Алматы облысы Жамбыл ауданы «Әсет Бейсеуов атындағы орта мектеп» КММ Химия пәнінің мұғалімі Түгелбай Күлмән

Химия сабақтарында PISA форматындағы тапсырмаларды қолдану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту

Аннотация

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың тек пәндік білімін ғана емес, оны өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін дамыту өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Осы тұрғыда халықаралық PISA зерттеуінің талаптарына сәйкес келетін тапсырмаларды оқу үдерісіне енгізу химиялық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді құралы болып саналады. Мақалада химиялық сауаттылық ұғымы, PISA форматындағы тапсырмалардың ерекшелігі және оларды химия сабақтарында қолданудың әдістемелік мүмкіндіктері қарастырылады.

Кілт сөздер: химиялық сауаттылық, PISA, функционалдық сауаттылық, өмірлік жағдаят, құзыреттілік, химияны оқыту.

Кіріспе

XXI ғасырдағы білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыларды өзгермелі қоғам жағдайында өз білімін тиімді қолдана алатын, сыни ойлайтын, жауапты шешім қабылдай алатын тұлға ретінде қалыптастыру. Бұл талап Қазақстан Республикасының білім беру саясаты мен жаңартылған білім беру мазмұнында да айқын көрініс тапқан. Осы үдерісте функционалдық сауаттылық, соның ішінде химиялық сауаттылықты дамыту ерекше маңызға ие.

Халықаралық деңгейде оқушылардың функционалдық сауаттылығын бағалайтын негізгі зерттеулердің бірі – PISA (Programme for International Student Assessment). PISA зерттеуі оқушылардың мектепте алған білімін күнделікті өмірде қолдану қабілетін тексеруге бағытталған. Сондықтан химия пәнін оқытуда PISA форматындағы тапсырмаларды пайдалану – оқушылардың химиялық сауаттылығын арттырудың тиімді жолы.

Химиялық сауаттылық ұғымы

Химиялық сауаттылық – бұл оқушының химиялық білімдерін, түсініктері мен заңдылықтарын күнделікті өмірде, әлеуметтік және экологиялық мәселелерді шешуде қолдана алу қабілеті. Химиялық сауатты тұлға:

• табиғи және жасанды заттардың қасиеттерін түсінеді;

• химиялық құбылыстарды ғылыми тұрғыда түсіндіре алады;

• химияға қатысты ақпаратты талдап, бағалайды;

• қоршаған орта мен адам денсаулығына әсер ететін химиялық факторларға саналы көзқарас қалыптастырады.

PISA зерттеуінде химиялық сауаттылық жаратылыстану сауаттылығының құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Мұнда басты назар химиялық терминдерді жаттауға емес, ғылыми білімді қолдануға, дәлел келтіруге және қорытынды жасауға аударылады.

PISA форматындағы тапсырмалардың ерекшелігі

PISA форматындағы тапсырмалар дәстүрлі есептерден бірнеше ерекшелігімен ажыратылады:

1.Өмірлік жағдаятқа негізделуі. Тапсырмалар күнделікті өмірде кездесетін нақты жағдайлармен байланыстырылады (ауа сапасы, су тазалығы, тағам қоспалары, тұрмыстық химия).

2.Кешенді құрылым. Бір тапсырма бірнеше сұрақтан тұрып, оқушының түсіну, қолдану, талдау және бағалау дағдыларын қатар тексереді.

3.Ақпаратпен жұмыс жасау. Мәтін, кесте, диаграмма, график сияқты әртүрлі дереккөздер ұсынылады.

4.Жауап формаларының әртүрлілігі. Қысқа жауап, көп таңдаулы, дәлелді жауап, есептеу элементтері бар тапсырмалар қолданылады.

Бұл ерекшеліктер оқушылардың жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

Химия сабақтарында PISA форматындағы тапсырмаларды қолдану

Химия пәнінде PISA форматындағы тапсырмаларды қолдану бірнеше бағытта жүзеге асырылады: .

Тапсырма:

Төменде қаланың әртүрлі аудандарындағы тәулік ішінде ауа сапасының өзгеруі көрсетілген.

Қаланың әртүрлі аудандарындағы тәулік ішінде ауа сапасының өзгеру динамикасы

Сұрақ:

Күні бойы ауа сапасы әртүрлі болады. Жоғардағы диаграммадан ең таза уақыт пен ең ластанған уақыт аралығын анықтаңыз және себебін түсіндіріңіз.
Жауап: Ең таза ауа таңғы сағат 4:00-ден 6:00-ге дейін қаланың барлық аудандарында байқалады. Ең ластанған ауа кешкі сағат 7:00-9:00-ге дейінгі уақыт аралығында көрніс тапқан.

Себебі:Бұл уақытта (4:00-ден 6:00)қалада автомобильдер мен өндірістік жұмыстардың белсенділігі азайып, ауа ластануының деңгейі төмендейді. Адамдардың іс-әрекеттері азайып, табиғи процестер ауаны жаңартады.

Ең ластанған ауа кешкі сағат 7:00-9:00-ге дейінгі уақыт аралығында көрніс табуы, кешкі уақытта адамдардың жұмыстан немесе оқу орнынан үйіне қайтуы басталады, бұл көлік қозғалысының артуына әкеледі. Кешкі уақытта кейбір өндірістік кәсіпорындар мен фабрикалар өз жұмысын тоқтатпайды, сондықтан олар атмосфераға зиянды газдар мен химикаттарды бөле береді.

1. Жаңа тақырыпты меңгеру барысында

Мұғалім сабақтың басында өмірлік жағдаятқа негізделген проблемалық сұрақ ұсынады. Мысалы, ауаның ластануы немесе ауыз судың сапасына қатысты мәтін беріліп, соған байланысты химиялық үдерістерді түсіндіру сұралады. Бұл әдіс оқушылардың қызығушылығын арттырып, жаңа білімді саналы түрде қабылдауына жағдай жасайды.

2. Бекіту және қолдану кезеңінде

Тақырыпты бекіту кезінде есептерді күнделікті өмірмен байланыстыру тиімді. Мысалы, тұрмыстық газдың жануы, тағам құрамындағы қышқылдар мен сілтілер, коррозияның алдын алу жолдары сияқты тапсырмалар оқушылардың білімін практикада қолдануына мүмкіндік береді.

3. Бағалау үдерісінде

Қалыптастырушы және жиынтық бағалауда PISA үлгісіндегі тапсырмаларды қолдану оқушылардың нақты оқу жетістігін анықтауға көмектеседі. Мұнда оқушының тек дұрыс жауабы емес, оның reasoning (дәлелдеу) қабілеті де ескеріледі.

PISA тапсырмалары арқылы қалыптасатын дағдылар

PISA форматындағы тапсырмаларды жүйелі қолдану нәтижесінде оқушыларда келесі дағдылар қалыптасады:

• сыни және логикалық ойлау;

• ақпаратты талдау және интерпретациялау;

• ғылыми дәлелдер келтіру;

• мәселені шешудің бірнеше жолын қарастыру;

• экологиялық және әлеуметтік жауапкершілік.

Бұл дағдылар тек химия пәні үшін ғана емес, оқушының жалпы өмірлік құзыреттілігін дамытуда маңызды рөл атқарады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, химиялық сауаттылықты дамытуда PISA форматындағы тапсырмаларды қолдану – қазіргі білім беру талаптарына толық сәйкес келетін тиімді әдістемелік шешім. Мұндай тапсырмалар оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін қалыптастырады. Сондықтан химия пәні мұғалімдері оқу үдерісінде PISA үлгісіндегі тапсырмаларды жүйелі әрі мақсатты түрде енгізуі қажет.

Бұл тәсіл болашақта функционалдық сауатты, ғылыми тұрғыда ойлайтын және қоғамдағы өз орнын саналы түрде таба алатын тұлға тәрбиелеуге ықпал етеді.

Әдебиеттер тізімі

1. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework: Science, Reading, Mathematics and Financial Literacy. Paris: OECD Publishing, 2019.

2. OECD. What Students Know and Can Do: PISA 2018 Results (Volume I). Paris: OECD Publishing, 2019.

3. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Жаңартылған білім беру мазмұны аясында жаратылыстану пәндерін оқыту әдістемесі. – Астана, 2018.

4. Әбілқасымова А.Е., Құдайбергенова К.С. Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың теориялық негіздері. – Алматы: Білім, 2016.

5. Тажигулова Г.Е. Химия сабағында функционалдық сауаттылықты дамыту жолдары // Педагогика және психология. – 2020. – №3. – 45–49 б.

6. Аймағамбетова Б.С. Жаратылыстану пәндерін оқытуда PISA тапсырмаларын қолдану ерекшеліктері // Қазақстан мектебі. – 2021. – №5. – 32–36 б.

7. Bybee R.W. Scientific Literacy and Science Education. – New York: Routledge, 2014.