ПАЛЕОГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ ЕЖЕЛГІ АДАМ ҚОНЫСТАНУЫНА ӘСЕРІ: ГЕОАРХЕОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТ

Бағдатова А.Б.

Alikhan Bokeikhan University, Семей қаласы.

ГИ 301 тобы, 3 курс, Білім беру бағдарламасы: 6B01510 «География-тарих»

Ғылыми жетекші: Жанғалиев У.К.

Аға оқытушы, география магистрі. Alikhan Bokeikhan University.

Археология мен географияның тоғысында дамып келе жатқан геоархеология ғылымы ежелгі адамның тіршілік салты мен табиғи орта арасындағы байланыстарды зерттейді. Палеогеография – өткен геологиялық кезеңдердегі табиғи орта жағдайлары (климат, ландшафт, гидрография, геоморфология) жиынтығы. Осы тұрғыдан палеоклиматтық өзгерістер мен сол кезеңдегі қоршаған орта сипаттамалары адамдардың қоныстануы мен тіршілік әрекетін анықтады. Мысалы, Қазақстан аумағында кеш плейстоцен мен голоцен кезеңіндегі климаттық тербелістер адамдардың миграциясын, аңшылық пен терімшілікті айтарлықтай реттегені белгілі. Осы мақалада ежелгі табиғи орта мен археологиялық ескерткіштердің таралуы арасындағы заңдылықтар қарастырылады: палеоклиматтық факторлар, палеоландшафт ерекшеліктері (өзен аңғарлары, террасалар, жазықтар) және стратиграфиялық талдау арқылы ғалымдар бейнелейтін палеогеографиялық реконструкция мәселелері зерттеледі [1].

Плейстоцен дәуірінде (шамамен 2,6 млн – 11,7 мың жыл бұрын) климат радикалды түрде ауытқып отырды: мұз дәуірінің қатаң кезеңдері мен жылы интергляциалдар алма-кезек келді. Мысалы, Шығыс Қазақстандағы Үшбұлақ археологиялық тұрағында жүргізілген аймақтық палеогеографиялық зерттеулерге сәйкес ерте адам қоныстануы кезеңінде климат салыстырмалы түрде жылы әрі дымқыл болып, орман-далалы, шалғын-далалы және шөлейт ландшафттар басым болған. Ал соңғы мұздық максимум кезеңінде (шамамен 26–19 мың жыл бұрын) ауа райы суық, құрғақ болып, дала жағдайы күшейді. Кейінгі глациалдық кезеңде (18–16 мың жыл бұрын) ауа райы жылығанымен, солтүстіктен жел күшейді. Солтүстік Жетісудағы Ұзынағаш тұрағы мәліметтері көрсеткендей, адамдардың ең қарқынды қоныстануы салыстырмалы жылы климат пен бай тіршілік ортасы кезеңіне сәйкес келді. Оңтүстік және Орталық Қазақстанда да плейстоценде өсімдіктер мен жануарлар бай болғаны анықталған. Биік тау сілемдері өз ерекшелігіне ие микроауа райын қалыптастырып, қысы жұмсақ, жазы салқын, суы мол жағдайлар пайда болған. Бұл Қазақстанның шығысындағы Шығыс Жетісу мен Оңтүстік Алатау жоталарында адамдардың тұрақты мекендеуіне қолайлы болған. Алайда Плейстоценнің соңғы глациялдық кезеңінде (шамамен 26–19 мың жыл бұрын) Соңғы мұздық максимумға байланысты континенталды климат пайда болып, ауа райы қатты салқын және құрғақ болғаны анықталды. Осыған қарамастан, қазіргі зерттеулер Плейстоценнің кеш кезеңінде де Шығыс Қазақстанда қалың мәдени қабаттары бар тұрақтардың табылғанын көрсетеді, яғни адам әлі де қоныстанып, аңшылықпен айналысқан [2].

Голоцен (11,7 мың жыл бұрын – бүгінгі күн) кезеңінде климат салыстырмалы түрде тұрақтанды, жаһандық жылыну байқалды. Бұл кезеңде орташа температура артты, мұздықтар еріп, өзендер арналарын кеңейтті, тау алаптарында көлдер мен батпақтар пайда болды. Мысалы, Орталық Қазақстан мен Шығыс Қазақстанның жазықтықтарында Ертіс өзені бассейнінің кеңейген кезеңдері анықталған. Голоценнің басында климат біршама салқын болса, кейін қарағайлы ормандар таралып, Алатау жоталарынан су мол өзендер пайда болды. ХХ ғасырдағы зерттеулер көрсеткендей, Қазақстанның солтүстік аудандарында Блитт-Сернандер схемасы бойынша бореаль (б.з.б. 9000–8000 жж.) және атланттық (б.з.б. 8000–5000 жж.) кезеңдер голоценнің жылылығын белгілеген, бұл — ауыл шаруашылығы мен тұрақты қоныстануға ыңғайлы кезеңдер. Ұзақ мерзімді тұрғыда, аридті зонада тау алды аумақтарда ылғалдылыққа айтарлықтай өзгерістер болмаса, жазық аудандарда жаңбырдың көбеюі байқалған. Климаттың маусымдық және жалпы жылыну үрдісі Сібір мен Қазақстанда орта, бореаль және атланттық кезеңдерде адамдардың тұрақты қоныстарын өркендетті.

Палеоландшафт деп ежелгі жер бедері, яғни сол уақыттағы рельеф пен гидрологиялық желілерді атайды. Арнайы зерттеулер көрсеткендей, көптеген археологиялық ескерткіштер өзен аңғарларының жоғарғы террасаларында немесе өзен сағаларында орналасқан. Орталық Қазақстандағы Батпақ және Шығыс Қазақстандағы Шульбинка сияқты ашық типтегі стансалар террасалы жазықтарда табылған. Мұндай террасалар су жиналатын жерлерден жоғары тұрғандықтан тасқын су құйылмайды, ал өзен аңғарындағы өсімдіктер мен аң аулауға қолайлы болады. Шығыс Қазақстандағы Шульбинка археологиялық тұрағы да Ертіс аңғарындағы биік жағалаудағы көлбеу жерден табылған деп есептеледі. Бұл жерде өткен қазба жұмыстары кезінде 0,2–0,8 метр тереңдікке қойылған мәдени қабаттар анықталып, террасалық лесс-жынысқа жатқызылады. Оңтүстік Қазақстанның (Түркістан және Жамбыл облыстары) таулы аймақтары мен үңгірлері Мұстье кезеңінің аңшылары үшін қолайлы болды. Онда табылған нуклеустар мен қырғыштар бұл жерлерде технологиялық дамыған тайпалардың өмір сүргенін дәлелдейді [3].

Стратиграфия археологиялық зерттеудің негізгі ғылыми әдістерінің бірі. Ол жер қыртысының қабаттарын жүйелі зерттеу арқылы қоныстар тарихын анықтайды. Геоархеологтар жер қойнауындағы қабаттардың орналасуы, тығыздығы, түстері, құрамын зерттеп, қоныстарды даталайды. Мысал: Шульбинка тұрағында табылған құралдардың тереңдігі (0,2–0,8 м) мен жергілікті геологиялық жағдайға сүйене отырып, археологтар бұл тұрақты аймақтық палеогеографиялық зерттеулер бойынша ерте жоғарғы палеолит дәуіріне жатқызды [4].

Стратиграфияның арқасында Батпақ тұрағындағы әр түрлі палеолит кезеңдеріндегі қоныстар қатарынан қарастырылды: төменгі қабаттарда чопперлер мен дискі тәрізді құралдар, одан жоғары қабаттарда леваллуа пышақтары мен күрделі өңделген құралдар анықталды. Стратиграфиялық талдау мәдени қабаттардың орналасуын, кезеңін және археологиялық материалдарды хронологиялауға мүмкіндік беріп, зерттеліп жатқан ландшафттың өзгерісі туралы да ақпарат береді. Сонымен қатар стратиграфиялық жұмыстарда радиоуглеродтық және OSL, изотоптық талдау әдістері де қолданылады, бұл уақытша өлшем береді және палеогеографиялық реконструкцияны дәлдейді [5].

Голоцен қазіргі геологиялық дәуір, бұл кезеңде қазіргі табиғи-географиялық жүйелер қалыптасып, адамзаттың шаруашылық қызметінің дамуына қолайлы жағдайлар пайда болды. Қолайлы климат және әдістердің көмегімен адамдар тұрақты қоныстар құрды, егіншілік пен мал шаруашылығын дамытты. Қаратау мен Солтүстік Тянь-Шань етегіндегі құнарлы топырақ қабаты қалыптасып, бұл егіншіліктің дамуына негіз болды. Археологиялық деректер бойынша, б.з.б. 3–2 мыңжылдықтарда Жетісу өңірінде алғашқы астық өнімдері өндіріле бастаса, Қаратау мен Балқаш маңындағы жайылымдар мал шаруашылығының қарқынды өркендеуіне жағдай жасады Осы уақытта Қазақстан аумағында әртүрлі мәдениеттер қалыптасты. Мысалы, соңғы қола дәуірінің Беғазы-Дәндібай мәдениеті тұрғындары Орталық Қазақстандағы (Жезқазған, Балқаш маңы) тау сілемдерінің етегі мен өзен террасаларында қоныстанған. Олар су көздеріне жақын әрі қорғанысқа қолайлы биік ландшафттарды таңдаған. Сонымен қатар, голоцендегі климаттық ауытқулар шаруашылыққа тікелей әсер етті: гумидті (ылғалды) кезеңдерде жайылымдар мен егіншілік өркендесе, аридті (құрғақ) кезеңдерде халықтың қоныстану сипаты өзгеріп отырды». [6].

Жалпы алғанда, голоцен палеогеографиялық тұрғыда адамзат тарихында тұрақты өсу мен урбанизация кезеңі болды. Қоршаған орта салыстырмалы түрде тұрақтанып, өзендер мен көлдер деңгейі қалыпты өзгеріп отырды. Бұл жағдай жаңа аллювиалды жазықтар мен жайылымдардың пайда болуына мүмкіндік беріп, отбасылық шаруашылықтың қалыптасуына жағдай жасады. [7].

Қорытындылай келе, ежелгі адамның қоныстануы тікелей табиғи орта жағдайларымен анықталған. Климаттың өзгеруі мен палеоландшафт құрылымындағы тербелістер адамдардың қоныстану аймақтарын, тұрғын құрылысты, шаруашылық әрекеттерін түбегейлі өзгертеді. Ғылыми жаңалық ретінде, палеогеографиялық реконструкция және геоархеологиялық зерттеулер ежелгі Қазақстан территориясында адам экологиясының эволюциясына тың мәліметтер әкелуде. Олар табиғи орта – адамдар арасындағы байланысты күрделі, бір уақытта тепе-теңдікке бейімделген жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осы тұрғыда төрттік кезең жазықтарда, өзендік жүйелерде іздеу жұмыстары жүргізу, стратиграфиялық қазбалар және геоморфологиялық карта жасау арқылы біз ежелгі адамдардың мекендеу қағидаларын ашып, олардың қоршаған ортамен икемді қарым-қатынасын анықтай аламыз [8].

ПАЙДАЛАНЫЛАҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1.Марғұлан Ә.Х. Ежелгі Қазақстан қалалары мен құрылыс өнерінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1987.

2.Таймағамбетов Ж.К. Қазақстанның палеолиті. – Алматы: Қазақ университеті, 2009.

3.Деревянко А.П., Таймағамбетов Ж.К. Ранний палеолит Казахстана – Новосибирск: СО РАН, 2006.

4.Кожомбердиев И.К. Геоархеология негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2015.-215 б.

5.Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы.
Қазақстан археологиясы: көптомдық. – Алматы: Ғылым, 2011.

6.Селиверстов Ю.П. Пространственно-временная орнагизация геоморфологических систем. Л.: ЛГУ, 1990, 292 с.

7.Герасимов И.П., Марков К.К. Четвертичная геология (палеогеография четвертичного периода)

8.Кузьмина Е.Е. Древние культуры Евразийских степей.