Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі

Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университет

Секция: География

Мақала

«Географияны оқытуда ақыл-ой картасын жасау»

Орындаған:

Е.С.Жумашев, Марғұлан университеті

Ғылыми жетекші:

М.Е.Сержан, Марғұлан универсиететі

Павлодар
2023

Аннотация: Бұл мақалада география пәнінің сабақтарында ақыл-ой карталарын қолданудың тиімділігі мен маңыздылығы қарастырылады. Ақыл-ой карталары – ақпаратты визуализациялау құралы, ол оқушының ойлау қабілетін арттыруға, ақпаратты өңдеуге және шығармашылықты дамытуға мүмкіндік береді. Оқушылардың идеяларын ұйымдастырып, мәселені шешуге көмектесетін бұл әдіс білім алуға деген қызығушылығын арттырады. Ақыл-ой карталары оқушылардың есте сақтау қабілетін жақсартуға және ақпаратты тез еске түсіруге толық мүмкіндік береді.

География пәні, өз кезегінде, кең көлемдегі ақпаратты қамтитын, күрделі концепцияларды түсінуді талап ететін сала болғандықтан, ақыл-ой карталарының тиімділігі мен маңыздылығы ерекше байқалады.Осы әдісті қолдану тиімділігін қарастырмас бұрын,бұл әдісті кім ойлап тапқаның айтып өткен жөн.Ақыл-ой карталарын құрудың алғашқы мысалдары ХХ ғасырдың екінші жартысында ағылшын психологы Тони Бусан ғылыми зерттеулерінде кездеседі.Ол ақыл-ой карталарын жобалау ережелері мен принциптерін әзірледі және тіркеді,өз технологиясын танымал ету және тарату үшін көп күш жұмсаған болатын.

Ақыл-ой картасын құрудың мақсаты-басыңызды ретке келтіру,яғни алған барлық ақпаратты тиянақты түрде қағаз бетіне түсіру,құбылыстың немесе процестің тұтас көрінісін алу, жаңа бірлестіктерді табу.Ақыл-ой карталары үлкен ой еркіндігін береді, бұл визуалды құрал технологиясына енгізілген ақпаратты ұсыну және жазу,есте сақтау, темперамент ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік беретін механизмдер,оқушының қызығушылықтары мен интеллектінің ерекшелігі, қажеттіліктері мен қабілеттеріне мүмкіндік береді.

Ақыл-ой карталарының негізгі идеясы-қоршаған әлемнің, адамның, оның ойлауының, білім беру процесінің, танымдық іс-әрекетінің көп өлшемді идеясы. Бұл оқу материалын (мәтін, сөйлеу, схемалар және т.б.) оқытуда дәстүрлі формаларды қолдану кезінде бір типтегі стереотипті жеңуге мүмкіндік беретін ақыл-ой карталары. Оқу ақпаратын түсіну және есте сақтау үшін, сондай-ақ ойлауды, есте сақтауды және зияткерлік қызметтің тиімді тәсілдерін дамыту үшін оқушыларды білімді игеру және қайта өңдеу бойынша белсенді шығармашылық және танымдық қызметке қосу [1].

Ақыл-ой карталары әдісін қолдану қазіргі мектептің көптеген білім беру мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Оны қолдану оқушылардың жаңа білімді неғұрлым табысты игеруіне ықпал етеді оқу процесін дербес ұйымдастыруды қоса алғанда, құзыреттілікті қалыптастырады, яғни оқу қабілеті, осылайша жағдай жасау әмбебап оқу іс-әрекеттерін қалыптастыру. Ақыл-ой карталарын жобалау кезінде келесі әмбебап логикалық әрекеттер қалыптасады:

- белгілерді (маңызды және маңызды емес)бөліп көрсету мақсатында объектілерді талдау;

- бөлшектердің бүтінін синтездеу немесе құрастыру,

оның ішінде жетіспейтін компоненттерді өз бетінше аяқтай отырып, толықтыра отырып;

- объектілерді жіктеу үшін негіздер мен өлшемдерді таңдау;

- себеп-салдарлық байланыстарды орнату;

- пайымдаудың логикалық тізбегін құру;

- дәлел;

- гипотезаларды ұсыну және олардың негіздемесі.

Мұндай жұмысты орындау кезіндеоқушылар өздерінің зияткерлік әлеуетін пайдаланады, өйткені интернет көздерінде олар мұндай карталардың мысалдарын таба алмайды. Мұғалім ақыл-ой картасын қолданғанда оқушылардың тірек білімін қалыптастыруға, тақырыпты нақты, қол жетімді, қысқаша түсіндіруге, танымдық іс-әрекетті басқаруға, жұмыстың әртүрлі формаларын біріктіруге,сабақтың барысы мен құрылымына әсер етуге, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын сақтауға және дамытуға мүмкіндік береді. Ақыл-ой карталары олар бүкіл тақырыпты және оның әр элементін бір уақытта жеке көруге мүмкіндік береді.

Енді,картаны жасау үшін келесі принциптерді басшылыққа алу қажет:

1) Орталық сурет (негізгі идеяны бейнелейтін) парақтың ортасына бейнеледі;

2) Орталық идеяны ашатын негізгі ұғымдармен байланысты сөздер жазылған бірінші деңгейдегі филиалдар орталық бейнеден алыстайды;

3) Қажет болса, бірінші деңгейдегі бұтақтарда жазылған идеяларды ашатын Екінші деңгейдегі бұтақтар бірінші деңгейдегі бұтақтардан шығады;

4) мүмкіндігінше картаны салу үшін түстердің максималды санын қолданыңыз;

5) мүмкіндігінше біз сызбаларды, таңбаларды және кілт сөздермен байланысты басқа графиканы қосамыз.

Ал практика жүзінде сабақтарда қолдану аясына келсек,тақырыптарды қайталауға немесе үй жұмысына беруге болады.Үй жұмысына осы сайттарды беріп,оқушыларға тапсырма беруге болады:

• Xmind

• Coogle

• Miro

• MindMeister,бұл сайтар тегін,оңай әрі қолжетімді(тегін).

Ал сабақ жүзінде А4,А3,А2 парақтарын берген жөн.Бұл әдіс бөлімді,тарауды қайталау жұмыстарын жасау үшін таптырмас құрал болады.Өйткені бөлімді әр тармақтарға бөліп қарастырып,алған білімдерін ретке ретке келтіріп,олардың арасындағы байланыстарды тауып,есте сақтау қабілеті дәстүрлі оқып жаттаудан қарағанда көбірек болады деп ойлаймын.Бірақ әр оқушының танымдық қабылдау процесі әртүрлі.Біз өз пәнімізді оқушыларға қызықтыру мақсатында,түсіну мақсатында әртүрлі технологияларды қолданып отыруымыз қажет.

Қорытынды: Ақыл-ой карталарының теориялық негіздері білім беру психологиясы мен педагогикасының негізінде жатыр. Олардың көмегімен оқушылар ақпаратты құрылымдап, логикалық байланыстарды анықтап, өз ойларын жүйелеп, шығармашылық тұрғыдан ойлауға мүмкіндік алады. География пәнінде ақыл-ой карталарын қолдану оқушылардың географиялық ақпаратты түсінуін жеңілдетеді, сонымен қатар, оларды өз бетінше зерттеу жүргізуге, проблемаларды шешуге және жаңа идеяларды дамытуға ынталандырады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1) Добриневская, А. И. Многомерное пространство учебнопознавательной деятельности и качество образования / А. И. Добриневская // Русский язык в образовании. – 2007. – № 11. – С. 42–51.

2) «Тони Бьюзен. Интеллект-карты. Полное руководство по мощному инструменту мышления»: Манн, Иванов и Фербер; Москва; 2019

3) Интеллект-карты: как правильно составить наглядный план для любой задачи // Образование // РБК-Тренды [Электрондық ресурс]. – Российская Федерация,2021 URL:https://trends.rbc.ru/trends/education/602e8b029a79479cc9e27696 (жүктелген күні : 14.09.2022).