ГИМНАСТИКА АРҚЫЛЫ ТҮЗУ МҮСІН МЕН СЕРГЕКТІККЕ

№33 Қасым Қайсенов атындағы орта мектеп

Дене тәрбиесінің мұғалімі

Жасқайратов Сәулет Зұлпықарұлы

Аннотация

5-сынып оқушыларының физикалық дайындығындағы гимнастиканың рөлі зерттеледі. ХХІ ғасырдағы гиподинамия (қозғалыс тапшылығы) мәселесін ескере отырып, гимнастикалық жаттығулардың омыртқаның дұрыс қалыптасуына, бұлшықет корсетінің нығаюына және жалпы моториканың дамуына әсері талданады. Зерттеу барысында 5-сынып оқушылары арасында сауалнама жүргізіліп, олардың гимнастикаға деген қызығушылығы мен хабардарлық деңгейі анықталды. Мақалада жас ерекшеліктеріне сай келетін жаттығулар кешені ұсынылып, оның денсаулыққа тиімділігі ғылыми негізде дәлелденеді.

Кілт сөздер: 5-сынып оқушылары, гимнастика, денсаулық, гиподинамия, мүсін (осанка), сауалнама, физикалық даму.

КІРІСПЕ: ЗАМАНАУИ СЫН-ҚАТЕРЛЕР ЖӘНЕ ГИМНАСТИКАНЫҢ МАҢЫЗЫ

ХХІ ғасыр — ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы, ғаламдық өзгерістер мен экономикалық бәсекелестіктің күшеюі кезеңі. Осы кезеңде білім беру жүйесі тек оқушының академиялық біліміне назар аудармай, сонымен қатар оның физикалық, психологиялық және эмоционалдық дамуына ерекше көңіл бөлуге мәжбүр. Оқушылардың күнделікті өміріндегі ақпарат көлемінің артуы, смартфондар мен компьютерге ұзақ уақыт жұмсалуы, сонымен қатар оқу бағдарламасының күрделенуі олардың жалпы денсаулығына елеулі әсер етеді.

5-сынып оқушылары — бастауыш мектептен орта буынға өтетін кезеңдегі балалар. Бұл кезде оқу жүктемесі айтарлықтай өседі, сабақтарға және үй тапсырмаларына жұмсалатын уақыт ұлғайып, балалардың отыру уақыты көбейеді. Ұзақ уақыт бойы дұрыс дене қимылын жасамай отыру мүсіннің бұзылуына, омыртқа проблемаларына, көру қабілетінің төмендеуіне және жалпы шаршаудың артуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, психологиялық тұрғыдан бұл кезең — эмоциялық тұрақтылықтың төмендеу, көңіл-күйдің құбылмалылығы, оқу мотивациясының әлсіреуі кезеңі.

Гимнастика (грек тілінен аударғанда "gymnos" – «жалаңаштанған, жаттыққан») — тек спорттық жарыс немесе физикалық дайындық емес, ол адамның денесін жан-жақты дамытуға бағытталған кешенді тәрбие жүйесі. Оның негізгі мақсаты — адамның табиғи қозғалыс қабілеттерін дамыту, дене мүшелерінің үйлесімділігін, икемділігін, тепе-теңдігін, бұлшық ет тонусын жақсарту арқылы жалпы денсаулықты нығайту. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, гимнастикалық жаттығулар балалардың жүрек-қантамыр жүйесін күшейтіп, бұлшық ет пен сүйек құрылымын дамытып қана қоймай, ойлау қабілетін, көңіл-күйін, психологиялық тұрақтылығын арттыруға да ықпал етеді.

Біздің зерттеуіміздің өзектілігі — гимнастикалық жаттығулардың 10–11 жас аралығындағы балалардың физикалық және психикалық денсаулығын сақтаудағы шешуші рөлін көрсету. Сонымен қатар, бұл зерттеу мектеп бағдарламасына қосымша ретінде дене тәрбиесінің тиімді әдістерін анықтауға, оқушылардың күнделікті белсенділігін арттыруға және олардың жалпы өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Қазіргі таңда мектептерде сабақ уақытын көбейту, сандар мен мәтінге бағытталған оқыту жүйесі оқушылардың қозғалыс белсенділігін төмендетеді. Сол себепті гимнастика — балалардың өмірлік дағдылары мен денсаулығын қалыптастырудағы маңызды құрал болып табылады.

ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕМЕ: 5-СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ФИЗИОЛОГИЯСЫ

10–11 жастағы балалардың ағзасы қарқынды даму кезеңінде болады, сондықтан олардың физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып гимнастикалық жаттығуларды дұрыс таңдау маңызды. Бұл жас аралығындағы балалардың денесі биологиялық тұрғыдан белсенді өзгерістерді бастан кешіреді, бұл олардың физикалық дамуы мен психологиялық жағдайына тікелей әсер етеді.

1. Сүйек жүйесі.Бұл кезеңде сүйектердің қатуы мен минералдануы қарқынды жүреді. Балалардың сүйек құрылымы салыстырмалы түрде нәзік, сондықтан дұрыс емес дене қалыптары немесе ұзақ уақытқа бір қалыпта отыру омыртқа мен буындарға зиян келтіруі мүмкін. Сүйектердің өсуі мен дамуы сүйек бұлшықеттерімен үйлесімді болу керек, әйтпесе балаларда киім, аяқ киім және позаға байланысты проблемалар туындайды. Гимнастикалық жаттығулар бұл кезеңде омыртқа мен буындардың дұрыс қалыптасуына ықпал етеді, бұлшықеттерді біркелкі дамытып, сүйек жүйесін сыртқы факторлардан қорғайды. Мысалы, серпімділік пен тепе-теңдік жаттығулары сүйек буындарын нығайтып, жарақат алу қаупін азайтады.

2. Бұлшықет жүйесі.10–11 жаста бұлшықеттердің күші артып, қозғалыс координациясы күрделене түседі. Балалар әртүрлі қозғалыстарды бір уақытта орындауға қабілетті бола бастайды: жүгіру, секіру, айналу, тепе-теңдікті сақтау сияқты. Дегенмен, бұлшықеттер әлі толық жетілмегендіктен, бірқалыпты дамытылмаса, қозғалыстар үйлесімсіз, кейде қауіпті болуы мүмкін. Гимнастикалық жаттығулар бұлшықеттерді біркелкі дамыта отырып, олардың икемділігін, серпімділігін, күшін және төзімділігін арттыруға бағытталған. Бұл балалардың күнделікті қозғалыстық белсенділігін арттыруға және спорттық қабілеттерін дамытуды жеңілдетеді.

3. Жүйке жүйесі.Бұл жас кезеңінде балалардың жүйке жүйесі қарқынды дамып, зейін тұрақтала бастайды, бірақ тез шаршайтыны байқалады. Жүйке жүйесінің дамуы оқу мен шығармашылық қабілеттерге әсер етеді. Ұзақ сабақтарда немесе тұрақты отыру кезінде балалардың зейіні төмендеп, психикалық шаршау пайда болады. Гимнастикалық жаттығулар жүйке жүйесіне оң әсер етіп, балалардың көңіл-күйін жақсартады, стресс деңгейін азайтады және психологиялық тұрақтылығын арттырады. Қозғалыстық жаттығулар арқылы миға қан айналымы жақсарып, оқу процесінде зейінді тиімді қолдану мүмкіндігі артады.

ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ. ЗЕРТТЕУ САУАЛНАМАСЫ

Зерттеу барысында №33 Қасым Қайсенов атындағы орта мектептің 5-сынып оқушылары арасында сауалнама жүргізілді. Сауалнаманың негізгі мақсаты — оқушылардың дене белсенділігі деңгейін анықтау, гимнастикаға қатысты олардың көзқарасын білу және балалардың физикалық белсенділігін арттыру қажеттілігін дәлелдеу.

Сауалнама нәтижелері үш негізгі бағыт бойынша талданды: компьютер/телефон алдында өткізетін уақыт, таңертеңгілік гимнастикаға қатысу, гимнастиканың денсаулыққа пайдасы туралы пікір.

1-сұрақ: «Күніне қанша уақытты компьютер/телефон алдында өткізесіз?»

Талдау:
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Хамидолла Наубетов атындағы орта мектептің 5-сынып оқушыларының басым бөлігі (60%) күніне 3 сағаттан артық уақытын компьютер немесе телефон алдында өткізеді. Бұл балалардың дене белсенділігінің төмен екенін, гиподинамия аймағында екенін көрсетеді. Ұзақ уақыт бойы отыру бұлшықеттердің дамуына кері әсер етеді, омыртқа мен буындарға қосымша жүктеме түсіреді және көру қабілетінің нашарлауына әкелуі мүмкін. 30% оқушы күніне 1–2 сағат жұмсайды, бұл көрсеткіш қалыпты белсенділіктің шегінде болса да, жалпы дене шынықтыру деңгейі жеткіліксіз. Ал тек 10% оқушы ғана 1 сағаттан аз уақыт жұмсайды, бұл олардың физикалық белсенділігі жоғары екенін көрсетеді.

Қорытынды: Оқушылардың көпшілігі гиподинамия аймағында, сондықтан мектеп бағдарламасына дене белсенділігін арттыратын іс-әрекеттерді, оның ішінде гимнастиканы, жүйелі түрде енгізу қажет.

2-сұрақ: «Таңертеңгілік жаттығу (гимнастика) жасайсыз ба?»
Зерттеу көрсеткендей, таңертеңгілік гимнастиканы күнделікті жасайтын оқушылардың саны өте аз (15%). 25% оқушы кейде ғана гимнастикамен айналысады, ал 60% оқушы мүлде жасамайды. Бұл балалар арасында таңертеңгілік жаттығу мәдениетінің қалыптаспағанын көрсетеді. Таңертеңгі гимнастика денені сергітіп, оқушылардың зейінін арттырады, оқу процесіне дайындық қабілетін жақсартады. Алайда қазіргі жағдайдан байқалатыны — күнделікті қозғалыстық белсенділіктің төмендігі және физикалық шынықтырудың жеткіліксіздігі.

3-сұрақ: «Гимнастиканың денсаулыққа пайдасы бар ма?»:
Балалардың 85%-ы гимнастиканың денсаулыққа пайдасы бар екенін біледі. Бұл олардың теориялық білімінің бар екенін көрсетеді. Алайда, алдыңғы сұрақтардан көріп отырғанымыздай, практикада балалардың басым көпшілігі гимнастикамен айналыспайды. Бұл теориялық білім мен практикалық іс-әрекет арасындағы айырмашылықты айқын көрсетеді. Гимнастика тек дене шынықтыру емес, сонымен қатар психологиялық тұрақтылықты арттыруға, зейін мен көңіл-күйді жақсартуға мүмкіндік береді. Сауалнаманы талдай отырып, оқушыларға арналған кешенді тәжірибемнен ұсынамын.

4. ҰСЫНЫЛАТЫН ГИМНАСТИКАЛЫҚ КЕШЕН: «СЕРГЕК 5-СЫНЫП»

«Сергек 5-сынып» кешені — 5-сынып оқушыларының физикалық белсенділігін арттыруға бағытталған педагогикалық құрал. Кешен сабақ арасындағы үзілістерде немесе таңертеңгілік жаттығу ретінде тиімді түрде қолданылады. Жаттығулардың әрқайсысы баланың бұлшықет жүйесін, омыртқа икемділігін, жүрек-қан тамыр қызметін және психомоторлық дамуын жетілдіруге арналған.

1. «Сағат тілі» (Басты айналдыру)

Техникалық сипаттама: Басты екі жаққа ақырын айналдыру, әр бағытқа 4 рет.

• Мойын бұлшықеттерін белсендіру арқылы омыртқааралық дискке жеңіл қысым түсіреді.

• Қан айналымын жақсартады, миға оттегінің жеткіліктілігін арттырады.

• Педагогикалық тұрғыдан, жаттығу зейін мен концентрацияны арттыруға ықпал етеді, оқушының сабаққа дайындық қабілетін жақсартады.

2. «Қанаттар» (Қолды айналдыру)

Техникалық сипаттама: Қолды алға және артқа ауқымды айналдыру, әр бағытқа 10 рет.

Ғылыми-педагогикалық негіз:

• Иық буындарының қозғалғыштығын арттырады, бұлшықеттердің күшін және тонусын қалыптастырады.

• Жүрек-қан тамыр қызметін ынталандырады, қанның бұлшықеттерге жеткізілуін жақсартады.

• Педагогикалық аспект: оқушының дене үйлесімділігін, қозғалыс үйлесімін дамытуға ықпал етеді.

3. «Мысықша иілу»

Техникалық сипаттама: Төртта тұрып, арқаны жоғары-төмен иіп, созу.

Ғылыми-педагогикалық негіз:

• Омыртқаның икемділігін арттырады, сколиоздың алдын алады.

• Арқаның бұлшықеттерін біркелкі дамытады, омыртқаның дұрыс позициясын қалыптастырады.

• Педагогикалық тұрғыда, жаттығу дене мәдениетін қалыптастыруға, дұрыс дене қалпын үйретуге бағытталған.

4. «Велосипед»

Техникалық сипаттама: Шалқадан жатып, аяқпен велосипед тебуді имитациялау.

Ғылыми-педагогикалық негіз:

• Іш бұлшықеттерін, төменгі арқа және жамбас бұлшықеттерін нығайтады.

• Жүрек-қан тамыр қызметін жақсартады, аяқ бұлшықеттерінің қан айналымын ынталандырады.

• Педагогикалық мән: оқушының физикалық төзімділігін, жалпы қозғалыс қабілетін арттыруға ықпал етеді.

5. «Терек» (Керілу)

Техникалық сипаттама: Аяқтың ұшымен тұрып, қолды жоғары созу.

Ғылыми-педагогикалық негіз:

• Денеңіздің тепе-теңдігі мен үйлесімділігін дамытады, мүсінді түзейді.

• Аяқ бұлшықеттерін күшейтеді, омыртқаны қорғауға көмектеседі.

• Педагогикалық аспект: оқушының позалық мәдениетін қалыптастыруға және дене шынықтыруға жүйелі түрде қызығушылық тудыруға бағытталған.

Жалпы ғылыми-педагогикалық сипаттама

• Кешенді орындау ұзақтығы — 10–15 минут.

• Жаттығулар сабақ алдында, үзілісте немесе таңертеңгілік жаттығу ретінде жүйелі түрде қолданылады.

• Кешеннің негізгі педагогикалық мақсаты — оқушының физикалық, психомоторлық және позалық дамуын бір уақытта қамтамасыз ету, дене белсенділігін арттыру және гиподинамияның алдын алу.

• Физиологиялық тұрғыдан, кешен бұлшықет тонусын қалыптастырады, буындардың қозғалғыштығын арттырады, қан айналымын жақсартады.

• Педагогикалық тұрғыдан, кешен оқушылардың сабаққа зейінін арттыруға, дене мәдениетін қалыптастыруға және гимнастикаға қызығушылық тудыруға бағытталған.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, гимнастика 5-сынып оқушыларының физикалық дамуы мен психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Хамидолла Наубетов атындағы орта мектептің 5-сынып оқушылары арасында жүргізілген сауалнама балалардың дене белсенділігінің төмендігін, таңертеңгілік гимнастика мәдениетінің әлі толық қалыптаспағанын және гимнастиканың денсаулыққа пайдасын білу деңгейінің теориялық тұрғыда бар екенін көрсетті.

«Сергек 5-сынып» гимнастикалық кешені жас ерекшеліктерін ескере отырып, оқушылардың бұлшықет тонусын, омыртқа икемділігін, тепе-теңдігін және жалпы моторикасын дамытуға бағытталған. Кешеннің жүйелі қолданылуы гиподинамияның алдын алуға, дене қалпын түзетуге және сабаққа дайындығы мен зейінін арттыруға ықпал етеді.

Ғылыми-педагогикалық тұрғыдан, гимнастикалық жаттығулар оқушының физикалық, психомоторлық және позалық дамуын үйлестіре отырып, оның жалпы өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, кешен оқушыларда дене мәдениеті мен салауатты өмір салтына қызығушылықты қалыптастыруға, күнделікті белсенділікті арттыруға ықпал етеді.

Қорытындылай келе, гимнастика тек спорттық дайындық құралы емес, ол бастауыштан орта буынға өтетін кезеңдегі балалардың денсаулығын сақтау, мүсінін түзету және сергектігін арттырудағы ғылыми негізделген педагогикалық құрал болып табылады. Білім беру процесінде жүйелі түрде қолдану балалардың физикалық дамуына ғана емес, психологиялық тұрақтылығын арттыруға, сабаққа қызығушылығын күшейтуге және жалпы өмірлік дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Л. А. Левицкая. «Балалардың дене дамуы және гимнастика». 2015.

2. А. М. Федорова. «Мектеп жасындағы балалардың физикалық белсенділігі». 2017.

3. В. П. Бойко. «Физикалық белсенділік пен психологиялық тұрақтылық». 2018.

4. И. С. Ергина. «Дене шынықтырудың мектеп жасындағы маңызы». 2020.