ХІХ-ХХ ғасырдағы аударма мәселесі

ҚР Ғылым және Жоғары білім министрлігі Семей қаласы

« Шәкәрім атындағы университеті» КеАҚ

Филиология факультеті

Жоба

Тақырыбы: ХІХ-ХХ ғасырдағы аударма мәселесі

Орындаған: Омыралды А.

Серікқали А.

Топ: КЯЛ-101

Тексерген: Ісбекұлы Берікхан

2022-2023 оқу жылы

1. Абай  Құнанбаев (1845-1904 ж.ж) – 1882 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады. 

Орыс ақын-жазушыларынан: 

Крыловтан: «Теректің сыйы», «Тұтқын», «Татьянаның Онегинге», «Онегиннің Татьянаға жазған» хаттары, «Есек пен бұлбұл», «Шегіртке мен құмырсқа», «Піл мен қанден», «Ала қойлар» 1901,«Қарға мен бүркіт», «Қарға мен түлкі», «Әншілер»;  

Лермонтовтан: «Бородино» 1882, "Теректің сыйы" 1885ж, "Қарасам қайғырар жұрт", "Қанжар "1885ж, "Тұтқындағы батыр", "Жалғыз жалау", "Жартас", "Дұға", "Демон"-ның бас жағынан "Мұңлы шайтан"деп басталатын өлең, "Боярин Оршадан" "Босқа әуре боп"дейтін Арсенидің монологы және "Измаил бейдің кіріспе толғауымен", «Вадим» повесі;  

Пушкиннан:«Татьянаның Онегинге жазған хаты», «Амал жоқ, қайттым білдірмей»,«Онегиннің Татьянаға жауабы»1890, «Таңғажайып бұл қалай хат», «Татьяна сөзі», «Тәңірі қосқан жар едің», «Онегиннің Татьянаға жазған хаты», «Құп білемін сізге жақпас» ,«Онегиннің өлердегі сөзі» 1891 

Араб ақын-жазушыларынан:  

“Әзім әңгімесі” (1904ж), жанр: поэма

2. Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931 ж.ж) -  1904 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан: 

Троцкая «Мысль» 1904 жыл

Пушкин, Сараң сері (Скупой рыцарь/Маленькие трагедии), Тас мейман (Каменный гость/Маленькие трагедии)

Гоголь, Бақылаушы (Ревизор)

Горький, Өлең сұңқарға (Песня о Соколе)

С.Чуйков, Тау еліндегі оқиға (Вершинная быль)

Француз ақын-жазушыларынан: 

Ги де Мопассан, Су жүзінде (На реке)

Конрад Беркович, Әкесі мен баласы, Заң білместің зары, Өрбике, Мұрда, Мұрданың өлімі, Тұқым

Парсы ақын-жазушыларынан:

Жалаладдин Руми, Молда Ирамидың кітап жазуға қалай кіріскені (Сказки Мулли Ирамэ), Пәренжі (перде) орыс ертегісі, Қатындар қабарда ертегісі, Интернационал гимні

Ағылшын ақын-жазушыларынан:

Джек Лондон, Күштілердің күші (Сила сильных) Теңсіз, Телегей аттаныс (Неслыханное нашествие)

Үнді ақын-жазушыларынан:

Рабиндранат Тагор, Балжан (Шубха)

3.Ыбырай Алтынсарин (1841-1889 ж.ж) – 1879 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

 Орыс ақын-жазушыларынан: 

Л.Толстойдан «Анна Каренина», «Данышпан қазы»

Крыловтан  «Қарға мен түлкі», «Ат пен есек», «Бақша ағаштары» жанрлары: әңгіме

К.Д Ушинскийден «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш», «Бай мен жарлы баласы», «Дүние қалай етсең табылады», «Байлық», «Әке мен бала», «Асыл шөп», «Қыпшақ Сейітқұл»

4.Мұхтар Әуезов (1897-1961 ж.ж) – 1933 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан:  

В.Пруттың  "Жойқын  князь  Мстислав" жанр: драма (1933).

Н.В. Гогольдің "Ревизор" (1936 )жанр: комедия .

,А.Афиногеновтың "Қорқыныш" (1934) .

Н.Погодиннің "Ақсүйектер" (1936) жанр: пьеса.

К.Треневтің "Любовь Яровая" (1937)жанр:драма

Л.Толстойдың"Булька" (1936) фикшн ,"Тойтарқар" (1938)

Ағылшын ақын-жазушыларынан: 

Шекспирдің"Отелло"(1938) пьесаларын, "Асауғатұсау" (1943) комедиясы

Ағылшын ақын- жазушыларынан

Дж. Лондонның"Қасқыр" "Ақазу",1936

5.Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 ж.ж) – 1909 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан:

"Қырық мысал" аударма жинағы 1909 ж

И.И. Хемницердің "Ат пен есек"(1914)жанр:лирика(өлең),

А.Пушкиннің "Балықшы мен балық"(1914,лирика), "Алтын әтеш"(лирика) , "Ат", "Данышпан Аликтің ажалы" (лирика)1914 шығармаларын

6.Әріп Тәңірбергенұлы (1856-1924 ж.ж) – 1913 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады. 

Орыс ақын-жазушыларынан: 

А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын еркін аударма үлгісінде өлеңмен қазақ тіліне аударған(1913)Жанр: Роман

7. Әсет Найманбаев (1867-1922 ж.ж ) – 

Орыс ақын-жазушыларынан: 

А.С.Пушкинның "Евгений Онегин" романын аударып (еркін аударған) оны өзі қисса етіп жырлаған Жанр: Роман

8.Даниял Ысқақов (1897-1945 ж.ж)  - 1924 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушылары: 

В.М Гаршиннің  "Төрт күн" (1924) , Жанр: әңгіме

А.Чехов " Үлкен  бағбанның  әңгімесі" (1924),  Жанр:фикшн

 Өзбек ақын-жазушылары:  

Абдулла Қаһардың әңгімелерін "Дүние жасарады" (1934) Жанр: өлеңдер жинағы,

Француз ақын-жазушысы: 

Ромен Ролланның "Жан Кристофор" (1937) аударып шықты, Жанр:роман

9. Дәулетбаев Мәжит (1896-1938 ж.ж) - 1923 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушылары:

Н.В Гогольдің “Үйлену” (1923), Жанр: комедия

 Г.И. Серебрякованың "Маркстің жастық шағы" (1934), Жанр:роман 

Н.С. Тихоновтың"Соғыс" (1935), Жанр:роман

А.С. Серафимовичтің "Темір тасқын" (1935), Жанр: роман

А.С. Пушкин "Мыс салт атты" (1935), Жанр: поэма 

Неміс ақын-жазушыларынан: 

Э.М. Ремарктің "Күнбатыс майданында  бір  қалыпты" (1930) Жанр: пьеса

Ағылшын ақын-жазушыларынан: 

У.Шекспир “Гамлет" (1927), Жанр:драма,трагедия

10.Дөнентаев Сәбит (1894-1933 ж.ж) - 1925 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Татар ақын-жазушыларынан:

Ғ.Тоқай «Рамазан айында» (1925), Жанр: сатиралық өлең 

«Калила мен Дамнадан» (1925), Жанр:өлең

«Бір көлдегі үш балық» (1925), Жанр:өлең

«Бит пен бүрге» (1925), Жанр: өлең

11.Жүсіпбеков Хамза (1900-1938 ж.ж) - 1935 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан:

Н. Островскийдің «Құрыш қалай шынықты» (1935), Жанр: роман

12.Жансүгіров Ілияс (1894-1938 ж.ж) -1936 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан:

 А.С. Пушкин  "Евгений Онегин" (1936), Жанр:роман, “Жебірейілнама” (1936), Жанр:поэма ,«Руслан-Людмила» (1936), Жанр:  поэма, «Полтава» (1936), Жанр:өлең, «Кавказ тұтқыны» (1936), Жанр: роман, «Цыгандар» (1936), Жанр:роман, «Ағайынды қарақшылар» (1936), Жанр:роман, «Мыс салт атты (1936), Жанр: роман, «Граф Нулин» (1936), Жанр:поэма,  «Дубровский» (1937), Жанр:роман, «Капитан қызы» (1937), Жанр:роман, «Белкин әңгімелері» (1937), Жанр: роман, «Боран» (1937), Жанр: роман

М.Лермонтов  "Ақынның  өлімі" (1936), Жанр:өлең, “Тұтқын” (1936), Жанр:өлең, “Қанжар” (1936), Жанр:өлең, «Тұрмыс тостағаны» (1936), Жанр:өлең, «Қанжар» (1936), Жанр:өлең, «Тілек» (1936), Жанр:өлең,  «Черкестер» (1936), Жанр: поэма

Некрасов «Темір жол» (1936), Жанр:өлең, «Қызыл тұмсық» (1936), Жанр:өлең, «Орина солдат анасы» (1936), Жанр:өлең, «Жасыл шу» (1936), Жанр:өлең, «Жыр» (1936), Жанр: өлең

Крылов «Жапырақтар мен тамырлар» (1936), Жанр:әңгіме, «Сыншы-ақ» (1936),Жанр: мысал

М.Горький  "Дауылпаз" (1936), Жанр:әңгіме

Бальмонт «Түнге» (1937), Жанр:өлең

В.Маяковский «Лениншілдер» (1937), Жанр:өлең

Д.Бедный «Соқа мен зеңбірек», «Жан қайла» (1937), Жанр:өлең

Н.Тихонов «Гаудан қақпасы» (1936), Жанр:әңгіме

А.Крайскийді «Еркін еңбек жасасын»(1936), Жанр:әңгіме

В. Рождественский «Түрксіб» (1936), Жанр:әңгіме

И.Уткин «Күнбатар» (1936), Жанр: өлең

А.Жаров «Либкнехт» (1936), Жанр: әңгіме, «Қылыштың қиялы жыры» (1937), Жанр: поэма 

Неміс ақын-жазушыларынан: 

Генрих Гейне «Тоқушылар», «Салауат», «Егіншіге» (1936), Жанр:әңгіме

Француз ақын-жазушыларынан:

Виктор Гюго «Қырғында» (1937), Жанр:өлең

Эжен Потье «Интернационал» (1937),Жанр:фантастика

Венгриялық ақын-жазушыларынан:

Ш.Петефи «Иттердің сөзі», «Қасқырдың сөзі»  (1937) Жанр: өлең

Татар ақын-жазушыларынан:

Ғ.Тоқай «Тасталған татар қызына» (1937), Жанр:өлең, «Күзгі жел» (1937), Жанр:өлең

Тәжік ақын-жазушыларынан:

Ғ. Лахути «Иран қызына» (1936), Жанр:әңгіме

Құмық ақын-жазушыларынан:

Манай «Алпыстағы шалдың жиырма бестегі жесір сұлу әйелге жазған хаты» (1937), Жанр: әңгіме

13. Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931ж.ж) – 1908жфлдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан: 

Л.Толстойдың ("Асархадон  патша",  "Үш  сауал")

А.С. Пушкиннің «Дубровский», «Боран» атты шығармаларын, Л. Н. Толстойдың алты әңгімесін Асархидон-Лаэли(қара сөзбен),Үш сауал(қара сөзбен), Криз патша(өлеңмен),әңгімелері мен Қытай елінің өмірінен алынған үш шығарманы Күншығыстың жүз әңгімесінен (1888 жылғы әңгімелер)лып 1924 жылы аударып алты әңгіме топтамасына енгізді, Пан-Жи-Зан хан(өлеңмен), Ұждан (қара сөзбен), Қолшатыр бұйрығы (өлеңмен) әңгімелерін аударған.

Американ ақын-жазушысынан: 

Гарриэт Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» атты романын аударды.

14. Тұрағұл Абайұлы (1875-1934ж.ж)

Американ жазушысынан:

Джек Лондонның «Эскимос Киш», «Мартин Иден» романын (қолжазбасы сақталмаған) қазақ тіліне аударған.

Орыс ақын-жазушыларынан:

А.М. Горькийдің «Челкаш» («Таң» журналының 1925 жылғы сандарында жарық көрген),

А.С. Неверовтың «Мәрия – большевик», «Мен өмірге жерікпін» (Неверовтан аудармалары «Ортақшыл Мария» деген атпен 1927 ж. Мәскеуде жеке кітап болып шыққан) 

15. Көбеев Спандияр (1878-1956 ж.ж) - 1910 жылдан бастап аударма саласымен айналыса бастады.

Орыс ақын-жазушыларынан:

И. А. Крылов мысал

А. С. Пушкин “Дубровский повесі” (1910), Жанр:роман

Н. В. Гоголь «Өлі жандары” (1910), Жанр:роман