Тараз қаласы «Жамбыл Жоғары Медициналық колледжі»

«АҚСУЫМ – АРЫМДАЙ, ЖАБАҒЫЛЫМ – ЖАНЫМДАЙ...»

Бағыты: Туған ел

Қалмұхамбет Айдана Оразбекқызы

«Емдеу ісі» мамандығы, 3-курс студенті

тел:87718760352; kalmuhambetajdana@gmail.com

Шымкент қаласы. Түлкібас ауданы, Ақсу-Жабағылы ауылы.

Ғылыми жетекшісі: Зиябекова Дина Аскаровна

ЖЖМК. Ішкі аурулар оқытушысы.

Тел: 87078687848 dziyabekova@mail.ru

13.03.2021ж

1

Мазмұны:

Аннотация. Бұл мақалада туып өскен мекенімнің тарихы, жер-су аттары, олардың аталу себептері, ұлы адамдарымыздың өмір жолы баяндалады.

Abstract. This report is about my motherland's history, names of countries and villages, lakes and rivers, meaning of their names, lives of great people of my country.

Кіріспе.......................................................................4-5

Зеріттеу бөлімі...............................................................................

Ақсу –Жбағылы ауылының құрылуы..........................................................................

Жабағылы аулдық округін басқарған азаматтар........................................................................ Ақсу-Жабағылы қорығы.............................................................................

Ақсу-Жабағылы өсімдіктері......................................................................

Ақсу-Жабағылы алмасы.............................................................................

2

Ақсу-Жабағылы жануарлары....................................................................

Ақсу-Жабағылы Ұлы адамдары........................................................................

Ұлы тұлғалар сөзі................................................................................... Қорытынды...................................................................

Пайданылған әдебиеттер.....................................................................

3

«АҚСУЫМ – АРЫМДАЙ, ЖАБАҒЫЛЫМ – ЖАНЫМДАЙ…»

Кіріспе. Менің туған өлкем Ақсу-Жабағылы Талас Алатауының солтүстік - батыс бөлігін алып жатқан, Жуалы және Түлкібас аудандарының аумағында орналасқан. Ақсу – Жабағылы өзінің қорығымен, табиғатымен жан - жануарлар және өсімдіктер әлемі мен көрікті. Өлке негізінен Ақсу және Жабғылы атты екі өзеннің аумағында орналасқан. Өзеннің Ақсу аталу себебі тереңдігі 500 метрге дейін жететін аңғарлардағы су ақшыл жыныстарды жарып өтетіндіктен су ақшыл түске ие болады. Сондықтан өзеннің орысша атауы «Белые воды» болып аталған. Ел аузында сақталған аңыздарға құлақ түрсек, Ақсу - Жабағылының аталуына байланысты екі түрлі аңыз әңгіме айтылады. Бірінші нұсқасы, ертеде, жаугершілік заманда тау аңғарларын паналап жаудан тығылған елден, бір жылдан соң хабар білмек болып шыққан іздеушілердің алдынан

4

жабағы кездесіпті, содан жердің аты «Жабағылы» аталыпты - десе, екінші нұсқасы бұл аймақ «Жабағылы» деген байдың жайлауы екен – дейді. Сондықтан жер атауы Жабағылы болып аталған деп түсініктеме береді. Ал шындығына келгенде Ақсу - Жабағылы аталуы Ақсу және Жабағылы өзендерінің аты мен байланысты екендігі даусыз. Еркінбек Қойшыбаевтың Қазақстанның жер су атауларының сөздігі кітабында, Ақсу – Жабағылы туралы төмендегідей анықтама береді: «Ақсу – Жабағылы бұл қос тұлғалы атау: Ақсу және Жабағылы өзендерінің қосарланған түрі. Махмұд Қашғари Жабағы этнонимі жөнінде оны «йабақұ» деп көрсеткен. ХІ ғасырда өмір сүрген көне түркінің йабақұ тайпасына - лы қосымшасы жалғану арқылы жасалған – «жабағылы»- деп көрсетеді. Ақсу-жабағылының сазды топырағынан палеонтологтар тасқа айналған өсімдіктер, жәндіктер, балықтар мен кесірткелердің іздерін тапқан. Биосфера қорығы дәрежесін алған ең алғашқы қорық теңіз деңгейінен 1000-нан 4,280 м биіктікте Тянь-Шань тауларында орналасқан.

5

Негізгі биік аймақтары өзінің таңқаларлық бейнелерімен жартылай шөлейттер ылғалды жазықтармен алмасып аршалы ормандарына өтеді. Ылғалды даладағы бай жазықтар аршалармен астасып жатқан жіңішке бұталардың өсуіне қолайлы жағдай туғызған. Көздің жауын алатын қатаң қарлы шыңдардың бөктерінде түрлі түсті альпі гүлдері жайқалып өскен. Ақсу – Жабағлы мемлекеттік табиғи қорығы екі мемлекетпен – Қырғызстан және Өзбекстанмен шектеседі, қорықтың жері Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас, Төлеби, Бәйдібек аудандарын және Жамбыл облысының Жуалы ауданын қамтиды.

Зеріттеу бөлімі: Ақсу –Жабағылы ауылының құрылуы:

Патша үкіметінің 1907 жылғы шешімі бойынша жерсіз шаруаларды Воронеж, Саратов, Чернигов, Харьков, Киев губернияларынан жинастырып, Орта Азия мен Қазақстан жеріне көшу жұмыстары жүргізілді. Сол губерниялардан 60- отбасы Арыс

6

станциясына дейін поезбен, жаяу жүріп 1909 жылы Сырдария өзені бойындағы Ақымақ көл деген бөлігіне қоныс аударды. Жайымдылыққа көшенің солтүстігінен 120гектар және оңтүстігі мен шығысынан 70 гектар жер бөлді, қосымша егістік жерге Иірсудан жер бөліп берді. Патшалы Ресейдің дәуірінде «Джабағылы Шымкенттен 85 шақырым жерде, 22 отбасы, барлығы қазақтар, оның 60-ы еркек, 53-і әйел» деп көрсетілген. Кеңес империясы тұсында Новониколоаевка деп аталса, қазіруақытта Жабағылы ауылы деп тарихи атауына қайта өзгертілген. 1913 жылы Иірсу асуына жол салу және Түркісіб темір жолын салу жұмысы басталды. 1926 жылы бастауыш мектеп үйі салынды. Төрт жылдық мектепте ең алғашқы мұғалім болып келген Маковецкий Михаил Антонович еді. Новоникалаевка деп аталған бұл селоның тұрғындары 1930 жылы москвалық Шировтың басшылығымен артель болды. Алғаш тоғыз үйден құралған серіктестікке кейін селодағы 120 үй түгел кірді. 1942 жылға дейін «Красный маяк» колхозы

7

ауданындағы ең озат шаруашылықтардың бірінен саналатын. «Күмісбастау» колхозы қосылып, «Коммунизм» болып өзгертілді. 1960 жылы Амангелді атындағы колхозға қолсылды. 1963 жылы қайтадан бөлініп, «Начало», «Бірлік», «Сталин», «Белбұақ», «Комунизм» колхоздары бірігіп, «Путь Ильича» колхозына айналды. Николай Сергеевич Попов оны ұзақ жылдар бойы басқарды. Мәдениет үйі, мектеп, үш жаңа қора, бордақылау пункті салынған кездері Шегланов Михаил Николаевич деген кісі басқарған. 1978 жылдың басынан Жабағылыда құс фабрикасы салына бастады. Оның негізін Шөкеев деген кісі қалады, біраз уақыт жемісті еңбек етті. Кейін Лоренс бас директор болды. 1983 жылдан Досболов Әбілқасым, 1991 жылдан Ақаев Аманбек, Сағынтай Тойтанбай, Айтбек Меңілібеков директор болып істеді. Оншақты жыл өткенде құс фабрикасының банкротқа ұшырауына байланысты жабағылы ауылының да жағдай біраз төмендеді. Қазір ауыл тұрғындары өз беттерінше әрекет жасап, Ақсу – Жабағылы қорығына қызымет етіп,

8

туризімді дамытуға талпынғандарға жәрдемдесіп, біршама тірліктерге жұмыла бастады. Жабағылы ауылдық округінде үш елді мекен, Жабағылы, Абайыл, РЗД- 115 ауылы бар. Жалпы халықтың саны 3018 адам.

Жабағылы аулдық округін басқарған азаматтар: Мамыров Сайрамбек, Жолдасбеков Сапарбек, Баймұсаев Әмірхан, Шыңғысбеков Төрехан, Жартыбаев Келесбек, Мырзабаев Зайырбек, Өміралиев Қуандық, Шакула Владимир, Көлбаев Мәулен, Төлемісов Ердан, Сұлтан Асанбай, Қазір Меңлібеков Ержан – ауыл әкімі.

Ақсу – Жабағылы ауылының демалыс орындары: Ақсу- жабағылы демалыс базасы – таңғажайып көрінісімен, бірегей өсімдіктері мен жануарлар әлемімен қызықтыратын таудың емдік саф ауасы, жарқыраған күн мен мөлдір суы бар аймақ. Бұл сөзсіз Қазақстандағы демалуға арналған ең жақсы орындардың бірі! Демалыстан алған әсерлеріңіз бен эмоцияларыңызды сіз өмір бойы ұмытпайтын боласыз.

9

Демалыс базасы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік табиғи мұрасының биосфералық қорларының желісіне қосылған «Ақсу - Жабағылы» ұлттық мемлекеттік қорығына жақын орналасқан. Орналасқан жері – Оңтүстік Қазақстан Обылысының Түлкібас ауданы, Жабағылы ауылының маңында. Шымкент қаласынан арақашықтығы -95км, тараз қаласынан – 105км.Бүлінбеген табиғи ландшафт ортасындағы демалыс жануарлардың, құстардың және өсімдіктердің керемет әлемі, керемет жаяу және атпен серуендеу көптеген елдерден туристерді осында тартады. Ақсу – Жабағылы демалыс орнындағы жағдайлар тіпті тіс қаққан туристергеде ұнайды, бұған шет елден келген саяхатшылардың көптеген оң пікірлері де дәлел бола алады. Барлық демалушыларға күніне үш мезгіл тамақ беріледі, Ол жолдама құнына кіреді. Ақсу- Жабағылы демалыс орны Оңтүстік Қазақстан обылысында өз қонақтарына жолдаманың құнына кіретін толық тамақтануды ұсынатын жалғыз демалыс орны болып саналады.

10

Ақсу- Жабағылы қорығы: Ақсу-Жабағылы ауылы – бұл мекен өте сирек кездесетін, жер бетінен жоғалып бара жатқан жануарларға бай мекен. 1926 жылы құрылған тұңғыш қорықтың орталығы ОҚО Жабағылы кентінде орналасқан. Мұнда Тұрар Рұсқұловтың ықпалымен Ташкент университетінен арнайы ғалымдар жіберіліп, 1926 жылға жан- жақты зеріттеліпті.Көп ұзамай Қазақ АКСР басшылығы Ақсу-Жабағылы қорығын құру туралы қаулы қабылданған. Алғашқыда қорық аумағы 30-гектар болған. Қорықты алғаш басқарған Борис Тризна мен Тұрар Рұсқұловтың табандылығының арқасында 1937 жылы 70 мың гектарға дейін ұлғайтылған. Кез-келген мемлекеттің ең басты ұлттық байлығының, дәулетінің, іргетасының бірі — оның табиғи қорлары, табиғат байлығы. Сондай мақтан тұтар байлығымыздың бірі - Ақсу-Жабағылы қорығы. Қоғамымыздың бір туар қайраткері Т.Рысқұловтың ұсынысымен жиырмасыншы жылдары Ақсу-Жабағылы қорығы жарияланды. Ақсу-Жабағылы қорығы ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген.

11

Сонымен қатар, қорық құрамына екі палентологиялық бөлім кіреді. Бірі Қарабастауда жер көлемі 126 га. екіншісі — «Әулие», жер көлемі 100 га. Екеуі де Бәйдібек ауданында қорықтың негізгі аймағынан 120 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Қорықтың қазіргі жер көлемі 85754 га. Оның ішінде: Түлкібас ауданында — 21255 га., Төле би ауданында — 53597 га, Бәйдібек ауданында — 231 га., Жамбыл облысы, Жуалы ауданында — 10682 га. Қорықтың орталығы Түлкібас темір жол станциясының шығысында, 18-20 шақырымдай жердегі Жабағылы ауылында. Қорық ландшафтысы көркем және тылсым. Жазықтар мен алаңқайлар биік шыңды тауларға алмасып, жартасты шатқалдармен қиылысады. Өзендері терең шатқалдарға құйылып, ақырған сарқырамаларды түзейді. Түпсіз көгілдір мұздай тау көлдерінде аспан айнадай шағылысады.Теңіз деңгейінен 3,000м биіктікте орналасқан қол жеткізбес ұңғымаларда тастарға ойылып түсірілген көптеген бейнелерден тұратын «сурет галлереясын» табуға болады.

12

Оларда үй және жабайы жануарлар, ежелгі адамдардың аң аулауы бейнеленген.Ақсу-Жабағылының сазды топырағында палеонтологтар тасқа айналған өсімдіктердің, жәндіктердің, балықтардың және кесірткелердің іздерін тапқан.Қорықтағы ең ірі өзен — Ақсудың ұзындығы 120 шақырым, ені 10 метрге жетеді, тереңдігі жарты метр. Ақсу-Жабағылы қорығында аң мен құстың 550 түрі, өсімдіктің 200-ден астам түрі бар. Олардың көпшілігі Қызыл кітапқа енгізілген. Тау өңірінде бидайық, түрлі шөптер, боз жусан, беткейінде селдір арша орманы, субальпі және альпі шалғыны өседі. Шыңдарын мұздықтар мен көп жылдық қар жапқан.Батыс Тянь-Щаньның бұл бөлігіндегі бағзыдан келе жатқан бедер-бәдіздерді сөйлеткен сұңғыла ғалымдарымыз осыдан 440-570 миллион жылдар бұрын Ақсу-Жабағылымыздың аймағы теңіздің түбі болған деседі. Сұрғылт әктастардың құрамынан небір жануарлардың қалдықтары табылған. Кейіннен құрғақтанған қорықтың орнын екінші қайтара су

13

басқан. Осыдан 350-400 миллион жылдай уақыт бұрын қолайлы, жылы климат орнаған. Ал 230-280 миллион жылдар бұрын қылқан­жапырақты ағаштар пайда бола бастапты. Географиядан жақсырақ хабардар, табиғат тылсымдары турасында түсінігі бар кісілер одан бергісін біліңкірейді. Қорық ұйымдастыру ісінің болашағы. Қазақстан Республикасы жерінде ұйымдастырылған мемлекеттік 9 қорық туған өлке табиғатының небір көрікті жерлерін, қойнауындағы бар байлығын сақтап, көркейту тұрғысында табиғат қорғау ісіне зор үлес қосып келеді. Дегенмен де, Қазақстанның қорық ұйымдастыруц ісінде көп кейіндеп қалғандығы байқалады. Осынау ұлан-ғайыр өлкеде тоғыз-ақ қорықтың болуы кімгеде болса ой салады. Оның үстіне бұл қорықтардың көлемі республика аумағының 0,3 пайызын алып жатар. бұл өте аз. Ал мәселен туысқан Әзірбайжан, Армян республикаларында бұл көрсеткіш 1 – 2 пайызға тең көрінеді. Республика жер құнарын, орман мен тоғайдың әсем келбетін бұзбай, өзен-көл тұнығын

14

шайқамай, хайуанаттар мен өсімдіктер дүниесін қымбат қазынадай қастерлеп, қамқорлыққа алатын бірнеше мемлекеттік қорық ұйымдастыру – бүгінгі күннің басты талабы.

Өсімдіктері:Ақсу –Жабағалының өсімдіктер дүниесі әр алуан. Онда мүктің 61, қынаның 58, жоғары сатыдағы өсімдіктердің 1400 (дәрі-дәрмектік өсімдіктерден: қылша, сасыр, иманжапырақ, түйежапырақ, сарыағаш, шәйқурай, талас қорғасыны; техникалық өсімдіктерден: арша, рауғаш, таран; жеміс-жидектерден: жабайы алма, шетен, шие, қарақат, бүлдірген; жемшөптік өсімдіктерден: жоңышқа, кекіребас, бедебас, түлкіқұйрық, көде; эндемик өсімдіктерден: талас қайыңы, ақшыл сары жоңышқа, майысқыш қия, қаратамыр, томағашөп, қандыгүл; реликті өсімдіктерден: Минквиц кендіршесі, жалған масақша, Қаратау сетені) түрі бар. Ақсу-Жабағылы флорасының айрықшылықтарын белгілі ботаник ғалым Н.Х.Кармышева ханым кезінде кереметтей келістіре, мазмұндап кеткен.

15

Әрі ғылыми қызметкер, әрі директор болған. Жиырма жыл бойы. 1939-1959 жылдары. Ғылым үшін үлкен жаңалық ретінде танылған, тек текті төріңізде – Ақсу-Жабағылыда ғана өсетін өзгеше өсімдіктер түрін ашқан. Айналайын аршаңызды айрықшалап сипаттаған. Сонысы ұнайды. Арша. Ақсу-Жабағылының аршасы. Тәңіртаудың төңірегінде, Алатау мен Қаратаудың түйісер тұстарында аршаңыздың алты түрі болған екен. Кейінгі үш жүз жылдың ішінде оның үш түрі мүлде жойылып кеткен. Бүгінде қара арша, балғын арша және сауыр арша дейтін түрлері қалған. Аршаны алаш баласы, қазақ жұрты әулие ағаш санаған. Беталды балта шаппаған. Тек бесікке ғана, қобызға ғана, онда да абайлап қана, Табиғат-анамыздың таңдау-талғауымен ғана, меңзеуімен ғана қиған. Он тоғызыншы ғасырдың басынан бастап аршаға алапат қырғын келген. Қарашекпенділер өздерінің таусылмас қара орманындай, қарағайындай қараған. Отындыққа қырыққан. Үй-жайларына, шошқа қораларына дейін шығындаған. Кендер мен

16

кеніштер ашылса да, аршаға сор боп жабысқан. Темір жолдың табанына тепкілеп тұрып төсеген. Солдаттарының гимнастеркаларын аршадан алынатын бояумен бояған… Жиырмасыншы ғасырдың. жиырмасыншы-отызыншы жылдарында отындыққа кесілген арша арбаға, тракторға, мәшинеге тиеліп әкетіліп жатқан. Қаратаудың Құлантау, Жыланды тау, Пістелі тау, Бозторғай мен Боралдай жағы, Машат шатқалы мен Арыс арналары аршадан осылайша айырылып қалған. Кармышева ханым: “Ғасырлар бойы жасайтын ғажайып арша алқаптары Қазақстан бойынша тек Ақсу-Жабағылы аумағында және Сайрамсу мен Сарыайғыр шатқалдарында ғана сақталып қалған”, – деп жазды.

Ақсу-Жабағылы алмасы:Біз жоғарыда Ақсу-Жабағылының қызғалдағы мен аршасын ғана аз-кем айтып өттік. Жабайы алмалары – айрықша әлем. Оларды Сиверс алмасы деп атайды. Ғылым жүзінде. Ал, негізінде– Ақсудың алмалары. Ақсу өзенінің арналарын қуалай өседі. Ақсу каньонында деген

17

дұрыс шығар. Каньонның ұзындығы 18 шақырым, тереңдігі 500-600 метр, ені жарты километрге жетеді. Америкадағы атақты шатқалдан кейінгі екінші орында. Ақсудың жабайы алмалары түрлі-түрлі. Түстері ақсары, сарғыш, қызғылт сары, қызыл, т.б. Дәмі де тәтті, қышқылтым, су­сілепір деп бірер түрге бөлінеді. Қарашаның соңында сау етіп төгіліп, қуыс-қуысқа жасырынып, жапырақ жамылып жатқан жабайы алманы желтоқсанның соңында қалың қардан аршып алып, қарш-қарш шайнаған қандай!

Жануарлары: Ата-бабаларымыз Ақсу-Жабағылының тарихи тастарында талай-талай таңбалы жазбалар мен суреттер қалдырған. Сіз бен біздің ежелгі ата-бабаларымыз. Сол жазбалар мен таңбалар және сурет-сызбалар көп жылдардан бері ғалымдарды, мамандарды, саяхатшыларды, жалпы жанкүйер жұртшылықты қайран қалдырып келеді. Мұнда тұяқты аңдар ішінде көбірек кездесетіні – таутеке. Жаздың ыстық күндерінде таңертеңгілік немесе кешкілік мезгілде оның үйір-үйір болып тау

18

беткейлерінде жайылып бара жатқанын жиі көруге болады. Түс кезінде тау текелер тас көлеңкесінде тынығады. Мұның саны қорықта молайып келеді. Мәселен, тыңғылықты қорғауға алудың нәтижесінде бұрын күрт азайып кеткен аорқардың саны бұл күнде 250-ден асса, қызыл суырдың саны 2000-ға жетіп отыр.1952 жылджан бастап қорықта марал өсірілуде.Олар жаңа қонысқа жақсы бейімделіп, жылдан-жылға көбейіп келеді, сондай-ақ Ақсу және Жабағылы өзендерінің бойынан қазір елік, аю, борсық, сусар, жабайы шошқа сияқты аңдарды да жиі кездестіруге болады. Ағашты –бұталы дала белдеуінен жыртқыш аңдар қасқыр мен ақтырнақты қоңыр аю кездеседі. Қысқа қарай бұл маңға сілеусін, Альпінің қызыл қасқыры келеді. Бұл қасқыр қазіргі кезде өте сирек кездесетін аңдардың бірі. Қорық жерінде еліктер арша орманның негізгі тұрғындары. Бір кезде қорық жерінде өте сирек кездесетін бұл аңды қазір кез-келген шатқалдан көруге болады. Мемлекеттік Ақсу-Жабағылы қорығының кең аймағында біздің қанатты

19

достарымыз да көптеп кездеседі. Қорықта құстардың 238 түрі өмір сүреді. Бұл Қазақстандағы барлық құс түрлерінің жартысына жуығы. Тау аңғалларын бүркіт, тазқара, ұлар, кекілік, шіл, бөдене сияқты құстар тұрақты мекендейді. Шет елдерден әкелініп, осы маңға жіберілген теңбіл торғай мен көк құстар және Индияның қаралы торғайы да қорық жерінен жайлы қоныс тапты. Жабайы жануарлар, олардың ішінде машат-бұлақ кешкен маралдар, сол маралдардың маңайындағы қайқы құйрық иттер, таутекелер мен арқарлар, сондай-ақ аңшылар айтарлықтай шеберлікпен бейнеленген. Қасқабұлақтағы қоңырқошқыл, жалтыр тастардағы жүздеген жазба-сызбалар жоғары мәдениеттілігімен, талғам биіктігімен ерекшеленеді. Олардағы маралдар да, таутекелер мен арқарлар да, адамдар да ерекшеліктерімен бекзатылықпен суреттелінген. Төбеттері мен түйелерінің түр-сипатарына қарап-ақ тауарихтарын тасқа оюлап қалдырған қазақтардың арғы ата-бабаларының қолтаңбаларын анық аңғарасыз. Жан-

20

жүрегіңіз толқынысқа түседі. Өкінішке қарай, осы жазбалар мен таңбалар, сырлы суреттер жан-жақты, жүйелі зерттеліп-зерделенбеген. Түбегейлі түрде жазылған туындылар, дерек-дәйектері толыққанды дүниелер, сипатты суреттері жетіп артылып жататындай альбом кітаптар жоқтың қасы. Қысқартып қайырсақ, құпиялары әлі толық танылып, ашылып біткен жоқ. Жануарлар әлемі де өте бай: сүтқоректілердің 42 (арқар, таутеке, елік, марал, барыс, Тянь-Шань қоңыр аюы, борсық, сусар, т.б.); құстардың 238 (гималау ұлары, кекілік, сақалтай, бүркіт, қара құтан, бозторғай, сарытоғай, ителгі, шымшық, т.б.); бауырымен жорғалаушылардың 9 (алай жалаңкөзі, сары бауыр кесіртке, қалқантұмсықты қара шұбар жылан, сұржылан, т.б.), қосмекенділердің 2 (жасыл құрбақа және көлбақа) және өзендерінде балықтың 2 түрі тіршілік етеді. Омыртқасыз жәндіктердің де алуан түрлері бар.

21

Ұлы адамдары: Абдраев Қалдыбек 1951 жылы Иірсу елді мекенінде дүниеге келген. Алматы қаласындағы Абай атындағы педагокикалық институтын бітіріп, Жабағылы ауылындағы Ә.Молдағұлова атындағы жалпы орта мектебінде 40 жылдан астам ұстаздық қызымет атқарып, мектеп директоры болды. Ауыл округі бастауыш ардагерлер ұйымының төрағасы.

Қасымбекова Болай Мәткәрімқызы Күмісбастау ауылында дүниеге келген. Вановка селосындағы бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлайтын қысқа мерзімді курсты бітірген. 1941 жылдан Елтай жетіжылдық мектебінде бастауыш сыныптар мұғалімі, Күмісбастау ауылындағы бастауыш мектепте мұғалім, Абайыл ауылындағы бастауыш мектепте мұғалім болып қызымет атқарған. Ұстаздық еңбектері жоғары бағаланып, Қазақстан Республикасы Білім министрінің бұйрығымен «Ыбырай Алтынсарин» төсбелгісімен марапатталды. Тыл ардагері ретінде Ұлы Отан соғысындағы 1941- 1945 жылдары жеңіске 60 және

22

70 жыл мерекелік медальдарымен марапатталған. «Батыр ана» мен «Алтын алқа» иегері.

Ұлы тұлғалар сөзі: Тұрар Рысқұлов Ташкенттен мәшинемен де келіп тұрған. Еңку-еңку жер шалып, сеңгір-сеңгір тау асып, атпен де асығып жетеді екен. Ақсу-Жабағылының теңдесі жоқ табиғатына жанарлары жасаурай қарап: “Ақсуым – арымдай, Жабағылым – жанымдай… Айналайын алашым, қазағым, Қазақстаным, аман бол. Түркістаным, түгел бол!” – деген екен. Иә, ең алдымен, Ақсу-Жабағылыда еңбек ететін әрбір жан осы ұлағатты ұғынуға парыздар. Тек олар ғана емес, Қазақ елінің, Қазақ жерінің бүкіл жұртшылығы Шерағаң шырылын тереңірек түйсініп, Тұрар тектес тілекте болмағы абзал. Туған ел табиғатының таңғажайыптарынан айырылып қалмау үшін! Баршамыз: “Ақсуым – арымдай, Жабағылым – жанымдай…” десек, туған өлкемізді қалтқысыз сүйгеніміз, бүкіл байтағымызды бағалағанымыз. Ана-Табиғатты аялағанымыз.

23

Ақсу-Жабағылы ауылынан шыққан батырлар: Құдайбердіұлы Түгелбай батыр (1614-1689), Құдайберіұлы Аұтай батыр, Әлімбайұлы Сәлімбай, Сәлімбайұлы Жарқынбай Аңырақай шайқасына Түлкібас өңірінің жасағын бастап барған батыр қосбасшылар. Сәлімбайұлы Шымырбай (1808 –1864) Қоқан билігіне қарсы соғыста, оңтүстік өңірінің әскерлеріне қосбасшы болған. Жарқынбайұлы Мырзахмет 1916 жылы Бекболат Әшекейұлының орыс патшалығына қарсы соғысына қатысқан Түлкібас жасағын басқарған. Мырзахметұлы Қалдыбай би болған.

Ақсуым асқар тауым

Ақсуым, ауасы бал, нұрлы таңды,

Өзіңді өтер ме едім жыр ғып мәңгі.

Ойласам, түнетемін орманы емес,

Әкеліп көз алдыма бір бұтаңды.

Барам ба, төменге, әлде шыңдарға өрлеп,

О жайлы есепті өмір, жылдар бермек.

Ақсуым, жанарыма жас төнеді,

24

Аһ ұрып біреу айтса туған жер деп.

Ақсуым, атыңды әркез бақ санадам,

Боясам жеңіл сөзбен, дақ саламын.

Мен едім ай құлатып ақ төсіңе,

Ойнаған толқыныңмен ақ шабағың.

Демеймін, бәрі де арман о, күн өткен,

Арманның алғаш сенен отын өпкем.

Шығады саған деген әрқашан да,

Жалын боп сағынышым көкіректен.

Санаға сан тарау ой жамады күн,

Өзінше бастап небір жаңалығын.

Ақсуым, ақ шаңыңда із боп қалған,

Сөйлейді ерке мінез балалығым.

Өр де едім, ерке де едім жерімде мен,