? «Инклюзивті ортадағы қауіпсіздік: әр балаға қамқорлық»

Баяндамашы: Орунбасарова Дариға
Лауазымы: Тәрбиеші
Мақсаты: Инклюзивті білім беру ортасында әр баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, психологиялық және физикалық қолдау көрсету тетіктерін талдау.

Кіріспе

Қазіргі таңда инклюзивті білім беру — қоғамның барлық мүшелеріне тең мүмкіндік ұсынудың басты көрсеткіші. Әр бала, оның жеке ерекшелігі мен даму қарқынына қарамастан, өзін қауіпсіз әрі бағалы сезінетін ортада өмір сүруге құқылы.
Инклюзивті ортадағы қауіпсіздік тек физикалық қорғауды ғана емес, сонымен қатар эмоциялық, психологиялық және әлеуметтік қолдау жүйесін де қамтиды.

Тәрбиеші – осы ортаның негізгі ұйымдастырушысы, яғни әр баланың өзін жайлы сезінуіне және өз орнын табуына мүмкіндік беретін тұлға.

Негізгі бөлім

? 1. Инклюзивті орта ұғымы және қауіпсіздік маңызы

Инклюзивті орта – бұл баланың жынысына, ұлтына, дініне, физикалық немесе психологиялық ерекшелігіне қарамастан, тең құқық пен қамқорлық жағдайы жасалған кеңістік.
Мұндай ортада қауіпсіздік бірнеше бағытта қарастырылады:

• Физикалық қауіпсіздік – балабақша мен сыныптағы қауіпсіз инфрақұрылым, қолжетімді орта (пандус, жұмсақ жабдық, қауіпсіз жиһаз);

• Психологиялық қауіпсіздік – баланың өзін еркін, қабылданған және қолдау тапқан сезінуі;

• Әлеуметтік қауіпсіздік – құрдастарымен өзара құрмет пен достық қарым-қатынас орнату.

Қауіпсіз ортада бала еркін ойлайды, белсенді әрекет етеді және өзінің әлеуетін толық аша алады.

? 2. «Әр балаға қамқорлық» қағидаты

Инклюзивті топтағы басты қағида – «әр бала ерекше және бағалы».
Бұл қағида тәрбиеші жұмысының негізін құрайды. Қамқорлықтың көрінісі тек көмек көрсетуде емес, баланың жеке даралығын қабылдау мен түсінуде.

Тәрбиешінің міндеті:

• Баланың физикалық және эмоциялық жағдайын тұрақты бақылауда ұстау;

• Топта жылы, қабылдаушы атмосфера орнату;

• Балалар арасында өзара сыйластық пен қолдау мәдениетін дамыту;

• Қиындық көріп жүрген балаға қолдау көрсету жолдарын анықтау (жеке тапсырма, серіктестік ойын, мадақтау);

• Ата-анамен және мамандармен (логопед, психолог, дефектолог) тығыз байланыс орнату.

Қамқорлықтың басты белгісі – баланың “мені де осы ортаның бір мүшесімін” деп сезінуі.

? 3. Практикалық жұмыс бағыттары

Инклюзивті ортадағы қауіпсіздік – тек ережелер мен нұсқаулықтар жиынтығы емес, ол тәрбиешінің жүрек жылуына, ұйымдастырушылық қабілетіне және баламен қарым-қатынас мәдениетіне негізделген жүйелі жұмыс.
Төменде осындай жұмыстың негізгі бағыттары мен нақты амалдары берілген.

? 1. Психологиялық қауіпсіздік бұрышы

Топ бөлмесінде әр баланың өз сезімін реттеп, тынышталуына мүмкіндік беретін эмоциялық релаксация аймағын ұйымдастыру.

Мазмұны:

• бұрышта жұмсақ ойыншықтар, сенсорлық мата, эмоция карталары, тыныс алу жаттығулары (мысалы, «Желкен үрлеу», «Шар үрлеу») орналасады;

• тыныш музыка немесе табиғат дыбыстары қосылады;

• “Менің көңіл-күйім” тақтасы арқылы бала өзінің эмоциясын білдіреді (мысалы, қуаныш, қорқыныш, ренжу, тыныштық);

• тәрбиеші баламен жеке әңгімелесіп, оның көңіл-күйін анықтайды, қажет болса, психологқа бағыттайды.

Нәтижесі:
Бала өз эмоциясын түсінуге, ашуды немесе ренішті дұрыс жолмен білдіруге үйренеді, өзін қауіпсіз және қабылданған сезінеді.

? 2. Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру

Балалар арасындағы сыйластық пен өзара көмек – инклюзивті ортаның басты тірегі.

Ойын және жаттығу үлгілері:

• «Досыңды тыңда» – бір бала сөйлейді, екіншісі тек тыңдайды, содан кейін рөлдер ауысады;

• «Жақсы сөз – жылылық» – әр бала достарына жылы сөз немесе мақтау айтады;

• «Біз біргеміз» – шеңбер бойымен әр бала өз қолын көршісіне береді, топтық тұтастық сезімін арттырады;

• «Бір жүрек» суреттік тапсырмасы – әр бала жүрек бөлігін бояп, біріктіргенде үлкен бірлік жүрегі пайда болады.

Нәтижесі:
Балалар бір-бірінің ерекшелігін түсініп, эмпатия мен қолдау көрсету дағдысын дамытады.

? 3. Қиын балаға қолдау көрсету әдістері

Инклюзивті топтағы кейбір балалардың мінез-құлқы өзгеше, зейіні тұрақсыз, эмоциялық реакциясы жоғары болуы мүмкін. Мұндай жағдайда тәрбиеші «жеке қолдау траекториясын» ұстануы керек.

Тиімді тәсілдер:

• жеке әңгіме, сенімге негізделген қарым-қатынас орнату;

• «Жетістік күнделігі» жүргізу — бала кішкентай жетістігін белгілеп отырады («Бүгін мен досыма көмектестім», «Мен ережені сақтадым»);

• топтық жұмысқа қосу (жұппен тапсырма орындау, рөлдік ойындарға қатыстыру);

• жақсы мінез-құлықты дереу мадақтау: “Жарайсың!”, “Керемет көмектестің!”, “Мен сені мақтан тұтамын!”.

Қажет болған жағдайда логопед, психолог және ата-анамен бірлескен қолдау картасы жасалады.

Нәтижесі:
Бала өзіне сенім арта бастайды, ұжыммен байланыс орнатады, эмоциялық тұрақтылық артады.

? 4. Қауіпсіздік ережелерін үйрету

Балалардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – тәрбиешінің күнделікті жұмысындағы басты бағыт.

Тәжірибелік жұмыстар:

• «Қауіпсіз ойын бұрышы» – балалар ойыншықтарды дұрыс пайдалану, өткір заттар мен электр құралдарынан сақтану ережесін тәжірибе арқылы үйренеді;

• «Менің денем – менікі» тақырыбындағы әңгіме мен сурет сабағы – бала өз жеке кеңістігін түсінеді, бөгде адамның тиіспеуін, “жоқ” деп айту дағдысын меңгереді;

• «Көшеде және үйде қауіпсіздік» – жол белгілерін, тұрмыстық қауіпсіздік ережелерін үйрету (жолдан өту, ыстық заттарға қол тигізбеу, есікті бөтенге ашпау).

Қосымша:

• Балабақшада «Қауіпсіздік апталығы» өткізу: көрнекілік, бейнеролик, жағдаяттық ойындар;

• Ата-аналарға арналған жадынама: «Бала қауіпсіздігі – ортақ жауапкершілік».

Нәтижесі:
Балаларда өзін және өзгені қорғау, қауіпті тану, жауапкершілік сезімі дамиды.

? 5. Эмоциялық қолдау және ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру (жаңа толықтыру)

• «Көңіл күй гүлдері» тақтасында балалар күн сайын өз көңілін білдіреді;

• Тәрбиеші балалардың жетістігін көрнекі түрде атап өтеді («Күн шуағы», «Жақсы іс бұлты» стенді);

• «Бірге ойнаймыз, бірге үйренеміз» қағидаты бойынша топтық және жұптық әрекеттер жиі өткізіледі;

• Баланың сәтсіздігі үшін жазалау емес, жұмсақ бағыттау мен сенімді қолдау қолданылады.

Нәтижесі:
Инклюзивті ортада әр бала өзін қабылданған, маңызды және қорғалған сезінеді.

? Психологиялық және физикалық тұрғыдан қауіпсіз орта – әр баланың дамуы мен өзін-өзі танытуының негізі.
Мейірімді көзқарас, жылы сөз және жүйелі қолдау арқылы тәрбиеші тек қауіпсіздік мәдениетін ғана емес, адамгершілік пен қамқорлық құндылығын қалыптастырады.

? 4. Ата-анамен және мамандармен серіктестік

Инклюзивті ортада тәрбиешінің жалғыз еңбегі жеткіліксіз. Ата-аналар мен мамандар арасындағы бірлескен әрекет — қауіпсіздіктің кепілі.

• Психологпен бірлесіп, эмоциялық қиындықтарды ерте анықтау;

• Логопедпен бірлесе сөйлеу және коммуникативтік дағдыларды дамыту;

• Ата-анамен бірлесіп баланың үйдегі мінез-құлқын талдау және қолдау стратегиясын әзірлеу.

Бірлік пен үйлесімділік – баланың толық дамуының шарты.

Қорытынды

Инклюзивті ортадағы қауіпсіздік – бұл жай ғана ережелер жиынтығы емес, адамгершілікке, қамқорлыққа және құрметке негізделген өмір салты.

Әр бала өзін қажет сезінген, қабылданған және қолдау тапқан жағдайда ғана дамиды.
Тәрбиешінің міндеті – осындай сенімді, жылы және қауіпсіз атмосфераны қалыптастыру.

Қорытынды сөз:
? Әр бала – ерекше әлем. Ал тәрбиешінің жүрегіндегі жылулық – сол әлемге жарық сыйлайтын күн сәулесі.