ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы:

«Алишер Науаи шығармаларындағы адамгершілік идеяларының тәрбиелік мәні»

Бағыты: әдебиет және рухани-адамгершілік тәрбие

Орындаған: ______________________________

Сыныбы: __________________________________

Ғылыми жетекшісі: _________________________

Мектеп: ___________________________________

2026–2027 оқу жылы

МАЗМҰНЫ

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім.

III. Зерттеу бөлімі.

IV. Қорытынды және ұсыныстар.

V. Пайдаланылған әдебиеттер.

I. КІРІСПЕ

Әдебиет – адамзаттың рухани тәжірибесін сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін маңызды құрал. Көркем шығармалар арқылы оқырман жақсылық пен жамандықты ажыратуды, өзгенің сезімін түсінуді, әділ шешім қабылдауды және өмірге жауапкершілікпен қарауды үйренеді. Адамгершілік мәселелерін көтеретін шығармалар мектеп оқушыларының мінез-құлқы мен дүниетанымын қалыптастыруда ерекше орын алады.

Алишер Науаи – түркі халықтарының әдебиеті мен мәдениетінде айрықша орны бар ұлы ақын, ойшыл және мемлекет қайраткері. Оның шығармаларында адам қадірі, әділдік, білім, еңбек, мейірімділік, адалдық, достық пен жауапкершілік сияқты құндылықтар көрініс табады. Науаи адамды байлығына немесе дәрежесіне қарап емес, оның ісіне, мінезіне, біліміне және өзгеге тигізген пайдасына қарай бағалау керектігін алға тартады.

Тақырыптың өзектілігі – қазіргі оқушыларға адамгершілік құндылықтарды әдеби мұра арқылы түсіндіру қажеттілігімен байланысты. Науаи шығармаларындағы өнегелі ойларды жас ерекшелігіне сай талдау адалдықты, әділдікті, мейірімділікті және білімге ұмтылуды күнделікті өмірмен байланыстыруға көмектеседі.

Зерттеу мақсаты – Алишер Науаи шығармаларындағы адамгершілік идеяларын анықтау, олардың тәрбиелік мәнін түсіндіру және 5–8-сынып оқушыларының рухани-адамгершілік тәрбиесінде қолдану мүмкіндіктерін көрсету.

Зерттеу міндеттері: Науаидың өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы деректерді зерделеу; негізгі шығармаларымен танысу; адалдық, әділдік, мейірімділік, білім, еңбек, достық және жауапкершілік идеяларын анықтау; олардың тәрбиелік мәнін түсіндіру; оқушыларға арналған сауалнама әзірлеу; әдеби ойларды өмірлік жағдаяттармен байланыстыратын тапсырмалар құрастыру; қорытынды мен ұсыныстар жасау.

Зерттеу объектісі – Алишер Науаидың әдеби мұрасы және оның тәрбиелік мүмкіндіктері. Зерттеу пәні – ақын шығармаларында көрініс тапқан адамгершілік құндылықтар мен олардың оқушы тәрбиесіне ықпалы.

Негізгі гипотеза: егер Науаи шығармаларындағы адамгершілік идеялары жас ерекшелігіне сай түсіндіріліп, оқушының күнделікті өміріндегі жағдайлармен байланыстырылса, онда оқушылардың адалдық, әділдік, мейірімділік, білімге ұмтылу және жауапкершілік туралы түсінігі тереңдейді.

Зерттеу әдістері: әдеби деректерді талдау, салыстыру, негізгі ойларды топтастыру, сауалнама, жағдаяттық тапсырмалар, рефлексия және нәтижелерді жүйелеу. Сауалнама деректері нақты жауаптар жиналғаннан кейін ғана енгізіледі.

1. Алишердің әдебиеті және мұрасы

Алишер Науаи 1441 жылы Герат қаласында дүниеге келген. Ол өмір сүрген кезеңде Орта Азия мен Хорасан аумағында ғылым, әдебиет, сәулет және өнер дамыды. Герат білім мен мәдениеттің маңызды орталықтарының бірі болды. Осындай ортада өскен Науаи жас кезінен әдебиетке, білімге және өнерге қызығушылық танытты.

Ақын Темір әулеті билік құрған тарихи кезеңде өмір сүрді. Ол өз дәуіріндегі ғалымдармен, ақындармен және өнер адамдарымен араласып, шығармашылық пен қоғамдық қызметті қатар алып жүрді. Науаи ақын ғана емес, ел басқару ісіне араласқан, мәдениет пен білімнің дамуына қолдау көрсеткен қайраткер ретінде де танылды.

Науаидың өмір жолы білім мен еңбектің адамды қалыптастырудағы рөлін көрсетеді. Оның еңбектерінде қоғамдағы әділетсіздік сыналып, халыққа қызмет ету, әлсізге көмектесу және адам қадірін сақтау идеялары дәріптеледі. Тарихи тұлғаны зерттегенде нақты деректерді көркем аңыздардан ажыратып, даталар мен шығармалардың атауларын сенімді әдебиеттен тексеру қажет.

1. Өмір жолы мен кезеңдері

Әлішер Науаи (толық аты — Низамиддин Мир Әлішер) — XV ғасырдың ұлы ақыны, ойшылы және мемлекет қайраткері. Оның шығармашылығы тек түркі халықтарының ғана емес, әлем әдебиетінің де баға жетпес мұрасы болып саналады. Ол 1441 жылы 9 ақпанда Герат қаласында (қазіргі Ауғанстан аумағында) дүниеге келген және 1501 жылы 3 наурызда сол қалада қайтыс болған.

Науаи бала кезінен білім алуға мүмкіндік беретін ортада өсті. Ол араб және парсы әдебиетімен танысып, түркі тіліндегі көркем сөздің мүмкіндіктерін терең түсінді. Сол дәуірде парсы тілі әдебиет пен ғылымда кең қолданылғанымен, Науаи түркі тілінің де күрделі ойды, нәзік сезімді және биік көркемдікті жеткізе алатынын шығармашылығы арқылы дәлелдеуге ұмтылды.

Науаидың қоғамдық қызметі оның адамгершілік туралы ойларымен тығыз байланысты. Ол білім мен мәдениетке қолдау көрсетіп, қайырымдылық істеріне көңіл бөлген тұлға ретінде сипатталады. Ақын үшін қоғамның дамуы билік пен байлыққа ғана емес, білімді, әділ және жауапты адамдардың ісіне де тәуелді болды.

Науаидың өмірінен алынатын сабақ – қабілетті дамыту үшін үздіксіз оқу, еңбектену және қоғамға пайдалы болуға ұмтылу. Адамның жетістігін тек атақпен өлшемей, оның білімімен, ісімен және өзгеге жасаған жақсылығымен бағалау қажет.

1.2. Шығармашылық мұрасы

Әлішер Науаи поэзия мен прозаның әртүрлі жанрларында шығармалар жазған. Ол түркі тілінде «Науаи» деген бүркеншік есімді, ал парсы тілінде «Фани» деген есімді қолданған.

Негізгі шығармалары:

- «Хамса» («Бестік») — ақынның басты еңбектерінің бірі. Ол бес дастаннан тұрады: «Хайрат ул-аброр», «Фархад пен Шырын», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Сәбъаи сайёр» және «Садди Искандарий». Бұл шығармалар 1483–1485 жылдары жазылған. «Хамса» түркі тіліндегі дастандар дәстүрінің дамуына үлкен үлес қосты.

- Диван — ғазал, рубаи, қыта, фард, тұйық және басқа да өлең жанрларын қамтитын поэзиялық жинақ.

- Прозалық шығармалары — тіл біліміне, сопылыққа, саясатқа және этикаға арналған еңбектер.

Әлішер Науаи әдебиетке гуманизм, әділдік, адамға деген сүйіспеншілік, озбырлықты сынау, білім мен даналықты дәріптеу сияқты көптеген тақырыптарды енгізді. Оның шығармашылығы Орта Азия мен басқа да түркітілдес халықтардың әдебиетіне, сондай-ақ Иран және өзге елдердің мәдениетіне зор ықпал етті.

Әдеби мұрасының маңызы

Науаи тек ақын ғана емес, әлеуметтік, саяси, этикалық және философиялық мәселелерді терең қозғаған ойшыл болды. Оның мұрасы бүгінгі күнге дейін зерттеліп, ғалымдарға, жазушыларға және өнер қайраткерлеріне шабыт беріп келеді.

Өзбекстанда 1991 жылы ақынның туғанына 550 жыл толуы салтанатты түрде аталып өтті. Кейін Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік орден тағайындалды.

Науаи түркі әдебиетінің дамуына үлкен үлес қосты. Оның мұрасы лирикалық өлеңдерді, дастандарды, философиялық ой-толғамдарды және әдеби-теориялық еңбектерді қамтиды. Ақынның шығармаларында адамның ішкі әлемі, қоғамдағы қарым-қатынас, білім мен мінездің маңызы кеңінен суреттеледі.

«Хамса» – Науаидың бес дастаннан тұратын маңызды топтамасы. Оған «Хайрат ул-аброр», «Фархад пен Шырын», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Сәбъаи сайёр» және «Садди Искандарий» дастандары кіреді. Бұл шығармаларда адам мінезі, ізгілік, махаббат, еңбек, билік пен жауапкершілік мәселелері көркем оқиғалар арқылы қозғалады.

«Махбуб ул-қулуб» еңбегінде ақын адам мінезін, қоғамдағы түрлі кәсіп иелерінің әрекетін және ізгілік пен кемшіліктің арақатынасын талдайды. Науаидың лирикалық шығармаларында сезім, адалдық және рухани ізденіс бейнеленеді. Жобада нақты дәйексөз қолданылса, ол түпнұсқадан немесе сенімді аудармадан тексеріліп, дереккөзі көрсетілуі керек.

1.3. Көркемдік ерешілктер

Науаи шығармаларының маңызды ерекшелігі – көркем оқиға арқылы ой айтуы. Ақын адам мінезін жай сипаттап қана қоймай, кейіпкердің таңдауы мен іс-әрекеті арқылы оның қандай қасиетке ие екенін көрсетеді. Кейіпкердің адалдығы, әділдігі немесе өзімшілдігі оқиға барысына әсер етіп, оқырманды ойлануға жетелейді.

Шығармаларда білім мен надандық, әділдік пен зорлық, жомарттық пен сараңдық, шындық пен жалғандық салыстырылады. Мұндай қарама-қарсылықтар арқылы оқырман жақсы қасиеттің қоғамға пайдасын, ал жаман әрекеттің адам мен айналасына келтіретін зиянын түсінеді.

Көркем шығарманы талдағанда оқиғаның мазмұнын айтып қана қоймай, автордың негізгі ойын анықтау қажет. Оқушы кейіпкердің ісін мәтіннен алынған дәлелмен түсіндіріп, өз пікірін негіздей алса, әдеби талдау мен сыни ойлау дағдысы дамиды.

- Екі тіл, екі бүркеншік есім. Әлішер Науаи өлеңдерін түркі тілінде «Науаи» деген бүркеншік атпен, ал парсы тілінде «Фани» деген атпен жазған. Ол екі тілді де жетік меңгерген. Оның лирикалық өлеңдерінен, философиялық трактаттары мен қаһармандық дастандарынан шығармашылық дарынының әртүрлі қырларын көруге болады.

- «Хамса» — шығармашылықтың шыңы әрі жұмбақ мұра. «Хамса» («Бестік») бес дастаннан тұрады. Олардың қатарында «Хайрат ул-аброр», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Фархад пен Шырын» сияқты шығармалар бар. Зерттеушілер бұл дастандардағы тарих, мифология, сопылық символика және әлеуметтік сынның өзара байланысын зерттейді. Шығармаларда сол дәуірдің шынайы оқиғалары мен ақынның көркемдік қиялы ұштасады.

- Ақын әрі мемлекет қайраткері. Науаи тек әдебиетпен айналысып қана қоймаған. Ол Хорасан билеушісі Хұсейн Байқараның сарайында жоғары мемлекеттік қызметтер атқарып, уәзір болған. Оның саяси тәжірибесі шығармаларында көрініс тапты. Ақын билеушілерге ақыл-кеңес беріп, әділетсіздік пен қызмет бабын теріс пайдалануды сынаған.

- Тұлғасының қызықты қырлары. Науаи мен Хұсейн Байқараның достығы тығыз саяси және жеке ынтымақтастыққа ұласқан. Сондай-ақ Науаидың жас кезінен есте сақтау қабілеті ерекше болғаны туралы деректер кездеседі. Алайда оның Құраннан ондаған мың жолды жатқа білгені жөніндегі мәліметті сенімді тарихи дерекпен тексерген дұрыс.

- Сандардың символдық мәні. Науаидың «Хамса» шығармасы бес дастаннан тұрады. Бес санының композициялық және символдық мағынасы зерттеушілердің назарын аударады. Дегенмен, оны діни ұғымдармен байланыстыратын тұжырымдарды нақты әдеби дәлелдер арқылы негіздеу қажет.

- Әлемдік мәдениетке ықпалы. Науаидың шығармашылық мұрасы ғасырлар бойы өз маңызын жоғалтқан жоқ. Оның идеялары әртүрлі елдердің ақындарына, ғалымдарына және ойшылдарына әсер етті. Бүгінде де оның еңбектері зерттеліп, шығармалары негізінде театр қойылымдары мен экрандық туындылар жасалуда.

2. АДАМГЕРШІЛІК ИДЕЯЛАРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ

Адамгершілік – адамның өзіне, басқа адамдарға және қоғамға қатысты жауапты әрекет етуінен көрінетін моральдық қасиеттер жиынтығы. Оған адалдық, әділдік, мейірімділік, сыйластық, еңбекқорлық, сабырлылық, жауапкершілік және уәдеге беріктік жатады. Бұл қасиеттер бір-бірімен байланысты: әділ адам өзгенің құқығын құрметтейді, мейірімді адам көмекке мұқтаж жанды байқайды, жауапты адам өз әрекетінің салдарын түсінеді.

Науаи шығармаларында адам қадірі жоғары бағаланады. Ақын адамның сыртқы байлығы мен атағынан гөрі ішкі дүниесіне, біліміне, мінезіне және қоғамға тигізетін пайдасына мән береді. Бұл идея оқушыға адамның құндылығын киіміне, тұрмысына немесе танымалдығына қарап бағаламауды үйретеді.

Адамгершілік тәрбиесі ережелерді жаттаумен ғана қалыптаспайды. Оқушы құндылықтарды нақты жағдайларда қолдануды үйренуі керек. Мысалы, досының қатесін жасыру мен оған шындықты сыпайы айту арасындағы таңдауды талдау адалдық пен достықтың байланысын түсіндіреді.

2.1. АДАЛДЫҚ ПЕН ӘДІЛДІК

Адалдық – шындықты айту, уәдеде тұру, өз қатесін мойындау және өзгенің сенімін ақтау. Әділдік – адамдарға тең өлшеммен қарау, біреудің құқығын бұзбау және шешімді жеке пайдаға емес, дұрыс қағидаға сүйеніп қабылдау. Бұл қасиеттер қоғамдағы сенім мен татулықтың негізін құрайды.

Науаидың шығармаларында әділ билік, шындық және адамның ісіне қарай бағалануы маңызды тақырып ретінде көрінеді. Ақын әділетсіздікті, пайдакүнемдікті және екіжүзділікті сынап, адамның сөзі мен ісі бір-біріне сай болуын жоғары қояды. Бұл ойлар оқушыға өтірік айту уақытша пайда әкелгендей көрінгенімен, сенімді бұзатынын түсіндіреді.

Мектеп өмірінде адалдық бақылау жұмысын өз бетінше орындаудан, біреудің еңбегін иемденбеуден және қатесін мойындаудан байқалады. Әділдік барлық оқушыға бірдей талап қоюдан, міндетті әділ бөлуден және біреуді сыртқы белгісіне қарай кемсітпеуден көрінеді.

Жағдаят: топтық жұмыс кезінде бір оқушы барлық тапсырманы орындап, қалғандары ортақ баға алғысы келеді. Оқушылар міндетті қалай әділ бөлуге болатынын талқылап, әр адамның үлесін ашық көрсету жолын ұсынады.

2.2. МЕЙІРІМДІЛІК ПЕН ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ

Мейірімділік – өзгенің жағдайын түсінуге, қиындыққа тап болған адамға жанашырлық танытуға дайын болу. Қайырымдылық мейірімділіктің нақты әрекетке айналуынан көрінеді: көмек ұсыну, бөлісу, қолдау көрсету немесе біреуді қиын жағдайда жалғыз қалдырмау. Адамға құрмет оның пікірін тыңдау, қадір-қасиетін сақтау және кемсітпеу арқылы байқалады.

Науаидың дүниетанымында адамға қызмет ету және өзгеге пайда келтіру идеялары маңызды. Адамның жақсы қасиеті оның айтқан сөзімен ғана емес, нақты ісімен танылады. Біреуге көмектескенде мақтау күту емес, шынайы ниет пен жауапкершілік маңызды.

Мейірімділік әлсіздік дегенді білдірмейді. Досы қате әрекет жасаса, оны жасыру әрдайым көмектесу емес. Оған қателігін түсіндіріп, дұрыс жол табуына көмектесу шынайы қамқорлық болуы мүмкін. Мектепте мейірімділік жаңа оқушыға сыныпты таныстырудан, жалғыз отырған оқушыны ойынға шақырудан және біреуді мазақ етпеуден байқалады.

Тапсырма: сыныптасы оқу материалын түсінбей қалса, бір оқушыны өзгелер мазақтаса немесе ортақ іске көмек қажет болса, қандай әрекет жасауға болады? Әр жағдаятқа қауіпсіз, құрметті және нақты көмек түрін ұсыну керек.

2.3. БІЛІМ, ЕҢБЕК ЖӘНЕ ІЗДЕНІС

Білім адамның дүниетанымын кеңейтеді, дұрыс шешім қабылдауына көмектеседі және қоғамға пайдалы болуына мүмкіндік береді. Науаи шығармаларында білімді бағалау, надандықтан сақтану және адамның өз қабілетін еңбек арқылы дамыту идеялары көрініс табады. Білім тек мәлімет жинау емес, оны түсініп, дұрыс қолдану және мінезді жетілдірумен байланысты.

Еңбек – мақсатқа жету үшін жүйелі күш жұмсау. Талант адамның мүмкіндігін арттырғанымен, тұрақты еңбексіз нәтиже толық ашылмайды. Оқушы үшін еңбек сабаққа дайындалудан, кітап оқудан, тапсырманы соңына дейін орындаудан және қиындық кездескенде бірден бас тартпауынан көрінеді.

Науаидың өмір жолы үздіксіз ізденудің маңызын көрсетеді. Оның шығармашылық жетістігі табиғи қабілетпен қатар, білімге деген ықылас пен ұзақ жылғы еңбектің нәтижесі ретінде қарастырылады. Қазіргі оқушы үшін бұл идея өз мақсатын анықтау, оқу уақытын жоспарлау және нәтижесін бағалауды білдіреді.

Тапсырма: «Менің бір апталық ізденіс жоспарым» атты кесте құру. Оқушы бір оқу мақсатын таңдап, күн сайын қандай шағын қадам жасайтынын белгілейді. Апта соңында жоспардың орындалуын бағалап, қандай әрекет көмектескенін жазады.

2.4. ДОСТЫҚ, САБЫРЛЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЖАУАПКЕРШІЛІК

Достық сенімге, сыйластыққа, өзара қолдауға және шынайылыққа негізделеді. Нағыз дос қиын жағдайда қолдау көрсетеді. Достықта пікірдің әртүрлі болуы мүмкін, бірақ келіспеушілікті қорлау немесе қысым арқылы шешуге болмайды.

Сабырлылық – сезімді басып тастау емес, ашу немесе реніш кезінде ойлануға уақыт беру және әрекетті саналы таңдау. Сабырлы адам мәселені бірден жанжалға айналдырмай, екінші тарапты тыңдап, шешім іздейді. Жауапкершілік өз міндетін орындау және әрекетінің нәтижесін мойындаудан көрінеді.

Науаи шығармаларындағы кейіпкерлердің іс-әрекетін талдау арқылы оқушы достықтың шынайылығын, сабырдың пайдасын және жауапкершіліктің маңызын түсіне алады. Кейіпкердің орнына өзін қойып көру, бірнеше шешімді салыстыру және салдарын болжау пайдалы.

Жағдаят: топтық жоба кезінде екі оқушы бір шешімге келе алмай, бір-бірін кінәлай бастайды. Оқушылар жанжалды тоқтатудың жолдарын ұсынады: кезекпен тыңдау, ортақ мақсатты еске түсіру және міндеттерді қайта бөлу.

2.5. ҚАЗІРГІ ОҚУШЫ ТӘРБИЕСІНДЕГІ МАҢЫЗЫ

Науаи шығармаларындағы адамгершілік идеялары қазіргі оқушының өмірімен байланысты. Бүгін де адалдық, әділдік, мейірімділік, білімге ұмтылу және жауапкершілік мектептегі қарым-қатынастың негізі болып саналады. Бұл құндылықтар оқушының өзіне сенімді болуына, өзгені құрметтеуіне және қиындықтарды мәдениетті түрде шешуіне көмектеседі.

Цифрлық ортада да адамгершілік қағидалары қажет. Интернетте жалған ақпарат таратпау – адалдықпен, өзгенің суреті мен пікірін рұқсатсыз пайдаланбау – құрметпен, онлайн ортада қорламау – мейірімділікпен байланысты. Науаи көтерген адам қадірі туралы ойлар қазіргі қарым-қатынастың жаңа түрлеріне де қолданылуы мүмкін.

Әдебиетті тәрбиемен байланыстыру үшін шығарманы тек мазмұндау жеткіліксіз. Оқушы негізгі ойды тауып, кейіпкер әрекетін бағалап, өз пікірін дәлелдеп, өмірлік мысал келтіруі керек. 5–6-сыныптарда қысқа жағдаяттар, ал 7–8-сыныптарда салыстырмалы талдау мен шағын эссе тиімді.

Науаи мұрасын оқу оқушыны өз мінезіне ой жүгіртуге шақырады: «Мен әділ болдым ба?», «Менің сөзім мен ісім сәйкес келе ме?», «Менің әрекетім басқа адамға қалай әсер етеді?» деген сұрақтар өзін-өзі тәрбиелеуге көмектеседі.

III. ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ: САУАЛНАМА

Зерттеу бөлімінің мақсаты – 5–8-сынып оқушыларының адамгершілік құндылықтар туралы түсінігін және әдеби шығармалардың тәрбиелік маңызына көзқарасын анықтау. Сауалнама ерікті түрде жүргізіліп, оқушылардың аты-жөнін жинамай-ақ өткізілуі мүмкін. Сұрақтар түсінікті, жас ерекшелігіне сай және белгілі бір жауапқа итермелемейтін болуы керек.

Сауалнама сұрақтары: 1) Адалдық дегенді қалай түсінесіз? 2) Әділ болу неліктен маңызды? 3) Сыныпта мейірімділік қандай әрекеттен көрінеді? 4) Қиын тапсырмада еңбек пен табандылықтың рөлі қандай? 5) Әдеби шығармалар адам мінезіне әсер ете ала ма? 6) Алишер Науаи туралы бұрын естідіңіз бе? 7) Оның шығармаларындағы қандай құндылық сіз үшін маңызды? 8) Осы құндылықтардың бірін қолданған жағдайыңызды сипаттаңыз.

Жауаптарды өңдеу үшін ұқсас жауаптар топтастырылады. Мысалы, адалдық туралы жауаптар «шындық айту», «уәдеде тұру», «өз қатесін мойындау» санаттарына бөлінуі мүмкін. Қатысушылардың жеке пікірлері құпия сақталады.

Сауалнама нәтижелерін ойдан толтыруға болмайды. Қатысушылар саны, жауаптардың саны және пайыздық үлесі зерттеу жүргізілгеннен кейін ғана енгізіледі. Сауалнама өткізілмесе, бөлім жоспар ретінде қалдырылып, қорытындыда бұл ашық көрсетіледі.

САУАЛНАМА НӘТИЖЕЛЕРІН ТАЛДАУ

Нәтижелерді талдағанда жалпы қатысушылар саны және әр сұрақтағы жауаптар саны көрсетіледі. Пайызды есептеу формуласы: жауап үлесі (%) = белгілі бір жауапты таңдағандар саны ÷ қатысушылардың жалпы саны × 100. Мысалы, 20 қатысушының 12-сі бір жауапты таңдаса, үлесі 60 пайыз болады. Бұл тек есептеу үлгісі; нақты жобаға өз деректері енгізілуі керек.

Кестеге мына көрсеткіштер енгізіледі: сауалнамаға қатысқандар саны; Науаи туралы бұрын естіген оқушылар саны; әдебиеттің тәрбиелік ықпалы бар деп есептейтіндер саны; адалдықты маңызды құндылық деп атағандар саны; өз өмірінен мысал келтіргендер саны.

Талдауда тек ең жиі кездескен жауапты атау жеткіліксіз. Оқушылардың жауаптарында қандай ортақ ой барын және қандай түсініктерді нақтылау керегін көрсету қажет. Сауалнама бүкіл мектептің пікірін толық білдірмейді; ол тек зерттеуге қатысқан топтың көзқарасын сипаттайды.

Кестені толтыру үлгісі: қатысушылар саны – ____; Науаи туралы естігендер – ____; әдебиеттің тәрбиелік ықпалы бар деп есептейтіндер – ____; адалдықты маңызды деп атағандар – ____; нақты мысал келтіргендер – ____.

ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТАР

Бірінші жұмыс – «Құндылықтар картасы». Оқушылар адалдық, әділдік, мейірімділік, білім, еңбек, достық және жауапкершілік сөздерін карточкаларға жазады. Әр сөздің жанына мектеп өмірінен бір нақты мысал келтіреді. Кейін карточкаларды ортақ тақтаға орналастырып, құндылықтардың байланысын талқылайды.

Екінші жұмыс – «Кейіпкер шешімі». Мұғалім Науаи шығармасынан немесе сенімді оқу материалынан жас ерекшелігіне лайық үзінді ұсынады. Оқушылар кейіпкер әрекетін, оның себебін, салдарын және басқа қандай шешім болуы мүмкін екенін талдайды. Нақты үзінді қолданылса, шығарма атауы мен дереккөзі жазылады.

Үшінші жұмыс – «Өмірлік жағдаят». Оқушыларға досының қатесін көргенде не істеу, топтық тапсырмада міндетті әділ бөлу, сыныпта жалғыз қалған оқушыға қолдау көрсету туралы жағдайлар беріледі. Әр топ шешім ұсынып, оны адалдық, әділдік немесе мейірімділік құндылығымен байланыстырады.

Төртінші жұмыс – «Менің бір апталық ізгі ісім». Оқушы бір апта ішінде жасаған пайдалы әрекетін немесе келесі аптада орындауды жоспарлаған ісін жазады. Бұл үйде көмектесу, сыныптасын тыңдау, уәдеде тұру немесе оқу материалын түсіндіру болуы мүмкін. Апта соңында әрекетінің өзіне және басқа адамға әсерін сипаттайды.

ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІН ТАЛҚЫЛАУ

Зерттеу нәтижелерін талқылау кезінде әдеби талдау, сауалнама және практикалық тапсырмалар өзара байланыстырылады. Әдеби талдау Науаи шығармаларында қандай адамгершілік идеялары бар екенін көрсетеді. Сауалнама оқушылардың осы құндылықтар туралы бастапқы түсінігін анықтауға көмектеседі. Практикалық тапсырмалар құндылықтарды өмірлік жағдайларға қолдану жолын көрсетеді.

Құндылықты атау оны әр жағдайда қолдана алумен бірдей емес. Сондықтан нақты жағдаяттарға берілген жауаптар мен рефлексия жазбаларын да қарастырған дұрыс. Оқушылардың пікірлері бірдей болмауы табиғи; әртүрлі көзқарастарды дәлелмен талқылау маңызды.

Зерттеудің шектеулері: қатысушылар санының аз болуы; сауалнама жауаптарының жеке пікірге тәуелділігі; Науаидың барлық шығармасын қамтуға уақыттың жетпеуі; кейбір шығармалардың аударма арқылы оқылуы. Бұл шектеулерді көрсету жұмыстың ғылыми адалдығын сақтайды.

Гипотезаны тексеру үшін практикалық тапсырмаларға дейінгі және кейінгі жауаптарды салыстыруға болады. Мысалы, оқушы бастапқыда «әділдік» ұғымын қысқаша түсіндіріп, тапсырмадан кейін оны өмірлік мысалмен толықтыра алады. Нақты деректер болмаған жағдайда гипотезаны толық дәлелденді деп жариялауға болмайды.

IV. ҚОРЫТЫНДЫ

Зерттеу барысында Алишер Науаидың өмірі мен шығармашылық мұрасы, сондай-ақ оның шығармаларында көрініс тапқан адамгершілік идеялары қарастырылды. Ақын мұрасында адам қадірі, адалдық, әділдік, мейірімділік, білімге ұмтылу, еңбек, достық және жауапкершілік мәселелері маңызды орын алады. Бұл құндылықтар адамның жеке мінезін қалыптастырумен қатар, қоғамдағы сенім мен сыйластыққа ықпал етеді.

Науаи шығармаларын тәрбиелік тұрғыдан талдау оқушыға кейіпкерлердің іс-әрекетін бағалауға, шешімнің салдарын түсінуге және өз мінез-құлқына ой жүгіртуге мүмкіндік береді. Әдеби мәтінді өмірлік жағдаяттармен байланыстыру арқылы адалдықты шындық айту, әділдікті тең қарау, мейірімділікті нақты көмек көрсету, білімді жүйелі іздену, ал жауапкершілікті міндетті орындау арқылы түсіндіруге болады.

Зерттеу мақсатына сәйкес әдеби мұраны талдау, сауалнама және практикалық тапсырмаларға арналған тәсілдер ұсынылды. Сауалнама нәтижелері тек нақты жүргізілген зерттеу арқылы толтырылуы тиіс. Бұл жоба оқушының әдеби білімін ғана емес, деректерді жинау, жауаптарды талдау және дәлелді қорытынды жасау дағдыларын дамытуға бағытталған.

Негізгі гипотезаны толық бағалау үшін нақты сауалнама және практикалық жұмыс нәтижелері қажет. Сондықтан қорытынды нақты алынған деректермен толықтырылып, расталмаған нәтиже ойдан қосылмауы керек.

ҰСЫНЫСТАР

1. Науаи шығармаларын оқығанда мәтіннің негізгі ойын анықтап, оны дәлелдейтін оқиға немесе кейіпкер әрекетін көрсету.

2. Адалдық, әділдік, мейірімділік және жауапкершілік ұғымдарын мектеп пен отбасы өміріндегі нақты жағдаяттармен байланыстыру.

3. Әдеби талқылауда оқушыларға өз пікірін еркін айтуға мүмкіндік беріп, әр пікірді құрметпен тыңдау.

4. Сауалнамада қатысушылардың жеке деректерін қажетсіз жинамау және жауаптарды бұрмаламай өңдеу.

5. Жобада пайдаланылатын дәйексөздерді сенімді басылымнан тексеріп, шығарма атауын және дереккөзін көрсету.

6. Практикалық жұмыстың фотосуреттерін, сауалнама кестелерін және рефлексияны дәлел ретінде сақтау.

7. 5–6-сыныптарға қысқа мәтін мен жағдаяттық тапсырмалар; 7–8-сыныптарға салыстырмалы талдау мен дәлелді шағын эссе ұсыну.

8. Құндылықтарды күнделікті әрекетте қолдануға назар аудару: уәдеде тұру, өзгеге көмектесу және ортақ іске жауапкершілікпен қатысу.

V. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Алишер Науаи. «Хамса» құрамындағы дастандар: «Хайрат ул-аброр», «Фархад пен Шырын», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Сәбъаи сайёр», «Садди Искандарий». Пайдаланылған басылымның аудармашысы, баспасы және жылы нақты көрсетіледі.

2. Алишер Науаи. «Махбуб ул-қулуб». Пайдаланылған басылымның аудармашысы, баспасы және жылы нақты көрсетіледі.

3. Қазақ әдебиеті пәніне арналған жалпы білім беретін мектеп оқулықтары. Нақты пайдаланылған оқулықтың авторлары, атауы, баспасы және жылы көрсетіледі.

4. Алишер Науаи шығармашылығы туралы әдебиеттану еңбектері. Тек нақты оқылған басылымдар енгізіледі.

5. Encyclopaedia Britannica. Alisher Navoi туралы анықтамалық мақала. https://www.britannica.com/ (нақты пайдаланылған бет пен қаралған күн көрсетіледі).

6. Алишер Науаи туралы академиялық анықтамалықтар мен ғылыми мақалалар. Нақты пайдаланылған материалдың атауы, авторы және библиографиялық деректері көрсетіледі.

7. Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептеріне арналған әдебиет және тәрбие бағытындағы оқу-әдістемелік материалдар. Нақты қолданылған материалдың атауы көрсетіледі.

Ескерту: пайдаланылған әдебиеттер тізімінде тек шын мәнінде оқылған және зерттеуде қолданылған дереккөздер қалуы керек. Интернет материалдары үшін нақты мақала атауы, толық сілтеме және қаралған күні көрсетіледі.