектеледі. 60 калонна 174° ш.б 180° ш.б аяқталады.

Картографиялық тор – Жер элипсоидындағы, шардағы немесе глобустағы меридиандар мен параллельдер торы.

Картаны басып шығаруға дайындау – басып шығару түпнұсқасы мен баспа қалыптарын алудан тұратын картаны басып шыңару технологиясының кезеңі. Басып шығару түпнұсқасын алу үшін құрылған түпнұсқадан қағазда немесе арнайы жылтыр металл табақшаға жарық өтпейтін нақышты қабатты көгілдір көшірмелер дайындалады. Оларға карта мазмұнының құрамдас бөліктері жоғарғы дəлдіктегі кестепен қағазға сызылады немесе металл табақшаға нақышталады.

Кипригель – тірек нүктелерінің бұрыштарын нысаналап, тік бұрышт арын өлшеуге арналған прибор. Кипригельдің екі түрі кеңінен қолданылады. Олар біршама қарапайым КБ жəне КА-2 кипригель-автомат.

Кипригельдің көмегімен тірек нүктесіне қойылған қашықтық өлшегіш сызғышты нысаналайды да, көлденең жəне тік бұрыштары мен арақашықтығын өлшейді.

Конусты проекциялар – картографиялық торлар конустың білігі глобустың білігімен сəйкес келетін жағдайда құрылатын меридиандарының сыртқы пішіні бір нүктеден таралатын сəуле тəрізді түзу, параллельдері концентрлі доға болатын 40°-80° ендіктер аралығындағы аумақтардың карталарын құруға арналған проекция. Конусты проекцияда картографиялық торды тұрғызу үшін қалыпты қиып өтетін конустар қолданылады. Қиып өтетін қалыпты конуста құрылған картографиялық тор глобустың екі нүктесінде жанасатындықтан, екі нольдік бұрмалану сызығы болады.

Нөлдік бұрмалану сызығының аралығындағы параллельдер сығылатындықтан, ұзындықтың жеке масштабы бас масштабтан кіші, ал сыртында үлкен болады. Барлық қалыпты конустық торларда басты бағыт меридиандар мен параллельдермен сəйкес келеді

Көп конусты проекциялар – проекцияның картографиялық торларын глобустың градус торларының бөліктерін диаметрі əртүрлі бірнеше жанасатын конустарда жобалап, конус жолақтарының бетінде түзілген кескіндерді біріктіріп, жазықтыққа көшіру арқылы құрады.

Дүниежүзінің карталарын құру үшін қолданылатын көп конусты проекциямен құрылған картографиялық тордың меридиандары қисық, орталық меридианы мен экватор түзу, параллельдері эксцентрлі доға тəрізді болады. Экватор маңы телімдері жанасатын цилиндрде жобаланатындықтан алынған тордың экваторы түзу болады.

Көлденең қима-сызбалар – жалпы географиялық жəне мазмұны бірін-бірі толықтыратын тақырыптық карталарға, сонымен қатар, олардың масштабына, шартты белгілеріне негізделіп, белгілі бір бағытты бойлай құрылатын жер бетінің көлденең қима-сызбасы.

Курвиметр – картадағы қисық сызықтардың ұзындығын өлшейтін құрал.

Қалыпты цилиндрлі проекция – картографиялық торларды цилиндрд ің білігі глобустың білігімен сəйкес келетін цилиндрде құру арқылы алатын прекция. Жанасатын қалыпты цилиндрде құрылған дүниежүзі карталарының картографиялық торлары бірін-бірі перпендикуляр қиып өтетін түзу болады.

Қабатты бояулар тəсілі – жер бедерінің ірі пішіндерінің алып жатқан ауданын, созылған бағытын, биіктігін, тау беткейінің көлбеулігін, мұхиттар мен теңіз суларының тереңдігін анықтауға мүмкіндік беретін картографиялық бейнелеу тəсілі. Мұхиттар, теңіздер мен көлдер кескіні көгілдір бояулармен боялады.

Қатар – Гаусс пен Крюгердің тең бұрышты көлденең цилиндрлі проекциясында жобаланған 4° параллелдер жолағы. Ол латынның бас əріптері мен белгіленеді. Қатарларды белгілеу экватордан солтүстік жəне оңтүстік полюстерге қарай жүргізіледі. А қатары экватормен 4°, В қатары 4°-8° шектел еді. Екі жарты шардағы толық қатардың саны 22 ден 44-ке дейін жетеді.

Локодромия – тұрақты румб түзіп, меридиандарды қиып өтетін жер элипсоидының бетіндегі қысқа жол.

Лимб – бөліктерге бөлінген теодолиттің шеңберлі өлшеу құралы.

Масштабтық шартты белгілер – картаның масштабына сай қажетті нысандар мен құбылыстардың ауданын, созылған бағыты мен пішінін, ұзындығын, басқа нысандарға қатысты орнын анықтауға мүмкіндік беретін шартты белгілер. Олар аудандық (кескіндік) жəне сызықтық деп екіге бөлінеді.

Магниттік азимут – магниттік меридианның солтүстік бағыты мен қажетті нүктенің арасында түзілетін бұрыш. Ол А_м əріпімен белгіленіп, магниттік меридианның солтүстік бағытымен сағат тіліне бағыттас 0º пен 360º аралығында өлшенеді.

Магниттік ауытқу бұрышы – бұл географиялық жəне магниттік полюстердің жер шарындағы орындары əртүрлі болуына байланысты географиялық (нағыз) жəне магниттік меридианның арасында түзілетін магнит тілінің ауытқу бұрышы. Ол δ əріпімен белгіленеді. Магнит тілінің солтүстік шеті нағыз меридианнан батысқа немесе шығысқа ауытқуы мүмкін. Магнит тілінің батыстық бұрылуы теріс (-) шығыстық бұрышы оң (+) деп есептелінеді.

Математикалық-картографиялық үлгілеу – картадан алынған деректер бойынша үрдістер мен құбылыстардың алуан түрлі кеңістік пен уақыттың ақпараттарын терең əрі жан-жақты зерттеу мақсатында математикалық əдіспен құрылған үлгілері. Математикалық үлгіні одан ары картографиялыққа айналдыру зерттеудің аралық жəне соңғы нəтижелерін көрнекі əрі кезең-кезеңімен көруге, оның дəлдігі мен дұрыс географиялық түрленуін анықтауға мүмкіндік береді.

Мемлекеттік нивелирлік тор – барлық геодезиялық жұмыстар мен топографиялық түсірулерге негіз болатын ғылыми-тəжірибелік мақсатта құрылатын бүкіл ел аумағында біртұтас биіктік жүйесін түзетін геодезиялық тор.

Мензульдық түсіру – жергілікті жердің сұлбасын (планын) дəл құруға мүмкіндік беретін жергілікті жердегі географиялық нысандар мен жер бедері бірдей дала жағдайында түсірілетін бұрыш сызатын (кесте) түсіру жұмыстары.

Меридиандарды жақындату бұрышы – географиялық меридиандардың солтүстік бағыты мен координаттық тордың тік шақырымдық сызығының арасында түзілген бұрыш. Меридиандарды жақындату бұрышы γ əріпімен белгіленеді. Оның көрсеткіші 3º аспайды.

Меридиан – солтүстік жəне оңтүстік полюсті бір-бірімен қосатын РМ Р₁^М₁Р шартты сызығы.

Микрофиштегі карталар – картаның немесе атластың фото немесе кинопленкадағы кішірейтілген көшірмесі. Микрофильмдеу кең көлемді картографиялық ақпаратты сақтауға, жылдам тауып көрсетуге, картографиялық өнімдердің (əсіресе ескі карталардың) түпнұсқаларын сақтауға, картографиялық өндіріс пен кітапханалардағы картақоймалардың ауқым ын кішірейтіп, оған жұмсалатын шығынды азайтуға мүмкіндік береді.

Микрометр – оптикалық теодолиттердегі дөңгелек лимбалы көлденең шеңбер мен алидадалық шеңбердің көмегімен қажетті бағыттың бұрышының азимутының өлшемдерін алу қызыметін атқаратын құрылғы.

Нақты бағдарлау – топографиялық картаның жəне тұсбағдардың көмегімен өзің тұрған орны мен жүретін бағытты анықтау. Оған карта қолданылады.

Нормаль – белгілі бір беттке (элипсоидқа) перпендикуляр жүргізілген сызық. Нормаль арқылы өтерін барлық жазықтық қалыпты жазықтық деп аталады. Ал элипсоид арқылы өтетін сол қыйма қалыпты қыйма деп аталады. Қалыпты болмайтын барлық қыймалар қалыпты емес қыймалар деп аталады.

Номограммалар – картографиялық бұрмалануды анықтау үшін тораптық нүктелері алдын-ала есептеп алынған кесте. Бұрмалану көрсеткіштері дүниежүзінің карталарында жоғары болады.

Нөлдік бұрмалану – картаның бетіндегі картографиялық бұрмалану болмайтын нүктелер. Кезкелген проекцияда бұрмаланудың жекелеген түрлері немесе барлығы болмайтын нүктелер мен сызықтар (сызықтар жүйесі) болады. Оларды нөлдік бұрмалану нүктесі немесе сызығы деп атайды. Бұрмалану нөлдік бұрмалану нүктесінен (сызығынан) алыстаған сайын артады.

Нивелирлеу – жергілікті жердің топографиялық бетінің биіктік сипатын анықтау мақсатындағы кешенді түсіру жұмыстары.

Нивелирлеу бекеті – бір-бірімен байланысатын екі нүктеге де ортақ нивелир орналасқан нүкте.

Ортодромия – Жер элипсоидының үлкен шеңбері арқылы жүргізілген екі нүктені қосатын сызық.

Параллель – экваторға бағыттас, меридиандарға перпендикуляр жүргі зілген шартты шеңбер.

Перпендикулярлар тəсілдері – кескіндері иректелген бұлақтар мен орман шоқтары, ірі нысандардың қоршаулары сияқты нысандарды түсіру барысында қолданылатын тəсіл. Бұл нысандардың барлығының кескін дері күрделі болуымен ерекшеленетіндіктен олардың нақты пішінін жүріп өтетін жол мен нысанға дейінгі арақашықтықты перпендикуляр түзу өлшеулер арқылы ғана анықтайды.

Перспективті аэрофототүсірілімдер – бейнелердің перспективтілігі айқын байқалатын аэрофотосуреттер. Олар біршама көрнекі жеңіл оқылғанымен масштабы бірдей болмағандықтан өлшеу жұмыстарын жүргізу қазіргі кезеңде жоспарлы күрделі жəне перспективті аэрофототүсіру жұмыстары қатар жүргізіледі.

Пикетті нүкте – нивелирлеу барысында қима биіктік h анықтайтын артқы А нүктесіндегі тақтайша.

Пішіннің бұрмалануы – картада кескінделген телімнің немесе аумақты алып жатқан нысанның пішіндерінің Жердің деңгейлік бетіндегі пішінінен айырмашылығының болуы.

Полярлық координат – координаттың бастауы болып табылатын О нүктесінде тұрып қажетті нүктенің орнын анықтау. Полярлық координат қара пайым геодезиялық құралдарды қолданып жүргізілетін көз мөлшері теқсеру жұмыстарында кеңінен қолданылады.

Полярлық планиметр – картадағы нысандардың ауданын өлшеу қызымеін атқаратын құрал.

Полярлық тəсіл – түсірілетін аумақ жақсы көрінетін орында орналасқ ан бір нүктеден қажетті нысанға дейін нысаналап, екеуінің арақашықтықтарын өлшеуге негізделетін түсіру тəсілі.

Полюс – Жер элипсоидының кіші айналу білігі РР₁ жер бетімен түйіліскен нүктесі.

Пунсондар – ұсақ масштабты карталарда елді мекендерді пішіні дөңгелек шартты белгі мен кескіндеу. Пунсондардың мөлшері елді мекендердің халқының санын, ішіндегі бояуы мен аттарының жазылу мақамы қалалардың саяси-əкімшілік қызметін көрсетеді.

Референц-эллипсоид – Жер бетінің белгілі бір телімдерінде, жеке немесе бірнеше елдерде геодезиялық қажеттілікке қолданылатын Жер бетінің (нақтырақ айтқанда геойдттың) пішінін айналу элипсоидына жақындату. Қазақстан мен Ресейде 1946 жылдан бастап Красовскийдің эллипсойды қолданылады.

Референцті координаттар жүйелері – белгілі бір аймаққа сəйкес келетіндіктен жекелеген аумақтарда немесе мемлекеттерде реферецэлипсоидтың көмегімен орнатылатын координаттар жүйелері.

Румб – белгілі бір нүктемен жақын жатқан біліктік меридианның, нағыз немесе магниттік меридианның арасында түзілген 90°-тан аспайтын бұрыш. Ол r əрпімен белгіленеді.

Салыстырмалы биіктік – жергілікті жердегі екі нүктенің бір-бірінен биіктік айырмасы.

Сандық жинақтау – бұл картаның масштабына, мазмұнына, қамтылатын аумақтардың ерекшелігіне сай географиялық нысандарды іріктеп санын азайту мақсатындағы картографиялық жинақтауды.

Сапалық жинақтау – картаны құру барысында бір текті құбылыстар мен нысандарды, оларды айқындайтын қасиеттің санын азайту. Сапалық жинақтауға бір текті құбылыстар мен нысандардың, құбылыстарды айқындайтын қасиеттердің санын азайту жатады.

Стратоизогипстер – Жер қыртысының құрылысын сипаттайтын геологиялық карталарда шөгінді жыныстардың қандай да бір қабатттарының қалыңдығын көрсететін қисық сызықтар.

Столүсті баспа жүйесі базасындағы компьютерлік технологиялары – файлды басып шығаруға дейінгі дайындаудан, ЭЕМ ақпараттарды енгізуден бастап түрлі-түсті позитивтерді шығаруға дейінгі барлық жұмыстарды қамтитын қуатты технологиялық кешен.

Столүсті ақпараттық жүйелері (САЖ) – түстер бөлінген позетивті енгізу, өңдеу жəне ақпараттарды шығару жүйелерін қамтитын карталарды басып шығарудың заманауи компьютерлік технологиялары. Пайдаланатын құрал-жабдқтарға жеке компьютерлер, шағын форматты сканерлер, А-4 А-3 форматты ақ-қара жəне түрлі-түсті лазерлі жəне тамшылататын принтерлер жатады.

Сфероид – PGP₁G₁P эллипсоидын жердің РР₁ кіші білігінен айналдырғанда түзілетін эллипсоидының айналу денесі.

Сызықтардың ұзындықтарының бұрмалануы – жер бетінің белгілі бір бөліг ін жазықтыққа көшіргенде ұзындық масштабының өзгеруінен пайда бо лады.

Сызықтардың байланыспауы – Жер бетінің көлбеулігіне, өлшем жұмыс тар ынд ағы қателіктерге байланысты бірінші жəне соңғы нүктелердің бір-бірімен байланыспауы. Сызықтардың бір-бірімен үйлеспеуін бірінші жəне соңғы нүктенің арақашықтығын ұзындық өлшегіш құралдармен өлшеп алып, циркульді көлбеу масштабына қою арқылы метр есебімен анықтап, абсолют қателікті табады.

Топографиялық карталар - жергілікті жердің шағын аумағындағы табиғи жəне əлеуметтік-экономикалық нысандардың орналасу ерекшеліктері мен негізгі қасиеттерін айқындауға мүмкіндік беретін ірі жəне орта масштабты жалпы географиялық карталар. Олар ірі масштабты топографиялық сұлбалар (пландар) (1:200, 1:500, 1:1000, 1:2000 жəне 1:5000), нағыз топографиялық (1:5000-1:200000), топографиялық шолу карталары (1:500 000-1:1 000 000) деп үш топқа бөлінеді.

Топографиялық карталарды беттеу – кең көлемді аумақты қамтитын топографиялық карталарды жеке беттерге бөлу жүйесі. Картаның əр беті параллельдермен меридиандармен шектелетіндіктен кескінделген аумақтың жер элипсоидындағы орны ішкі бұрыштаманың қиылыстарында нақты көрсетіледі.

Топографиялық карталардың номенклатурасы – масштабы мен географиялық орнының ерекшелігін ескеріп топографиялық карталарды жеке беттерінің атауын анықтау қызметін атқаратын жүйе. Халықаралық 1:1 000 000 масштабты картаның бұрыштамаларына сəйкес меридиандары 6° бөлінетін каллоннадан, параллельдері 4° бөлінетін қатардан тұрады.

Топографиялық түсіру – 1:500, 1:1000, 1:2000, 1:5000 масштабты топографиялық сұлбалар (пландар) мен 1:10 000, 1:25 000 масштабты топографиялық карталарды құру мақсатында жергілікті жерде жүргізілетін кешенді геодезиялық жұмыстар.

Теодолит – мемлекеттік геодезиялық тірек торлары жүйелері қосындар ы ның аралығындағы тірек торларын құру жəне оларды жиілендіру мақсатында көлденең жəне тік бұрыштарды өлшеу үшін қолданылатын казіргі кездегі жетілдірілген оптикалық құрал.

Теодолиттік түсіру – теодолит пен əртүрлі қашықтық өлшегіш құралдарды пайдаланып жергілікті жер сұлбасының (планының) далалық түпнұсқасын құру.

Тең ауданды проекциялар – картографиялық тордың барлық бөлігінде аудандық масштаб тең болатын проекциялар. Тең ауданды проекцияның бұл қасиеті Р = a·b = Const = 1 формуламен анықталады. Бұл проекциялармен құрылған карталарда аудан бұрмаланбағанымен бұрыштар мен пішіндердің бұрмалануы жақсы байқалады.

Теодолиттік жүру – бұрылу нүктелері жергілікті жерде бекітілген сынық сызықты желілер. Ол тұйықталған, тұйықталмаған жəне бір жағы тұйықталған көп бұрыш түрінде болады.

Тұйықталмаған теодолиттік жүрістер – басы мен аяғында геодезиялық негіздеудің координаттары белгілі қосындарына байланыстырылатын түсіру тəсілі.

Тригонометриялық нивелирлеу – екі нүктенің бір-бірінен өзара биіктігі катеттері А нүктесінің деңгейлік бетінің жəне В нүктесі арқылы өтетін ауырлық сызығының бағытын түзетін, ал гипотенузасы АВ сызығының беткейі болып табылатын үш бұрышты есептеуге негізделетін нивелирлеу жұмыстары. Жергілікті жерде жүргізілетін тригонометриялық нивелирлеу А жəне В нүктелерінің арақашықтықтығын мен бұрыштың көлбеулігі α өлшеуді қамтиды.

Ұзындық масштабы – картаның шектеусіз шағын бөлігі ұзындығының жердің физикалық бетіндагі ұзындыққа сай келуі.

Үлгі (модель) - бұл болашақта зерттелетін нысанның қасиеттерін жанжақты ашып көрсетуге мүмкіндік беретін кішірейтіліп алынған жасанды кескіні. Белгілі бір себеппен нысанды зерттеу мүмкіндігі болмай немесе қиын болған жағдайда оның үлгісі жасалады. Географиялық карталар жер бетінің кеңістіктік бейнелі үлгілеріне жатады.

Шартты проекциялар – проекцияларға алынатын картографиялық тордың түрін қандай да бір қосалқы геометриялық жазықтықтың бетінде жобалау мүмкіндігі болмайтын проекциялар жатады. Олардың қатарына теңдеулер жүйесін пайдалану негізінде талдау жолымен құрылатын жалған цилиндрлі тағы басқа проекциялар жатады.

Шкалалы микроскоп – оптикалық теодолиттердегі дөңгелек лимбалы көлденең шеңбер мен алидадалық шеңбердің көмегімен қажетті бағыттың бұрышының азимутының өлшемдерін алу қызыметін атқаратын құрылғы.

Физикалық (Барометрлік) нивелирлеу – атмосфералық қысымды өлшеу мəліметтері бойынша екі нүктенің бір-бірінен өзара биіктігін анықтау. Барометрлік нивелирлеу жергілікті жердегі нүктелердің абсолюттік биіктіктігін жылдам анықтауға, сонымен қатар, таулы амақтарда жəне өте қатты тілімденген жер бедерін түсіруге мүмкіндік береді.

Фотокарталар – фотобейнелермен үйлестірілген карталар. Оларды дайындау үшін жергілікті жердің жеке элементтері (координаттар торл ары, горизонтальдар жазулар) немесе тақырыптық мазмұны (геологиялық құрылысы, ландшафттар т.б.) үйлестірілген фотопландар бар полиграфиялық көшірмелері қолданылады. Фотокарталар кəдімгі карталарда қабылданған беттер қолданылып негіздері мен дəлдігі бірдей проекцияда құрылады.

Электронды тахометр – өлшенген бұрыштар мен арақашықтықты дисплейде көрсететін, сонымен қатар, бірден жергілікті жердің координаттарына түрлендіре алатын микрокомпьютермен жабдықталған заманауи геодезиялық құрал. Тахометрлер сəуле түсіретін тетік жəне сəуле түсіретін тетіксіз болып екіге бөлінеді. Сəуле түсіретін тетікті тахометрлер өз жұмысы үшін қадаға орнатылған сəуле түсіретін тетікті қажет етеді.

Электронды карталар – бағдарламалық жəне техникалық құралдарды белгіленген дəлдікпен рəсімдеу ережелерін сақтап, шартты белгілер жүйесін пайдалану негізінде қабылданған проекцияда құрылған жəне компьютерлік ортада көрнекілендірілген сандық карталар. Кейде дисплейде дараланған кескіндерді экрандық карталар, ал бастырып шығаратын қондырғылардың көмегімен экраннан шығарылған карталарды экрандық карталардың көшірмесі деп те атайды.

Эллипсоид – өзара перпендикуляр білік бойында сфераны дефермациялау арқылы алынатын үш өлшемді кеңістіктегі бет. Элипсоид массасы, өлшемдері, бұрыштық айналу жылдамдығы тағы да басқа іргелі өлшемдері бар Жерге шынайы жақын болатын ғаламшардың үлгісі болып табылады.

Экватор – Жер эллипсоидының орталығынан екі полюстен бірдей қашықтықта жүргізілген G M G₁ M₁ G шартты шеңбері.

Элипсоидты тең бұрышты кескіндеу – бұрыштар элипсоидқа бұрмаланусыз көшіріліп, шектеусіз шағын өлшемдер кескіндерінің пішіні сақталады, шар радиусы үлкен жарты білікпен (а) тең болатындай есеппен кескіндеу.

Элипсоидты шарға тең ауданды кескіндеу – шардың радиусы элипсоид пен шардың беткі ауданы тең болтындай есептелініп шығару арқылы ауданның бұрмаланусыз көшірілуі.

Элипсоидты шарға тең аралық жобалау – меридиандардың шардағы ұзындығы олардың элипсоидтағы ұзындығымен тең болып қалатындай есеппен жобалау.

Қорытынды:

Географиялық карталарды бөлу олардың мазмұнына, аумақтық ережелеріне, бақылау және басқа белгілерге байланысты. Бұл бөлімдерді картаның қолдану аясын айқындап, оны тиімді пайдалану үшін маңызды ақпарат береді. Мазмұны бойынша карталар жалпы географиялық және тақырыптық болып табылады. Жалпы географиялық карталарда аумақтардың барлық негізгі физикалық және әлеуметтік-экономикалық өлшемдері, ал тақырыптық карталар бір құбылысты немесе процесті тереңдетіп сипаттайды. Географиялық карталардың қолданылуы мен қызметі өте маңызды және көпқырлы. Олар табиғатты зерттеуден бастап, экономикалық жоспарлау, әскери стратегия құру, экологиялық қауіпсіздік және демографиялық деректерді талдауға дейін кеңінен таралған.

5. Географиялық карталардың қолдану салалары:

• Табиғатты зерттеу – климат

• Экономикалық талдау – экономикалық

• Әскери және стратегиялық жоспарлау – әскери карт

• Әлеуметтік зерттеулер–

• Навигация және көлік –

4. Географиялық карталардың жасалу ерекшеліктері:

4. Деректер жинау – карталарға

• Масштаб таңдау –

• Картографиялық проекциялар –

• Белгілер мен түсіндірмелер –

7. Қарта оқудың маңызы:

8. Географиялық карталардың практикалық маңызы:

Жоғары, географиялық карталар – бұл білімді кеңейтудің, зерттеулер жүргізудің, табиғатты қорғаудың экономиканы дамыту мен түрлі саладағы мәселелерді шешудің маңызды құралы. Қолдану аясы кең және жан-жақты, бұл карталардың маңыздылығын. Оқушыларға географиялық карталармен жұмыс жасау мүмкіндігін қалыптастыру, олардың әртүрлі түрлерін ажырата білуі, картографиялық белгілер мен түсіндірмелерді дұрыс оқу, осы карталардың жеке тұлғаларда қолданылуын білу – болашақ географиялық білімнің негізін қалай.

ПАЙДАЛАНҒАН ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Картография с основами топографии. / Г. Ю. Грюнберг, Н. А. Лапкина, Н. И. Малахов и др.; под ред. Г. Ю. Грюнберга. –М.: Просвещение, 1991. –364 с.

2. Берлянт А. М. Картография. –М.: Аспект-Пресс, 2002. – 362 с.

3. Берлянт А. М. Картоведение. –М.: Аспект-Пресс, 2003. – 477 с.

4. Южанов В. С. Картография с основами топографии. –М.: Высшая школа, 2001. –300 с.

5. Фокина Л. А. Картография с основами топографии. – М.: ВЛАДОС, 2005- 335 с.

6. Кравцова В. И. Космические методы картографирования –М.: МГУ,

1995. -240 с.

7. Салищев К. А. Картоведение. –3-е изд. –М.: Изд-воМГУ, 1990. –400 с.

8. Бугаевский Л. М. Математическая картография: учебник для вузов. –М.: Изд-во МГУ, 1998. –265 с.

9. Комисарова Т. С. Картография с основами топографии.–М., 2001.–181 с.

10. Чурилова Е. А., Колосова Н. Н. Картография с основами топографии. –М.: Дрофа, 2004–260 с.

11. Смирнов Л. Е. Экология и картография: Учеб. пособие. – СПб.: Издво С-Петербургского университета, 1997. –152 с.

12. Стурман В. И. Основы экологического картографирования: Учеб. пособие. -Ижевск: Изд-во Удм. ун-та, 1995. – 221 с.

13. Берлянт А. М. Картографический метод исследования. – М.. Высшая школа, 1998. –245 с.

14. Билич Ю. С., Васмут А. С. Проектирование и составление карт. –

М.: Недра, 1984.

7. Васмут А. С., Бугаевский Л. М., Портнов А. М. Автоматизация и математические методы в картосоставлении. –М.: Недра, 1991.