Түркістан облысы Түркістан қаласы

«Ө. Жәнібеков атындағы №27 ІТ мектеп-лицей» КММ

Химия пәні мұғалімі

Мелдебекова Кәмилә Ерғалиқызы

Химия сабақтарындағы химиялық эксперименттің функционалдық сауаттылығын арттырудағы маңызы

Кіріспе

Қазіргі таңда білім беру жүйесінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру негізгі мақсаттардың бірі болып табылады. Функционалдық сауаттылық – оқушының алған білімін күнделікті өмірде, кәсіби қызметте және әлеуметтік ортада тиімді қолдана білу қабілеті. Бұл қабілетті қалыптастыруда жаратылыстану ғылымдарының, соның ішінде химия пәнінің рөлі ерекше.Химия пәні бойынша функционалдық сауаттылықты дамытуда химиялық эксперименттердің маңызы зор. Теориялық білімнің тәжірибемен ұштасуы оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың логикалық және сыни ойлау дағдыларын дамытады. Химиялық эксперименттер арқылы оқушылар ғылыми зерттеу әдістерімен танысады, өз бетінше гипотеза құрып, оны тәжірибе жүзінде тексеруді үйренеді. Сонымен қатар, зерттеу барысында алынған мәліметтерді талдау, қорытынды жасау және оны нақты өмірлік жағдайлармен байланыстыру дағдылары қалыптасады.

Химиялық эксперименттер оқушылардың зертханалық дағдыларын дамытудың негізгі құралы болып табылады. Оқушылар тәжірибе барысында әртүрлі химиялық реакцияларды бақылай отырып, олардың механизмдерін түсінеді, заттардың қасиеттерін зерттеп, алынған нәтижелерді салыстырады. Мұндай жұмыстар олардың танымдық белсенділігін арттырып, ғылыми әдістерді қолдану дағдысын жетілдіреді.

Функционалдық сауаттылық ұғымы және оның химиядағы орны

Функционалдық сауаттылық – бұл жеке тұлғаның күнделікті өмірде, кәсіби қызметте және әлеуметтік ортада алған білімін саналы түрде қолдана білу қабілеті. Бұл ұғым оқушының тек білімді меңгеруімен ғана шектелмей, оны нақты өмірлік жағдайларда қолдану біліктілігін де қамтиды.

Химия пәні бойынша функционалдық сауаттылық оқушылардың теориялық білімін практикалық іс-әрекетпен байланыстыру арқылы дамиды. Бұл химиялық заңдар мен құбылыстарды түсініп қана қоймай, оларды қоршаған ортадағы үдерістермен байланыстыруға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылар күнделікті тұрмыста жиі кездесетін химиялық процестерді (коррозия, қышқылдық-негіздік әрекеттесулер, тамақ өнімдерінің бұзылуы) талдай отырып, олардың себеп-салдарын анықтай алады.

Функционалдық сауаттылықтың химиядағы маңызы:

• Теория мен тәжірибенің байланысын нығайту – оқушылар химиялық құбылыстарды тек оқулықтан ғана емес, күнделікті өмірден де байқап, олардың маңыздылығын түсінеді;

• Сыни ойлау мен проблеманы шешу қабілетін дамыту – химиялық зерттеулер барысында оқушылар гипотезалар ұсынып, тәжірибелер жүргізіп, нәтижелерді талдауды үйренеді;

• Экологиялық және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – химиялық заттардың қоршаған ортаға әсерін түсініп, оларды қауіпсіз қолдану дағдыларын меңгереді;

• Өзіндік зерттеу және шығармашылық дағдыларды жетілдіру – оқушылар жаңа материалдарды игеру барысында өз бетінше тәжірибе жасап, жаңа қорытындылар шығаруға бейімделеді.

Химия пәні арқылы қалыптасқан функционалдық сауаттылық оқушыларға күнделікті өмірде кездесетін мәселелерді ғылыми тұрғыдан талдауға, химиялық құбылыстардың мәнін терең түсінуге, сондай-ақ экологиялық және технологиялық шешімдерді саналы түрде қабылдауға көмектеседі. Сондықтан химия сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған инновациялық әдістер мен эксперименттік жұмыстарды кеңінен қолдану маңызды.

2. Химиялық эксперимент – ғылым мен білімнің негізі

Химиялық эксперимент – химия ғылымының ажырамас бөлігі және оның дамуының басты қозғаушы күші. Ғылыми жаңалықтардың басым бөлігі зертханалық тәжірибелер негізінде ашылады. Білім беру жүйесінде химиялық эксперимент теория мен практиканың бірлігін қамтамасыз етіп, оқушылардың ғылыми-зерттеу дағдыларын дамытуға бағытталған. Ол оқушыларға химиялық заңдылықтарды іс жүзінде бақылауға, зерттеуге және түсінуге мүмкіндік береді.

2.2 Теориялық білімді тәжірибемен бекіту

Химия – заттардың қасиеттері мен өзгерістерін зерттейтін ғылым. Теориялық білімді толық игеру үшін оқушыларға тәжірибе жасап, химиялық реакцияларды өз көзімен көру маңызды. Эксперимент барысында оқушылар:

• Химиялық реакциялардың жүру механизмдерін түсінеді;

• Әртүрлі заттардың қасиеттерін зерттейді;

• Теориялық білімдерін нақты өмірлік құбылыстармен байланыстырады.

Мысалы, қышқылдар мен негіздердің әрекеттесуін теория жүзінде оқу бір бөлек, ал индикаторлармен тәжірибе жасап, олардың түсінің өзгеруін бақылау – оқушыларға әлдеқайда қызықты әрі есте қаларлық білім береді.

2.3 Зерттеу дағдыларын қалыптастыру

Химиялық эксперименттер оқушылардың зерттеу жүргізу қабілеттерін дамытады. Олар:

• Ғылыми болжам (гипотеза) құру;

• Эксперименттік әдістерді дұрыс қолдану;

• Алынған нәтижелерді талдау;

• Қорытынды шығару сияқты дағдыларды меңгереді.

Оқушылардың өз бетімен зерттеу жүргізуі олардың ғылыми ізденімпаздығын арттырып, жаңа білім алуға деген құштарлығын күшейтеді. Мұндай тәжірибелер оқушыларды өз бетінше ойлауға, шешім қабылдауға және алынған мәліметтерді сараптауға үйретеді.

2.4 Оқуға деген қызығушылықты арттыру

Теориялық материалды жаттап алуға қарағанда, тәжірибе жасау арқылы оқыту оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырады. Эксперименттік сабақтар:

• Сабақтың қызықты әрі интерактивті өтуіне;

• Оқушылардың белсенділігін арттыруға;

• Химия пәніне деген ынтасын күшейтуге көмектеседі.

Оқушылар өз қолдарымен тәжірибе жасағанда, олар химиялық құбылыстарды тереңірек түсініп, танымдық белсенділігі артады. Сонымен қатар, олар өз жұмыстарынан ләззат алады және шығармашылық қабілеттерін дамытады.

2.5 Аналитикалық ойлау қабілетін дамыту

Химиялық эксперименттер оқушылардың сыни және аналитикалық ойлау қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады. Оқушылар:

• Тәжірибе нәтижелерін салыстырады;

• Айырмашылықтар мен ұқсастықтарды анықтайды;

• Дәлелдер негізінде қорытынды жасайды;

• Қателіктерді талдап, оларды түзету жолдарын қарастырады.

Аналитикалық ойлау қабілеті дамыған оқушы тек химия сабағында ғана емес, өмірдің басқа да салаларында логикалық тұрғыдан ойлап, кез келген мәселеге ғылыми көзқараспен қарауды үйренеді.

3. Функционалдық сауаттылықты арттыруға бағытталған химиялық эксперимент түрлері

Химиялық эксперименттер оқушылардың теориялық білімдерін тәжірибемен ұштастыруға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибелер функционалдық сауаттылықты дамытуға, ғылыми зерттеушілік қабілеттерін қалыптастыруға, логикалық және шығармашылық ойлауын жетілдіруге ықпал етеді. Химиялық эксперименттерді шартты түрде келесі түрлерге бөлуге болады:

3.1 Демонстрациялық эксперименттер

Демонстрациялық эксперименттер – мұғалімнің орындауымен жүзеге асатын тәжірибелер. Оқушылар бұл тәжірибелерді бақылайды, реакцияларды сипаттайды, нәтижелерін талдайды және қорытынды жасайды.

Мысал (8-сынып): Оттектің алынуы және қасиеттері

• Мақсаты: Оқушыларға оттектің лабораторияда алынуын көрсету, оның жануды қолдайтын қасиетін дәлелдеу.

• Құрал-жабдықтар: Марганец (IV) оксиді (MnO₂), сутегі асқын тотығы (H₂O₂), сынауық, шырақ.

• Жүргізілуі: Мұғалім сынауыққа MnO₂ салып, үстіне H₂O₂ құяды. Бөлінген оттекті жинап, жанып тұрған шырақты әкелгенде оның лап етіп жануын бақылатады.

• Қорытынды: Оттек жануды қолдайды, бірақ өзі жанбайды.

3.2 Зертханалық жұмыстар

Зертханалық жұмыстарда оқушылар өз бетімен немесе топтық түрде тәжірибе жасап, алынған нәтижелерді талдайды. Бұл эксперименттер оқушылардың тәжірибелік дағдыларын дамытып, ғылыми әдістерді қолдануға үйретеді.

Мысал (8-сынып): Қышқылдардың металдармен әрекеттесуі

• Мақсаты: Қышқылдардың белсенді металдармен әрекеттесуін зерттеу, сутектің бөлінуін бақылау.

• Құрал-жабдықтар: Магний (Mg), тұз қышқылы (HCl), сынауық, шыны таяқша, шырпы.

• Жүргізілуі: Оқушылар сынауыққа Mg салып, үстіне HCl қосады. Газ бөлінгенін бақылайды, оны шырпы жаққанда «пыш» деген дыбыспен жанады.

• Қорытынды: Белсенді металдар қышқылдармен әрекеттесіп, сутек газын бөледі.

Қорытынды

• Химиялық эксперименттер – білім берудің маңызды бөлігі. Олар оқушылардың теориялық білімін тереңдетіп, практикалық дағдыларын жетілдіреді, зерттеу жүргізу қабілеттерін дамытады және пәнге деген қызығушылығын арттырады. Осы себепті химия сабақтарында эксперименттік жұмыстарды жүйелі түрде ұйымдастыру оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруда негізгі құралдардың бірі болып табылады.