М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан униветситеті

Аннотация

“Халық күйі”

Орындаған:Гинятова.А. И

Тексерген: Алимбаева. Г. Б

Орал 2024 жыл

Жоспар:

1. Халық күйі туралы

2. Халық күйінің ерекшеліктері, шығу тарихы.

3. “Кеңес ” күйінің шығу тарихыХалық күйі — халықтың музыкалық мәдениетінің ең маңызды және айрықша бөлігі болып табылады. Ол ұрпақтан ұрпаққа беріліп, халықтың өмір салты мен дүниетанымын, табиғатпен және қоғаммен қарым-қатынасын, тарихи оқиғалар мен батырлықты, махаббат пен қайғыны бейнелейді. Күйдің өзіндік құрылымы, түрлері мен орындалу ерекшеліктері оны ұлттық музыканың ажырамас бір бөлігі етеді.

1. Халық Күйінің Шығу Тарихы

Халық күйі терең тарихи тамырларға ие. Күй өнері, көбінесе, адамдардың тұрмыс-тіршілігінен, табиғаттан, сондай-ақ, соғыс пен бейбітшілік кезеңдерінен шабыт алады. Мысалы, қазақ халқының күйі көбінесе көшпенділердің күнделікті өмірі, табиғатқа деген сүйіспеншілігі, отбасылық құндылықтар мен батырлық эпостарды бейнелейді. Тұрмыс-салттың әртүрлі аспектілері, әлеуметтік қатынастар мен ерлік, батырлықтың көрінісі күйдің негізгі тақырыптары болып табылады.

Тарихи деректер бойынша, күй өнері Қазақстан мен Орталық Азияда өте ертеден қалыптасқан. Халық күйлері негізінен ауызша түрде сақталып, тек жазба мәдениет пайда болғаннан кейін ғана ноталармен жазылып алынған. Қазақ күйлерінің шығу тарихы көшпелі халықтардың өмір салтымен тығыз байланысты. Әрбір күй халықтың тарихи кезеңдерін, қиыншылықтар мен жеңістерді, табиғаттың әсемдігін бейнелейді.

2. Халық Күйінің Ерекшеліктері

Халық күйлері халықтың бүкіл рухани әлемін, оның ішкі күйін, тарихын және мәдениетін көрсетеді. Күйдің құрылымы мен орындау тәсілі әр түрлі болғанымен, бірқатар ортақ ерекшеліктері бар:

• Қарапайымдылық пен түсініктілік: Халық күйлері әдетте қарапайым әрі жеңіл орындалады, бірақ ол терең мағына мен сезімді жеткізеді. Олар көбінесе адамның ішкі сезімін, ойларын білдіреді.

• Әуенділік: Халық күйлерінің әуені өте әсем, ұйқасты болып келеді. Олар көп жағдайда қайталанатын ұсақ мотивтер мен әуендерден тұрады, бұл күйдің эмоционалды әсерін күшейтеді.

• Ритмдік құрылым: Халық күйлерінің ритмі көбінесе табиғаттың ырғағына ұқсайды. Олардың ішінде жай және тез ырғақтар кездеседі, бұл күйдің мазмұнына байланысты болады.

• Тақырыптық әртүрлілік: Халық күйлері әртүрлі әлеуметтік жағдайлар мен тарихи оқиғаларға байланысты жазылады. Күйдің тақырыбы әдетте табиғатқа, жануарларға, батырлыққа, махаббатқа немесе тұрмыстық жағдайларға байланысты болады.

3. Күйдің Түрлері

Халық күйлері әртүрлі тақырыптар мен жанрларда жазылған. Олардың әрқайсысы белгілі бір тарихи оқиғаға немесе қоғамдағы өзгерістерге байланысты. Халық күйлерінің негізгі түрлері:

• Тұрмыс-салт күйлері: Бұл күйлер халықтың күнделікті өмірін, оның тұрмысын, еңбек процесін, отбасылық қатынастарды бейнелейді. Олар ауылдың өмірін, егіншілік, мал шаруашылығымен айналысуды көрсетеді. Мұндай күйлер көбінесе жай және тыныш ырғақта орындалады.

• Салт-жора күйлері: Бұл күйлер халықтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарынан туындайды. Мысалы, қыз ұзату, келін түсіру, той мерекелері мен басқа да салт-жоралар бейнеленеді.

• Батырлық күйлер: Батырлық күйлер ерлік, соғыс және батырлықтың көрінісін көрсетеді. Мұндай күйлер көбінесе жылдам ырғақта орындалады және күшті эмоциялармен толы болады.

• Махаббат күйлері: Махаббат тақырыбы халық музыкасының кең таралған тақырыбы. Бұл күйлерде сезімталдық, жан дүниесінің нәзіктігі көрсетіледі.

• Табиғатқа арналған күйлер: Табиғаттың сұлулығы мен әсемдігін көрсету мақсатында жазылған күйлер де бар. Мұндай күйлер көбінесе тыныш және лирикалық болады, табиғаттың бейнелі көріністерін көрсетеді.

4. Халық Күйінің Орындаушылары

Халық күйлерін орындаушыларда жоғары музыкалық шеберлік болуы керек. Олар көбінесе күйдің мәнін, оның эмоциялық түйінін жеткізу үшін күйдің тарихын жақсы білуі қажет. Әдетте, халық күйлерін орындаушылар — бұл ұрпақтан ұрпаққа күйді жеткізетін, табиғатымен және өмірімен тығыз байланысқан музыканттар.

Қазақстанда Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Кеңесары, Біржан сал сияқты белгілі күйшілер халық күйлерін орындап, оларды кеңінен танымал етті. Бұл тұлғалар халық күйлерін жоғары деңгейде орындап, өздерінің шығармашылығымен қазақ халқының мәдениетіне үлкен үлес қосты.

5. Халық Күйінің Құндылығы мен Маңызы

Халық күйлері — бұл тек музыкалық шығармалар ғана емес, ол халықтың рухани және мәдени өмірінің айнасы. Олар адамның ішкі сезімдерін, ойларын, өмірлік ұстанымдарын жеткізеді, сондай-ақ халықтың тарихы мен тұрмысын көрсетеді.

• Ұлттық сәйкестікті сақтау: Халық күйлері — бұл халықтың ұлттық мәдениетінің бөлшегі. Оларды сақтап, насихаттау ұлттық бірлікті сақтауға және ұлттық құндылықтарды болашақ ұрпаққа жеткізуге көмектеседі.

• Педагогикалық және музыкалық білім: Халық күйлері музыкалық білім беруде үлкен рөл атқарады. Олар балаларға, жастарға халықтың мәдениетін, өнерін түсіндіру, сондай-ақ музыкалық білімдерін арттыру үшін маңызды құрал болып табылады.

• Әлемдік мәдениетке қосқан үлесі: Халық күйлері тек ұлттық мәдениетпен ғана шектелмейді. Олар әлемдік музыкалық өнердің байлығын толықтырады және көптеген халықаралық фестивальдер мен байқауларда орындалады.

6. Қазіргі уақытта халық күйлерін сақтау мен дамыту

Қазіргі кезде халық күйлерін сақтау және дамыту мәселесі маңызды болып отыр. Күй өнері тек тарихи мұра ретінде ғана емес, бүгінгі күннің де мәдени өмірінің бір бөлігіне айналуы қажет. Әлемдік музыкалық сахнада халық күйлері жиі орындалады, ал орындаушылар мен зерттеушілер халық музыкасының өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалуға жұмыс істеуде

.

Күй аңызы: Кеңес

“Кеңес” сөзі көне замандардан бері қазақ мәдениетінде маңызды ұғым ретінде орын алып, күй атауының да негізі болған. Көшпелілердің ежелгі тарихында ру-тайпа көсемдерін маңызды мәселелерді талқылап, шешім қабылдау үшін арнайы жиындарда немесе кеңестерде сайлаған. Мұндай кеңестерге қатысу халықтың билік құрылымындағы маңызды рөлдер мен саяси шешімдер қабылдаудағы маңызын көрсетеді.

Кеңес сөзінің шығу тарихы

“Кеңес” сөзі, ең алдымен, ежелгі көшпелілердің өмір салтымен тығыз байланысты. Ғұндардың арғы ата-бабалары Шоң би заманынан бастап үш мың жылдық тарихында әрбір маңызды шешімді кеңесіп қабылдаған. Бұл дәстүр кейінгі Түрік қағанаты мен Қазақ хандығында да жалғасын тапты. Мысалы, Қазақ хандығының дәуірінде Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты үш би кеңесі атағы алды. Бұл тарихи кеңестер халықтың саяси өмірінде шешуші рөл атқарды, маңызды мәселелер мен дауларды бірлесіп шешу мақсатында ұйымдастырылды.

Көне күйлердің атаулары да осы дәстүрмен байланысты. Әрбір күйдің аты оның шығу тарихы мен орындалу мақсатымен тығыз байланысты, және бұл күйлердің көпшілігі тарихи оқиғаларға, қоғамдық өзгерістерге немесе ел ағаларының билікке қатысты шешімдеріне негізделген. Күйлердің аттары жәйдан-жәй қойылмайды, әрбірінің өзіне тән тарихи мәні бар.

“Кеңес” күйлері

“Кеңес” деп аталатын күйлердің тарихы тереңде жатыр. Бұл күйлер халық күйшілерінің жадында сақталған ондаған нұсқаларға ие. Әр нұсқада күйді шығарушы, орындаушы ретінде ел ағалары, билер, батырлар немесе хандар аталады. Мысалы, бұл күйлерді Мөңке би, Абылай хан, Бейсембі би, Қожеке сияқты тарихи тұлғалар шығарған.

“Кеңес” күйлері көбінесе үлкен жиындарда, тарихи оқиғалар мен шиеленіскен жағдайларда орындалған. Бұл күйлердің мәні мен орындау кезінде тыңдаушыға берілетін әсері терең философиялық және саяси мазмұнға ие. Кеңес күйлерінің тақырыбы мен мазмұны осы уақыттағы маңызды саяси шешімдерге, батырлыққа және биліктің халық алдындағы жауапкершілігіне қатысты болған.

Күйлердің орындаушылық дәстүрі

“Кеңес” күйлерінің әртүрлі өңірлерде түрлі нұсқалары кездеседі, бірақ олардың бәрі де бір мақсатты көздейді: маңызды мәселелерді кеңесіп шешу дәстүрін дәріптеу. Бұл күйлер сыбызғы мен домбырада жиі орындалады. Әрбір орындаушы өз нұсқасында күйдің тарихи маңызын жеткізуге тырысады. Күйлердің орындаушылары, көбінесе, өз заманының ағалары немесе қоғам қайраткерлері болған.

Күйлердің нұсқалары бір-біріне ұқсамайтындығы, әрбір орындаушының өз ұғымын, тәжірибесін және ел басқарудағы орнықты көзқарастарын білдіретіндігімен ерекшеленеді. “Кеңес” күйлерінің мәні тек музыкада ғана емес, сонымен қатар, оларда сақталған тарихи оқиғалар мен қоғамның әлеуметтік құрылымы туралы терең мағлұматтарда жатыр.

Қорытынды

“Кеңес” күйлері — қазақ халқының тарихы мен мәдениетінің бір бөлігі. Олар тек музыкалық шығарма ретінде ғана емес, сонымен қатар қоғамдық және саяси өмірдің бір бөлшегі болып табылады. Әрбір “Кеңес” күйі үлкен жиындарда, маңызды мәселелерді шешу кезінде орындалып, халықтың тарихын, батырлығын, билік құрылымын және оның халық алдындағы жауапкершілігін көрсетеді.