Ғылыми жоба М.Жұмабаевтың Түркістан өлеңіндегі ұлттық рүх

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ОҚУ АҒАРТУ МИНИСТРЛІГІ

Алматы қаласы Білім Басқармасы

Бағыты:

Секция:

Тақырыбы: «M.Жұмaбaeвтың «Tүpкicтaн» өлeңiңіндeгi ұлттық pyx»

Жоба авторы: Аты-жөні

Мектебі мен сыныбы

Жоба жетекшісі: Аты жөні

Мектебі пәні

Алматы, 2024

М А З М Ұ Н Ы

Аннотация.....................................................................................................

Кіріспе.............................................................................................................

І. Негізгі бөлім

1.1 Мағжан Жұмабаев өмірі мен поэзиясындағы ұлт-азаттық рух негізі.......

1.2 «Түркістан» өлеңінің тарихи және рухани тағылымы.............................

ІІ. Зерттеу бөлімі

2.1 «Түркістан» өлеңінің тарихи және рухани тағылымы.............................

2.2 «Түркістан» өлеңінің көркемдігі.............................................................

Қорытынды...................................................................................................

Әдебиеттер.......................................................................................................

Аннотация

Мағжан-үлкен мәдениеттің ақыны. Оның поэтикалық даралығы соншалықты ерекше, ол өз дәуірінің шеңберінен асып түседі.

Мағжанның поэтикалық әлемі таң қалдырады. Мағжан қандай өлеңдер жазса да, олар өздерінің керемет сұлулығымен және теңдесіз кемелділігімен таң қалдырады...". Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерін оқи отырып, біз оқиғалардың сырт жағын ғана емес, олардың өзара байланысын да түсінеміз, бүкіл халықтың өмірі, тарихы мен дүниетанымы тұрған әдемі, күрделі өнер әлемін ашамыз.

Мағжан Жұмабаевтың поэзиясын бейнелер тұрғысынан қарастыра отырып, оның лирикасының мотивтері мен көңіл-күйін анықтай отырып, онда Дала бейнелері, тәжірибе мен Ой бейнелері, образдар-кейіпкерлер, табиғи әлемнің бейнелері, Мәңгілік бейнелер, тағдыр мен ішкі жағдайдың бейнелері басым екенін байқау қиын емес.

Дала бейнесі оның поэзиясында орталық болып табылады, бұл туған халқының, жоғары рухани-адамгершілік қасиеттердің синонимі.

Жобада Мағжан шығармашылығының ішішен шоқтығы биік туындыларының бірі «Түркістан» өлеңіне талдау жасалынады. Өлеңнің негізгі идеясы, ақынның көркемдігі, оқырманға, тыңдаушыға айтқысы келген ойы бәрі бәрі нақты сипаталып, шығарма өзіндік дәрежеде сарапталады.

Мағжан Жұмабаев-«ұлттық» ақын. Ұлтқа деген махаббатын поэззия арқылы арнаған тұлға. Суреткер, ұлтшыл, лирик қаламгер.

Кіріспе

Мағжан Жұмабаев-керемет тазалық пен таланттың ақыны. ХХ ғасырдың басында жасаған ол әлемдік поэзияның шыңы когортасын білдіретін сөз шеберлерінің қатарына кірді. Оның поэзиясының тереңдігіне, сөзжасамның құпиясына ене отырып, сіз оның поэзиясын әдебиеттанудың әртүрлі позицияларынан, ғылыми объективтіліктің әртүрлі позицияларынан зерттеуге мүмкіндік беретін өзінің ойлауына тән ауқымды контекстке таңдануды тоқтата алмайсыз. Рухтың жоғары көтерілуге деген ұмтылысы, ішкі стоицизм, эмоционалды полифония, жанның қажымас қозғалысы, поэтикалық сананың шексіз жұмысы – оның поэзиясының дискурсивті кеңістігіндегі ажырамас белгілер, оның поэтикалық дискурсының ерекшелігін құрайтын белгілер, оның негізінде лиминализм сияқты құбылыс жатыр.

М. Жұмабаевтың шығармашылығын зерттеу ғылымның түрлі салаларында жүргізілуде. Сoңғы жылдары "Мағжантану" ғылымның жеке саласы ретінде көп нәрсеге қол жеткізіп, қалыптаса бастағаны белгілі. М. Жұмабаевтың өмірінің күрделілігі мен оның мұрасының жан-жақтылығы шетелдік ғалымдардың назарын аударды. Яғни, ақынның шығармашылығы поэзиямен шектелмейді. Оның шығармаларындағы философиялық және тарихи дереккөздер мен педагогикалық көзқарастарды жүйелі және жан-жақты зерттеу қажеттілігін уақыт талабы деп санауға болады.

Зepттeyдiң тaқыpыбы: M.Жұмaбaeвтың «Tүpкicтaн» өлeңiңіндeгi ұлттық pyx

Зерттеудің мақсаты: Мен зерттеу жұмысымда алдыма қойған мақсатым- aқын шығapмaшылығындa aca жиі айтыла бepмeйтiн бip ғaнa ойды қозғауды мaқcaт eтiп қoйдық.Oл қаламгердің туындыларындағы түpiкшілдік, ұлтшылдық тақырыбы болды. Шынында да ,Мaғжaн aқын поэззиясында Tұpaн, Tүpкicтaн, түpiкшiлдik мәсeлeci aca kүpдeлi жәнe сондай-ак, тыңғылықты дәріптеуді, сараптауды қарастыруға сұранатыны анық.Зepттeyiмiздiң нeгiзгi. мaқcaты – ұлт ақынының «Tүpкicтaн»өлeңiн тaлдaу,саралау.

Жұмысымыздың мақсатын айқындаған соң мақсатымызға сай мінлдеттерімізді алдымызға қойдық. Негізгі міндеттері төмендегілей:

• Қаламгердің туындыларын талқылау, сараптау;

• «Түркістан» өлеңінің көркемдік ерекшелігін анықтау;

Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері: ақпараттарды жинақтау,топшалау мен тұжырымдау,саралау әдістерін қолдану.

Зерттеу жұмысынң жоспары: Жұмыс кіріспе бөлімінен басталып, негізгі бөліммен жалғасады. Зерттеу бөлімінде ақыннығ «Түркістан» өлеңі зерттеліп, қортынды бөлімінде зерттеу жұмысының жалпы қортындысы қойылды.

І.Негізгі бөлім

1.1 Мағжан Жұмабаев өмірі мен поэзиясындағы ұлт-азаттық рух негізі

Мағжан Жұмабаев-ақын, жазушы, публицист, жаңа қазақ әдебиетінің негізін қалаушы. Ол мыңдаған адамдар үшін моральдық нұсқаулық болды және болып қала береді. Ақын терең білімді, білетін көркем сөздің сұлулығы мен күшін түсінетін Батыс пен Шығыс поэзиясы. Мұхтар Әуезов: "қазақ жазушыларынан мен, әрине, Мен Абайды жақсы көремін... Одан кейін Мағжанды жақсы көремін. Махаббат оның еуропалық табиғаты, жарықтығы мен жылтырлығы. Туған ескі дәстүрлі ауылда қазақ ақындарына жеткен еуропалық мәдениет пен сұлулық сарайлары, ол өзінің ерекше тартымды келбеті мен сүйкімділігі болды алтын даланың әдемі қызына ұқсайды".

Мағжан Жұмабаев-ерекше дарынды, ғарыштық ауқымдағы ақын, ол ойлаудың таңғажайып өзіндік құрылымымен ерекшеленеді, ол материалдық-материалдық әлемнен асып түседі.

Мағжанның поэтикалық әлемі таң қалдырады. Бейнелердің, метафораның, поэтикалық бірлестіктердің бұрын-соңды белгісіз космогониясы, жарық пен көлеңкенің, дыбыс пен мағынаның таңқаларлық плексусы оның өлеңдерінде ұсынылған, олардың балғындығы мен сұлулығы мәңгілікке қалды.

Мағжанның жарқын поэтикалық тұлға ретінде қалыптасуына төрт мәдениет көрсетілді: өзіндік, туған мәдениеті, шығыс, орыс және Батыс, дәл осы мәдениеттер ақынның шығармашылығын нәрлендірді, оған үлкен поэзияда өз жолын табуға көмектесті.

Көптеген шығармалар Мағжан Жұмабаевтың өзінің ғана емес, сонымен қатар Шығыс поэзиясы мен тарихының, орыс және батыс әдебиетінің тамаша білгірі болғанын, өз заманының рухани ізденістерінің ортасында болғанын, Ф.Ницше, в. Соловьевтің еңбектерінде дамыған жетекші философиялық идеяларды зерттегенін көрсетеді.

Мағжанның поэтикалық ойы тарихи-әдеби бірлестіктерге өте бай, "ғасырлар мәдени мұрасында" ол барлық жақсылықты және шынайылықты сіңіре алды, оның рухының жағдайына барынша сәйкес келетін, ақыл мен жанның қозғалыстарына жауап беретін рухани деңгейді анықтай алды және, әрине, жоғары адамгершілік этиканы бекітуге бағытталған жеке поэтикалық көзқарастың кристалдануына ықпал етті және эстетикалық құндылықтар.

Мағжан Жұмабаевтың оралуымен қазақ әдебиетіндегі ұзақ жылдар бойы үнсіз қалған көркемдік бағыт – поэтиканың бай әрі нәтижелі құрамдас бөлігі ретіндегі символизм мен рәміз туралы айтуға және жазуға мүмкіндік туды. Дегенмен, символдық дүниетаным – қазақ халқына тән қасиет, бұл ауызша ауызша шығармашылықта толық көрініс табатынын атап өткен жөн. Толғау, айтыс, шешендік сөз, халық философиясының ұтымды "астығы" бар астарлы әңгімелер.

Біріншіден, осы уақытқа дейін мағжантанудағы теңдесі жоқ эстетикалық жетістік ретінде тамаша жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың "Мағжанның ақындық тұралы" ("Мағжанның поэтикалық шығармашылығы туралы") атты зерттеуін қарастырған жөн. Ж. Аймауытов Мағжанды " өз тәжірибесінің ақыны "деп атай отырып, былай деп жазды:" бұрын Мағжанның тәлімгерлері болған, қазір олар жазған кезде шәкірттерінің ықпалына түседі. Басқаша айтқанда, Абайдан кейін поэтика саласында жаңа формалар енгізді, оқушыларды ертіп, ақын ретінде мектеп құрды, сөзсіз Мағжан. Ол Абайдан кейін өлеңнің көлемін әр тараптандырды".

Ірі әдебиеттанушы Аймауытов Мағжанды өткен дәуірдің соңғы романтиктеріне жатқызады және Жұмабаев көпшілікті ертіп жүрген ақын-пайғамбарлардың қатарынан емес деген қорытындыға келеді. "Мағжанның күші-оның ең нәзік лирикасы, жақындығы, поэтикалық образдардың жарықтығы, буынның әсемдігі, інжу-маржандай таза, жұмсақ, жұмсақ, әуезді шумақтарында. Мағжанға дейін қазақ поэзиясы жүрек қатынастары әлеміне мұндай енуді білмеді". Жүсіпбек Аймауытов 1923 жылы Мағжанның отыз жылдығына орай өз мақаласын жазды. Ол кезде қазақ ұлтының рухани элитасын, оның түсі мен мақтанышын бейнелейтіндердің бәріне қандай қорқынышты сынақтар түсетіні белгісіз еді.

Екіншіден, Мәскеудегі Бүкілодақтық әдеби-көркемсурет институтына түсіп, Мағжан ВЛХИ директоры, әйгілі ақын, прозашы, сыншы Валерий Брюсовты өзінің ақындық дарындылығымен баурап алды. Брюсов Жұмабаев туралы: "жоғары поэтикалық дарындылық. Бұл математика, музыка, бейнелеу өнері туралы терең білім".

Үшіншіден, Мағжан Бекенұлы шығармашылығының жоғары көркемдік мәнін көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, қазақ халқының ағартушы ғалымы Ахмет Байтұрсынов ұғынды. 1926 жылғы" әдебиеттану " кітабында ол жас ақынның шығармаларынан көптеген мысалдар келтіріп, қазақ өлеңінің табиғаты мен құрылымын түсіндірді.

Төртіншіден, Мұхтар Әуезов, жазушы және драматург, аудармашы және ғалым, "Абай жолы" роман – эпопеясымен әйгілі, Мағжан есімді ғажайып дарынның рөлі мен маңыздылығы туралы ой жүгірте отырып, былай деп жазды: қазақ жазушыларынан Әли мен, әрине, Абайды жақсы көремін Әли одан кейін Мағжанды жақсы көремін. Мен оның еуропалық табиғатын, жарықтығы мен жылтырлығын жақсы көремін. Қазақ ақындарының ескі дәстүрлі ауылында дүниеге келген және еуропалық мәдениет пен сұлулық сарайларына жеткен ол өзінің ерекше тартымды келбеті мен сүйкімділігімен алтын даланың әдемі қызына ұқсады.

1.2 «Түркістан» өлеңінің тарихи және рухани тағылымы

Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі М.Жұмабаев ХХ ғасырдың басында өз поэзиясында түркіизм тақырыбын жырлаған ақындардың бірі және түркі халықтары үшін ерекше тұлға болып табылады. Оның көзқарасы мен қоғамға деген көзқарасын білдіретін өлеңдерінде "ұлттың аты түркі, Отанының аты Тұран"деп жазылған.

"Түрік" сөзі нағыз ақынның шығармаларындағы бір халыққа қатысты емес екені анық. Ол бүкіл түркі әлемін бірлік пен ынтымақтастыққа шақырып, өмірінің соңына дейін қазақ халқының тәуелсіздігін аңсады. Ішкі тәжірибені бейнелеуден басқа, оның өлеңдерінде сыни реализм рухында жазылған әлеуметтік мәселелер кеңінен талқыланады. М. Жұмабаевтың поэзиясында ХХ ғасырдың басындағы түркі халықтарының ұлттық азаттығы мен идеялық бірлігі үшін күрес көрініс тапқаны белгілі. Осы ерекшеліктің арқасында М. Жұмабаевтың есімі түркі әлемінің жетекші елі болып табылатын Түркиядағы қазақ әдебиеті туралы алғашқылардың бірі болып айтылды. М. Жұмабаев Түркияға бармаса да, оның әдеби тұлғасы мен көзқарасы Анадолыда кеңінен танымал. Бұл тұрғыда оның поэтикалық шығармаларын түрік әдебиеттанушыларының мәтіндерін талдау арқылы талдау және ақынның түркі идеологиясын Түркиядағы Түркі қозғалысын қолдайтын ақындардың шығармаларымен салыстыру біздің тақырыптың өзектілігін көрсетеді.

1.3 Мағжан - үлкен мәдениеттің ақыны

Оның поэтикалық даралығы соншалықты ерекше, ол өз дәуірінің шеңберінен асып түседі. Сондықтан сіз өз уақытыңыздан, өз дәуіріңізден озып кете аласыз. Әдебиеттің өзіндік бет-бейнесі болмайынша, ол нақты әдебиет болмайды. Сондықтан барлық қазіргі жазушылардың ішінен Мағжан сөзі ғана болашаққа ұмтылып, келер ұрпақтың жадында абыроймен қалады. Мен одан басқа әрқайсымыздың айтқанымыз әдебиетте қалатынына сенімді емеспін және өте күмәнданамын". Мағжан қазақ әдебиетінің ұлы шебері айтқан сөздерді болжағандай.

Мағжан-үлкен мәдениеттің ақыны. Оның поэтикалық даралығы соншалықты ерекше, ол өз дәуірінің шеңберінен асып түседі.

Мағжанның поэтикалық әлемі таң қалдырады. Ол жүректен очаровательный дыбыстарды шығара алады-қобыз. Мағжан қандай өлеңдер жазса да, олар өздерінің керемет сұлулығымен және түсініксіз кемелділігімен таң қалдырады...". Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерін оқи отырып, біз оқиғалардың сырт жағын ғана емес, олардың өзара байланысын да түсінеміз, бүкіл халықтың өмірі, тарихы мен дүниетанымы тұрған әдемі, күрделі өнер әлемін ашамыз.

Мағжан Жұмабаевтың поэзиясын бейнелер тұрғысынан қарастыра отырып, оның лирикасының мотивтері мен көңіл-күйін анықтай отырып, онда Дала бейнелері, тәжірибе мен Ой бейнелері, образдар-кейіпкерлер, табиғи әлемнің бейнелері, Мәңгілік бейнелер, тағдыр мен ішкі жағдайдың бейнелері басым екенін байқау қиын емес.

Дала бейнесі оның поэзиясында орталық болып табылады, бұл туған халқының, жоғары рухани-адамгершілік қасиеттердің синонимі.

Символизм-ақындардың поэтикалық бейнені құрудағы ең өнімді әдістерінің бірі. Символизм-поэтикалық сипаттау құралы. Қазақ әдебиетінде М.Жұмабаев, С. Дөнентаев, Б. Құлеев және басқа ақындар символды өнер құралы ретінде қолданған. Көркем әдебиетте автордың еркі, еріксіз тұрмыстық тұрақты (бекітілген тақырып) тақырыптық өрісте маңызды рөл атқарады. Яғни, бұл өмір құбылыстарының (өмір, өлім, жарық пен қараңғылық, от пен су) және адам өмірінің антропологиялық, рухани принциптерінің, әлемдік және табиғи принциптерден, әмбебаптардан тұратын онтологиялық негізі. (Бөтен және бейімделу, тәкаппарлық пен мойынсұнушылық, құру және жою, күнә мен тақуалық)

Қазақ лирикасында бұл негіздер Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерінде көрініс тапты. Бұл көркем әдебиеттің негізін құрайтын мәңгілік тақырыптар, сонымен қатар мәдени-тарихи және экзистенциалды көңіл-күйге әсер ететін жеке авторлық таным аспектілері.

Ол тек аудармалар арқылы ғана емес, жаңашылдық жасады. Сондай-ақ оның өлеңдері, образдары, әуендері, образдары, өлең құрылымы және т.б. арқылы қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтерді. Мағжан Жұмабаев осындай әдістеме мен әдістемелік поэзияны Абайдан кейінгі қазақ поэзиясына енгізді.

ІІ тарау

2.1 «Түркістан» өлеңінің тарихи және рухани тағылымы

Біз бүгінгі зерттеуде алдымызға ақын шығармашылығында аса көп айтыла бермейтін бір ғана тақырыпты айтуды мақсат етіп қойдық. Шынында да Мағжан атамыздың жырларындағы Тұран, Түркістан, түрікшілдік мәселесі аса күрделі және қызықты тақырып. Оның бірнеше себептері бар. Басты себеп еліміздің тарихындағы көне Тұран, Мағжан дәуіріндегі түрікшілдік рухтың бәрі кеңес дәуірінде жадыдан өшіріліп, айтуға болмайтын тақырыпқа айналды.Ғалымдар бұл тақырыпты Мағжан поэзиясында тым ерте, дәлірек айтқанда медресе «Ғалияда» оқып жүргенінде басталған дейді. 1912 жылы жарық көрген «Шолпан» жинағына енгізілген «Орал тауы» өлеңі бұл пікірдің растығын көрсетеді. Бұдан кейінгі уақытта бұл тақырып сан жағынан да, сапа жапа жағынан да дами түскен. Олар – «Алыстағы бауырыма», «Жер жүзіне», «Қазақ тілі», «Тез барам!», «Түркістан», «Тұранның бір бауында», «Орал өлеңдері» болып жалғаса береді. Өз ұлтын және бүкіл түркі әлемін жанындай жақсы көріп жырға қосатын ақынның аталған тақырыптыөте ерекше жырлау себебін белгілі мағжантанушы ғалым Ш.Елеукенов былай деп атап көрсетеді: «Мағжан поэзиясында түрік өлеңдерінің өрістеуінің әлденеше себептері бар. Ең бастысы – отаршылдыққа қарсылық, дүние жүзіндегі ұлт-азаттығы қозғалысының күрескерлерімен бірлесу, тізе қосу. Қазақ сол ынтымақ бірлікті ту етіп ұстаса, ежелгі туыстығын бекіте түсе деген ақын тілегі Түркістан» өлеңінде былай көрінеді:

Тұранда түрік ойнаған ұсап отқа,

Түріктен басқа от боп жан туып па!

Көп түрік енші алып тарасқанда,

Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па!

Бүгін біз Мағжан түрікшілдігін мақтан тұтқанда оның мән-мағынасын кеңірек пайымдаймыз. Әдебиетімізде ол тұңғыш рет жеке-дара көтерген түрік тақырыбының халықаралық маңызы зор дейміз» [2.31]. Өкініштісі сол, алғаш көтерілген халықаралық тақырып та, сол тақырыпқа жүк болып, биік идея ретінде насихатталған Тұран, түрік, Түркістан тақырыбына сол отызыншы жылдары-ақ тыйым салынған.

Түркі әлемі, соның ішінде Түркістан тарихын терең білетін ақынның араға көптеген жылдар салып, халқымен қайта қауышқан отты жырлары ұмытылған тарихымызбен қайтадан қауыштырды. «Мағжанның «Түркістан» деген өлеңі «тарихты білсең, Мағжанша біл» деп тұр. Айналдырған 25 шумақ өлең. Соған бүкіл Тұран елінің тарихын сыйдырып жібергеніне сенесіз бе?! Тарих тақырыбындағы жиында Мемлекеттік хатшы Марат Тәжин мемлекет басшысының «Тарих толқынында» атты кітабынан мынадай жолдарды келтіреді: «Біздің арғы ата-бабаларымыз Қиыр Шығыстан Батыс Еуропаға дейінгі, Сібірден Үндістанға дейінгі аумақты алып жатқан мемлекеттердің дамуында екі мың жыл бойы елеулі рөл атқарып келді. Орасан зор кең-байтақ аумақта қоныс аударумен көшпелілер Еуразияның этностық және мемлекеттік бет-бейнесін бір емес, бірнеше рет өзгертті». Мағжанның «Түркістанында» дәл осы жағдай суреттелген. Екі мың жыл бойы жаһанда елеулі рөл атқарған Тұранның тарихы Мағжан өлеңдерінде сонау Афрасияб патшадан басталады. «Бұл Тұран ежелден-ақ Алаш жері», – деп жазады. «Тұранның топырағында тыныш тапқан, Алаштың арыстаны Абылай ері», – дейді. Біздің екі мың жылдық тарихымыз Мағжан Жұмабаев шығармашылығында сайрап жатыр. Мағжан өзі өмір сүрген кезеңнің ғана емес, қазақтың екі мың жылдық тарихының тамыршысы бола білді. Міне, Мағжан қандай ақын болған!» [4.51] деген ғалым пікірін өлеңнің өзін оқып отырып көз жеткіздік. Мағжан атамыз қазақ тарихын былай бастайды:

Ертеде Түркістанды Тұран дескен,

Тұранда ер түрігім туып өскен.

Тұранның тағдыры бар толқымалы,

Басынан не тамаша күндер кешкен, — деп[1.11], ертедегі түркілердің біртұтас мемлекет болып, оның кейін әр түрлі қанды шапқыншылықтарды бастан кешіру салдарынан әуелгі атын да, атағын да жоғалтып алған тарихын баяндап береді. Соның ішінде көне Тұранның тарихтан өшуінде үлкен рөл атқарған – Араб халифатының шапқыншылығын есімізге түсіре отырып,  дін мен тілден, әдет-ғұрып пен салт-дәстүрден айырып қана қоймай, сондай ғажайып құндылықтардың жойылуына барынша күш салған жаулап алушылардың пиғылын әшкерелейді. Осы аралықта «Араб халифаты түрік елінің ата мұрасы болған оймақ жазуын істен шығарып, осы арқылы келер ұрпақ жас буынды өткендегі ата тарихынан мүлде қол үздіріп жіберді» — деп жазатын професор М.Мырзахметов пікірі де[5.97]осыны растайды. Түркістанның тарихын қарай отырып, діні мен тілін, дәстүрі мен әдет-ғұрпын ала келген араб халифаты Тұран өлкесін 705-715 ж талан таражға ұшыратып, халқын қырып жойды, сөйтіп Тұран атауын Түркістан атауымен алмастырғанын білдік. Тұранның тарихтағы атауы осылайша тарихтан өшкен екен. Бірақ сол өшкен тарихты жаңғыртып жырға қосқан Мағжан атамызға қалай тәнті болмайсың.

Ғасырлар бойы бұратана күй кешіп келген, сол себепті де өнері, мәдениеті дамымаған ел болып кемсітілген қазақ халқының шын мәніндегі өткен тарихын, Мағжан ақын жырмен жазды, қазір айтып, жазып жүргендей емес, қазақ хандарының тарихын да тым әріден – Афрасиябтан бастайды. Кезінде әлемді өзінің қаһарымен солқылдатқан Шыңғысханның кім екені туралы қазір әр түрлі пікірлер әлі айтылып жүрсе, ал енді Мағжан Жұмабаев оны сол кезде-ақ Түркістанның топырағынан екендігін батыл айта білген. Әл-Фарабиді – Мағжан жиырмасыншы жылдары қазақтың асқан білімді философы деп мақтанышпен жазса, қазақтар оның есімін алпысыншы жылдары ғана естіпті, жетпісінші жылдары ғана тарихқа енгізе бастапты. Біз Мағжанақынның бір ғана «Түркістан» өлеңі арқылы бүкіл тарихи даму жолдарымызбен таныстық.

Түркістан – екі дүние есігі ғой,

Түркістан – ер түріктің бесігі ғой.

Тамаша Түркістандай жерде туған,

Түріктің тәңірі берген несібі ғой, — деп жырлады. Мағжан Жұмабаев поэзиясындағы ақындық қуатты, фольклорлық сарынды көп жылдардан бері зерттеп келе жатқан ғалым Б.Қанарбаеваның: «Мұны қайсыбір әдебиет зерттеушілері Шымкент облысындағы Түркістан қаласымен шатастырып жүр» [4.128] деген пікірі де назардан тыс қалмау керек. Шынында да, өлеңнің атауына ғана көз жүгіртіп бұл тарихи өлеңді тар шеңберде түсініп, қасиетті қала туралы өлең деп түсініп жататыны жасырын емес. Мағжан ұғымы одан биікте, ол Түркістанның терең тарихын жырлаған, Тұран даласының түркі әлемінен алатын орнын алғашқылардың бірі болып айтқан ақын.

Осы өлеңнің терең мазмұнына көз жеткізе оқығанда Мағжан Жұмабаев халқымыздың болашағы түрік тектес халықтардың бірлігінде деп танығанын айқын аңғаруға болады. Өр рухты поэзиясында түрік бірлігін жырлаған.

Ертеде Тұран аталған бұл жерді мекендеген ата-бабаларымыздың өмірінен елес береді Ақын Тұранның жері мен суын, көлі мен шөлін, өзен-суларын, тауларын, Теңізі мен Аралын, Ыстықкөлін, Жейхун мен Сейхун дарияларын, Тянь-Шаньдай, Памир мен Алтайдай тауларын ғажайып көркемдікпен суреттейді. Тұранды мекен еткен ер түріктің билері мен батырларын, ғұлама ғалымдарын, ел басқарған хандарын еске алады. Міне, осылайша бірлікте өмір сүріп, іргесін жауға бермеген түрік дүниесі бүгінде бірнеше елге бөлініп кеткен.

 Көп түрік енші алысып тарасқанда,

Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па? – деп, Мағжан қазақты да сол ер түріктің бір мұрагері санайды.Ақынның ойынша қазақтар – түріктердің қара шаңырағына ие болып қалған халық,

"Тұран", "Түркістан" деген образды бейнелер арқылы Мағжан осылайша Шығыс әлемін, бүкіл түркі дүниесін мақтан ете жырлайды. Оның бүкіл өткен жолына шолу жасай отырып, тарихтың небір ерлікке толы, бейбіт өмір жайлаған беттерін парақтайды. Оларды өз заманымен салыстырады. Көп нәрсеге көңілі толмайды. Бір кезде Тұранды мекен еткен ер түріктің бүгінде бірлігі азайған. Бас-басына ел болған, жеке халықтарға бөлініп кеткен. Шығысты дәріптейтін өлеңдерінде Мағжан осынау түркі халықтарын бірлікке шақырады. Сонда ғана Батыстан келген қиянатқа, Ресей патшасының отаршыл саясатына қарсы тұруға болатынын ұқтыруға тырысады.

«Түркістан» өлеңіндегі туған ел тағдыры, тарихына қатысты тағылымды пікірді белгілі әдебиетші, сыншы ғалым Дандай Ысқақұлы былай деп сабақтайды:  «Өлеңде қазақ тарихына да қысқаша шолу жасалынып, Қасым, Назар, Есім, Абылай, Кенесары есімдері мақтанышпен аталған. «Арыстан елге отан болған Тұранда» хандық құрған қазақ хандары «қазақтың қасқа жолды Қасым ханы», «әділ хан аз болады Назардайын», «алашқа Есімханның жолы дайын», «Тәукедей данышпан хан», «Алаштың арыстаны Абылай еді», «Кешегі ердің ері көкжал Кене», деп сипатталады. Бұл жолдардың қазақ хандарын жырға қоспақ түгілі аттарын атаудың өзі қиын тап күресінің барынша күшейіп тұрған кезінде жазылғандығы да есте болғаны жөн» [6.60]Тіпті ол кез түгілі күні кеше заман ептеп түзеліп, Мағжан ақталып, оның шығармалар жинағы халқына қарай жол тартқанда Кенесарыға арналған бір шумақ өлең алынып тасталған. Ол жолдар мынадай:

Тұраннан Сарыарқаны бөлек деме,

Түркістан алты алашқа болған кеме.

Тұранның топырағын құшып жатыр,

Кешегі ердің ері көкжал Кене.

Атақты өлеңде осылайша ежелгі Тұран аймағының ұлы тұлғалары Фарабиден бастап айтылатын билер, хандар, батырлары, сонымен қатар Тұран халқы мекен еткен кең байтақ өлкенің географиялық шеңберіне дейін шабытпен жырға қосылуы бар дүниені таптық тартыспен шектеп, төл тарихымыз бен тағдырымызды Ресейсіз көзге елестету мүмкін болмай қалған заманда бұл өлеңді оқуға тыйым салынып, мүлдем атын естуге де болмайтын етіп тастағаны табиғи заңдылық.

«Түркістан» өлеңін оқып отырып, өлеңнің өн бойында тұнып тұрған жер-су атауларының тарихына үңілесің. Мысалы:

Тұранның теңіз дерлік көлдері бар,
Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай,
Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай!
Еріксіз ер түрікті ойға аларсың
Көкке асқан Хантәңіріге қарай-қарай.
Балқашты бауырына алған Тарбағатай,
Жоталы, жер кіндігі - Памир, Алтай.
Қазығұрт қасиеті тау болмаса,

Топанда Нұх кемесі тоқтар қалай?

Осы үзіндіге көз жүгіртейік: Тянь-Шань, Хантәңірі, Тарбағатай, Памир, Алтай, Қазығұрт сияқты таулардың тамаша келбетін жырға қоса отырып, осындай ата-бабасының жеріндегі алып тауларымен мақтанады, біз сияқты ұрпақтарына да өсиет еткендей. Ер түрікті Тянь Шаньдай алып таудың, ең әдемі, ең биік, ақ мәрмәрдан шыңы жылтырайтын Хантәңіріне салыстыра теңейді және шендестіріп отыр. Балқаш бойлап орналасқан Тарбағатайды да ұмытпайды. Одан кейін Қазығұрттың жайын жырлайды. Осы жерге дейін Мағжан көз алдымызға Тұран өлкесінде бейне бір географиялық картасының суретін жырмен салды. Дәл осы жерден байқап қарасақ, ақын алшақтығын сездірмей жағрафиядан тарихқа көшеді де халықтың жадында жатталып қалған аңыз өлең жолдарын еске түсіреді

Халық арасында Қазығұрт тауы қақында бұрыннан қалған аңыз бар. Қарт адамдардың айтуларына қарағанда, құдай баста жерді, көкті жаратқанда,Қазығұрт тауы да бірге жаралған. Өзі аласа тау болса да, жер жүзіндегі таулардың қасиеттісі. Баяғда жер жүзін топан суы басып кеткенде, жалғыз осы Қазығұрт тауы аман қалған екен. Қазығұрт тауының басында, күнбатыс жағында азырақ тегіс жер бар. Ол жер Нұқ пайғамбардың кемесінің орны дейді.Қазығұрттың басында бір үңгір болса керек. Ол -үңгірдің үстіне ағаш шаншып қойған Қазығұрт атаның моласы дейді екен. Басқа жерлерді бұлт басса да, Қазығұрттың басын бұлт шалмайды екен. Егерде Қазығұрттың басына бұлт шөгіп, көрінбей қалса, қариялар Қазығұрт қарасын киді деп, қатындар күлпарасын (капюшон) киеді екен. Сол уақытында жұрттың бәрі даладағы нәрселерін үйге қояды екен, Қазығұрттың басын жапқан бұлт жаумай кетпес деп, қазақтардың бұрынғы замандағы ақындары Нұқ пайғамбардың кемесінен қалған жануарлар туралы мынаны айтады екен:

«Қазығұрттың басында кеме қалған,

Ол «әулие» болмаса, неге қалған?

Жетім бота үстінде жатып қалып,

Ойсылқара жануар содан калған.

Қазығұрттың басында кеме қалған,

Ол «әулие» болмаса, неге калған?

Қыршаңқы тай үстінде жатып қалып,

Қамбар ата жануар содан қалған.

Қазығұрттың басында кеме қалған,

Ол «әулие» болмаса, неге қалған?

Тышқақ тана үстінде жатып қалып

Зеңгібаба жануар содан қалған.

Қазығұрттың басында кеме қалған,

Ол «әулие» болмаса, неге қалған?

Қотыр тоқты үстінде жатып қалып,

Шопаната жануар содан қалған...»

Осындай ырыммен түрлі жануарлардың атын келтіреді екен.

Қазығұрттың басында көп «әулие» Мінсең аттай желеді айыр түйе, -деген мақалдар да бар.

Мінекей, осы аңызды Мағжан ақын Түркістан өлеңінде тамаша фольклорлық сарын сипатында енгізген. Өлеңдегі Қазығұрт тауы туралы екі жолдың өзінен халық аузындағы аңыздың осындай сарыны еске түседі. Бұл Мағжан Жұмабаевтың бұл өлеңіндегі қолданған фольклорлық дәстүрлердің көрінісіне куә болады.

2.2 «Түркістан» өлеңінің көркемдігі

Бұл өлеңді түгел дерлік оқып шықсақ, ақынның бір асып толқыған көңіл-күймен жырлаған отанға, жерге, елге, тарихқа деген  сүйіспеншілігін, зор құрметін анық байқаймыз. Ақын осының бәрін ойлай отырып, сол кездегі Тұранның басынан өтіп жатқан қиын-қыстау кезеңі, жері мен суының отарлануына жаны ашиды. Жерге, суға деген қимастық сезімі сезіле, өлеңін ары қарай өлең жолдарымен өреді.

Тұранның шегі-шексіз шөлі қандай,

Теңіздей кемері жоқ көлі қандай!

Тұранның дария аталған өзендері,

Тасыса шөлді басқан селі қандай!

Тұранның таулары бар аспанға асқан,

Мәңгіге басын аппақ шаштар басқан.

Бауырында ерке бұлақ салады ойнақ,

Жарылып таудан аққан салқан жастан.

Енді осы жерден бір қайыра талдап, аша кетсек...Төртінші шумақ түгелімен көз алдымызға, айталық, шексіз шөл, кемері жоқ көл, өзеннің селі, махаббат пен мақтанышқа толы сезіммен суреттеледіБұл шумақта ажар беріп, оның мағынасын толықтырып тұрған тәсіл – интонация. Сонымен қатар, шөлі қандай, көлі қандай деген сөз тіркесіне аяқталған жолдарда егіздеу үлгісі, яғни шумақ басындағы дыбыстың бірыңғай қайталануы аллитерация да кездеседі. Алдыңғы құбылыстан соңғы құбылысты асыра асқақтата градация тәсілін қолданған. Бесінші шумақта сол суретті жалғастырып, аспаннан асқан тауларын, оның басын мәңгіге жапқан қарды аппақ шашқа ауыстыру (метафора) арқылы тамаша үлгіде суреттейді. Келесі жолдары сондай әдемі. Ол жердегі ерке бұлақ – айқындау (эпитет), таудан аққан салқын жас сияқты сөз тіркесі бұлақтың бастау алар көзі. Бұл жолдардан жай ғана бұлақты балаша ойнатып, бастауды тірі жандай жылатып, жандандырып адам қылығымен ауыстыра суреттеген. Шығармада жансыз табиғат құбылысы кәдімгі тірі кісінің қылығымен ауыстырыла суреттеледі. Құбылтудың мұндай түрі – кейіптеу деп аталады [7.234].

Мағжан Жұмабаев кейіптеу тәсілінің керемет үлгісін көрсеткен.

Шөлдер бар, желде жүрмес сап-сары құм,

Моладай ешбір үн жоқ, мәңгі тып-тың

Болмақ па жан-жануар  шексіз шөлде,

Сары құмда салар ойнақ пері мен жын.

 Шексіз шөлдегі сап-сары құм деген сөз тіркесі қарапайым эпитет тәсілі арқылы жасалған. Мәңгі тыныштық орнаған шөлде тірі жан жоқ деп оны молаға теңейді. Ақын енді Тұран өлкесіндегі суаттарға тоқталып, оның кешегісін де айта отырады.

Шалқыған шегі-шетсіз Теңіз,Арал.
Бір шетте қасиетті Ыстықкөлдің
Бауырында дүние көрген түрік көкжал.
Ертеде Оқыс, Яқсарт —Жейхун, Сейхун,
Түріктер бұл екеуін дария дейтін.
Киелі сол екі су жағасында
Табасың қасиетті бабаң бейітін.

Бұл шумақтарда көлдерін теңізге теңей отырып, Аралды шалқытып, Ыстықкөлдің қасиетін асырып айқындайды.Осы үзіндідегі Оқыс, Жейхун – Амудария, Яқсарт, Сейхун – Сырдария өзендерінің атаулары. Оқыс, Яқсартты – латындар қойса, Жейхун, Сейхун арабтар берген атау екен.

«Табасың қасиетті бабаң бейтін» деген жолда ақын бүкіл өлең құрылысында айтпаған бабаң бейіті ол қандай бейіт? Әрине, қасиетті Қожа Ахмет Яссауи бабамыздың кесенесі. Ол қазіргі қасиетті Түркістан қаласында тұрған ескерткіш. Түркістан қаласының 5-6 ғасырларда  іргетасы қаланған. Есім ханнан бастау алып 14-18 ғасырларда Қазақ хандығының астанасы болған. Оңтүстік Қазақстан облысында орналасқан. 14-ғасырда Ақсақ Темір іргетасын қалаған. Кесене аумағында Қаз дауысты Қазыбек би, Абылай хан, Есім хан, Хақназар хан, Тауке хан, Қанжығалы қарт Бөгенбай батырдың және т.б. тұлғалар жерленген.

Түркістан-көне қала ғана емес, ірі оқиғалардың куәгері. Қазақ мемлекетінің құрған, қалыптастырған хандардың, билердің, батырлардың бұл қасиетті шаһарада тұрмағаны немесе соғып өтпегені жоқ деуге болады. Демек, Түркістанның әрбір көшесі тарихы беттерге толы. 4-10 ғасырларда Түркістан орнынла Шахбар деген үлкен қала болған. 9-10 ғасырларда ол жақсы қалалардың қатарына қосылып гүлденеді. Ол кезден бастап Яссы, ал 15-ғасырдан бастап Түркістан деп аталады. «Түркістан деген сөз – түріктер мекені, ел» деген сөз. ­­Өйткені сол заман бұл аймақты түркі тілдес халықтар мекендеген. Сол кезден бастап қала түркі халықтардың діни орталыгы болып келді. 

Түркістан ежелгі заманда да, қазіргі уақытта да  үлкен саяси орталық. Бұл қаланың сан ғасырлар бойы елдің басын біріктіріп, рухани негізін сақтап қалуға сіңірген еңбегі ұшан теңіз. Қаланың, жалпы мұсылман әлемінде «екінші Мекке» атануы тегінен емес. Осындай бой көтерген зәулім кесене-Қожа Ахмет Йассауи кесенесі бұл кезде ЮНЕСКО-ның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қасиетті қала кезінде шашыраған халқымыздың басын біріктіріп, елдігіміздің нышанынан айдай әлемге паш етті. Мұнда қазақ халқының нар тұлғалы тұлғалары - Есім хан, Тәуке хан, Малай хан, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билер жиі-жиі болып,  мәселесін қозғаған.   Қожа Ахмет Иассауи ХХ ғасырда өмір сүрген. Қазақ халқының көне мәдени тарихында айрықша орны бар. Бұхар қаласында діни білім алғаннан кейін, Түркістанға келеді. Ол уақытта Орта Азияда кең тараған сопылық діни мистикалық идеялардың насихаттаушысы болды.

Ахмет Иассауйдің бүгінгі ұрпаққа жеткен шығармасы «Диуани хикмет». Онда қазақ халқының ежелгі мәдениеті, әдебиеті тарихы этнографиясы жазылған. Есімі ежелден ел жүрегінде сақталған асыл сөздері, зерделерде жататын инабаттылық пен имандылыққа шақырған адамгершілік биік мұраттарын уағыздаған ұлы ғұлама. Киелі әулие Қожа Ахмет Иассауидің халқымыздың рухани өмірінде өнегелі орны өзгеше жоғары.

Ендеше, ұлы ақын бабамыз Мағжан Жұмабаевтың «Түркістан» өлеңінде айтылған мәселелер жалпытүркілік рухпен бірге бүгінгі кіші Түркістанның, яғни оңтүстік өңірдегі қасиетті қаланың да тарихына тікелей қатысты екені анық. Мен өзім осы Түркістан қаласында болып, қасиетті Хазірет сұлтанның кесенесіне барып, ата-анаммен бірге зиярат еттім. Мағжан бабамыздың осы Түркістан өлеңінде айтылған тарихи тұлғалар туралы сонда естідім. Бұл өлең маған ерекше әсер етті. Өлеңнің рухани тағылымы өте зор деп ойлаймын.

Қорытынды

        Мағжан мұраларының шын мәніндегі жанашыры, мағжантану ғылымының іргетасын қалаушы ғалым Шерияздан Елеукенов те ақынның осы бір дара қасиетін көрсетуді үнемі назарда ұстап, тап баса көрсетеді. Ойымызды қорытындылап, жинақтай түсу үшін Елеукеновтің біздің тақырыбымызға тиянақ болатындей кейбір ойларынан үзінді келтірсек. Ғалым пікірі былайша өрбиді: «Мағжан Жұмабаевтың әдебиетімізде тұңғыш рет жеке-дара өзі көтерген түрік тақырыбының халықаралық маңызы өте зор. Бүгінде тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ елі Түркиямен тіл табысып жатса, осынау мәртебелі істе, абыройлы жолда Мағжан еңбегі ұмытылмауға тиіс. Бір кезде ақын түрік ағайындарымызға: «Бауырым! Сен о жақта, мен бұ жақта, // Қайғыдан қан жұтамыз...» десе, енді, шүкіршілік, жағдай күрт өзгерді. Ерікті елдер неліктен зарламақ? Қуанышымыз қойнымызға сыймайды десек, шындықтың үстінен шыққанымыз. Ендігі арман – о жақтағы, бұ жақтағы қуанышымыз ұзағынан болғай! – деп тілейсің. Тілейсің де, сол азаттық алған майрағай-тайрағай шат-шадыман шаққа жете алмай кеткен, бірақ сол үшін жан-тәнін пида еткен боздақтарды тағы да күрсіне есіңе аласың» [2.234].

Қорыта келгенде түрік тақырыбын қазақ әдебиетінде қасиетті тақырып етіп дәйекті жырлаған Мағжан бабамыздың көрегендігіне қалай бас исек те жарасады. Түркі әлемінің, соның бір бұтағы «тәуелсіз республика» қазақ елі де өзінің «Отты Гуннен от боп ойнап мен туғам» дейтін асқақ, тәккапар ниетіне жетті. Сол күнді ерте жырлап, халық санасында жаңғыртқан ақынның арманы жүзеге асты, туған елі кеш те болса ақынның өлеңдерін жатқа оқи бастады.

«Ғалымның хаты өлмейді» деген мақалдың рас екеніне бүгін көзіміз жетіп отыр. Өзінің азапқа, қудалау мен бұғауға толы ғұмырында титтей де баян көре алмаған ақын Мағжанды бүгінде елі ұлықтап, біз сияқты ұрпағы жадында сақтауда.

Ұзын Орал күн мен түн шекарасы,

Бір жағы-күн, бір жағы-түн баласы.

Арғы жағы көк көзді жын ұясы,

Бергі жағы Түріктің сар даласы.

Ұзын Орал күн мен түн шекарасы,

Өлім-түн, өмір-гүлді, Ғұн даласы.

Өмірменен өлімнің шекарасын,

Ұйқтап озбақ ежелден жер баласы.

Екі дүние: күн мен түн, өмір-өлім,

Бірі-бесік, біреуі-даяр көрің.

Ала болып жата бер бесігіңде

Сар даланың еркесі-Қазақ елім!- деп жырлағын ақынның сөзері арада ғасыр өлшем сырғып өтсе де, нағыз қазақ рухын, жалынын, өміршеңдігін жоғалтпаған дана сөздер. Кешегі Мағжан атамыздың Азаттық идеолгиясы бүгін орындалды. Ақынның өзі көрмеген еркіндікке еліміз жетті. Енді сол тәуелсіздігіміз баянды болғай деп тілейміз!

Әдебиеттер:

1. Жұмабаев М. Таңдамалы  А., Ғылым 1992. – 272 б.

2. Елеукенов Ш. Мағжан (өмірі мен шығармагерлігі) Оқу құралы. – А, Санат. 1995. -384 б.

3. Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 5-том. — Алматы: Ғылым,1999. -110-290 бет

4. Б.Қанарбаева  Жырымен жұртын оятқан. А. Ана тілі, 1998, — 232 б.

5. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. А. Атамұра-Қазақстан. 1993.

6. Ысқақұлы Д. Әдебиет алыптары. – Астана; Фолиант. 2004. -304 б.

7. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. “Мектеп”. А., 1969