ЖАҢА БІЛІМ БЕРУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ӘСЕРІ

Ерболатқызы Айя

Аңдатпа. Бұл мақалада бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жүйесіне заманауи білім беру технологияларын енгізудің мән-маңызы қарастырылады. Инновациялық әдіс-тәсілдердің ерекшеліктері, олардың оқушылардың танымдық белсенділігіне, қызығушылығы мен шығармашылық қабілеттерінің дамуына тигізетін ықпалы талданады. Ғалымдар еңбектеріне сүйене отырып, қазіргі педагогикалық технологиялардың тиімді жақтары мен белгілі бір шектеулері айқындалады. Теориялық негіздермен қатар тәжірибеде қолданылу мысалдары беріліп, мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсыныстар ұсынылады.

Түйін сөздер: жаңа білім беру технологиялары, бастауыш мектеп, инновациялық әдістер, оқыту тәжірибесі, танымдық белсенділік.

Кіріспе
Қазіргі таңда білім беру жүйесінде жаңа технологияларды пайдалану ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Әсіресе, бастауыш мектеп деңгейінде оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту, білімге қызығушылығын арттыру, шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру үшін инновациялық әдіс-тәсілдер аса маңызды рөл атқарады. Жаңа білім беру технологиялары оқыту үдерісін жаңаша ұйымдастыруға, оқушының жеке қабілеттерін ескеруге және оны дамытудың тиімді жолдарын табуға мүмкіндік береді.Қазақстандық ғалым Әбиев Ж.Ә. өзінің «Педагогика» оқулығында білім беру технологиялары оқыту сапасын арттырып қана қоймай, оқушының жеке тұлғалық дамуына ықпал ететінін атап көрсетеді (Әбиев Ж.Ә., Педагогика, Алматы: Дарын, 2004). Ал ресейлік зерттеуші В. П. Беспалько білім беру технологиясын «оқытудың жобаланған және жүйелі түрде жүзеге асырылатын үдерісі» деп сипаттайды (Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. М., 1989). Бұл анықтамалардан жаңа технологиялардың мақсатқа бағытталған және ғылыми негізделген үдеріс екені байқалады.

Мақаланың мақсаты – жаңа білім беру технологияларының бастауыш мектеп оқушыларына әсерін талдау, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін көрсету. Міндеттері – оқыту технологиялары туралы теориялық шолу жасау, әдістемелік тұрғыдан талдау жүргізу және тәжірибеде қолданылу нәтижелерін қарастыру. Осы тұрғыда отандық және шетелдік әдебиеттерді зерделеу арқылы жаңа әдістердің тиімділігін анықтау мақала өзектілігін айқындайды.

Негізгі бөлім

Жаңа білім беру технологияларын бастауыш мектепте қолдану – педагогикалық тәжірибенің маңызды бағыты. Оқыту технологияларының ішінде интерактивті әдістер, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ), жобалық оқыту, ойын технологиялары және деңгейлеп саралап оқыту кеңінен қолданылады.Біріншіден, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар оқушылардың ақпаратпен жұмыс істеу қабілетін дамытады. Мысалы, электрондық оқулықтар мен интерактивті тақталар арқылы оқушылардың танымдық қызығушылығы артады. Мұғалімдер АКТ-ны пайдалана отырып, түрлі мультимедиялық материалдармен сабақ мазмұнын байыта алады.Екіншіден, ойын технологиясы бастауыш сынып оқушылары үшін аса тиімді әдіс болып саналады. Л.С. Выготскийдің «Жақын даму аймағы» теориясына сәйкес, ойын барысында бала өз мүмкіндігінен жоғары нәтижеге жете алады (Выготский Л.С., Психология развития ребенка, М., 1984). Сондықтан сабақта рөлдік ойындар, дидактикалық ойындар оқушылардың ынтасын оятып, белсенділігін арттырады.Үшіншіден, жобалық әдіс оқушылардың зерттеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Бастауыш сыныптағы шағын жобалар оқушыларды өздігінен ізденуге, шығармашылыққа жетелейді. Бұл әдісті Джон Дьюи «оқу әрекет арқылы жүзеге асады» деген қағидасымен негіздеген (Dewey J., Experіence аnd Educаtіon, 1938).Төртіншіден, деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы оқушылардың қабілетіне қарай тапсырмаларды ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл әдісті Н.П. Гузик пен Ж. Қараев кеңінен зерттеп, қазақ мектептерінде тиімді қолданудың жолдарын көрсеткен. Ж. Қараевтың айтуынша, деңгейлік тапсырмалар әр оқушының жеке даму қарқынын ескеріп, оқу үдерісінде әділдік орнатады (Қараев Ж., Деңгейлеп оқыту технологиясы, Алматы, 1999).Жалпы, жаңа білім беру технологияларының ерекшелігі – оқушыны пассивті тыңдаушы емес, белсенді қатысушы етуінде. Олар тұлғаға бағытталған, шығармашылықты дамытатын және нәтижеге қол жеткізуді қамтамасыз ететін әдістерді қамтиды.

Бастауыш мектепте жаңа білім беру технологияларының тиімділігі

Жаңа білім беру технологияларының бастауыш мектеп оқушыларына әсері:

Жаңа білім беру технологиялары

| | |

Танымдық белсенділік Шығармашылық қабілет Қызығушылық

| | |

Ақпаратты меңгеру Жобалық жұмыс Ойын арқылы оқу

АКТ пайдалану Шығармашылық диктант Интерактивті әдістер

Жаңа технологиялардың бастауыш мектепте қолданылуы нақты мысалдармен дәлелдеуді қажет етеді. Мысалы, 2-сыныптағы математика сабағында интерактивті тақтаны қолдану арқылы оқушыларға геометриялық пішіндерді таныстыру тиімді болды. Мұғалім мультимедиялық слайдтарды пайдаланып, балаларға фигураларды салыстыруға мүмкіндік берді. Нәтижесінде оқушылардың есте сақтау қабілеті артты, сабаққа қызығушылықтары күшейді.Ойын технологиясын қолдану барысында 1-сынып оқушыларына «Сөз таптарын тап» дидактикалық ойыны ұсынылды. Бұл ойын арқылы балалар сөздерді дұрыс ажыратып, грамматикалық сауаттылығын арттырды. Сабақ соңында оқушылардың белсенділігі жоғарылап, топтық жұмыс жасау дағдысы қалыптасты.

Жобалық әдісті қолданудың мысалы ретінде 3-сынып оқушыларына «Менің отбасым» тақырыбында шағын зерттеу жобасы берілді. Балалар өз отбасылары туралы мәлімет жинап, суреттер мен әңгімелер арқылы сынып алдында қорғады. Бұл әдіс олардың зерттеу дағдыларын, сөйлеу мәдениетін және жауапкершілігін арттырды.Деңгейлеп-саралап оқыту әдісі 4-сыныптағы қазақ тілі сабағында жүзеге асырылды. Мұғалім үш деңгейлі тапсырма беріп, әр оқушы өз деңгейіне сәйкес жұмыс жасады. Жоғары деңгейдегі тапсырманы орындаған оқушылар шығармашылық диктант құрастырса, орта деңгейдеғілер жаттығу орындады, ал бастапқы деңгейдеғілер сөздерді толықтыру арқылы білімін бекітті. Нәтижесінде барлық оқушы өз деңгейіне қарай жетістікке жетті.Әдістемелерді практикада қолданудың тиімділігін бағалау барысында мұғалімдер оқушылардың сабаққа қызығушылығы артқанын, белсенділік деңгейі жоғарылағанын атап өтеді. Сонымен қатар, оқушылардың шығармашылық жұмыстары көбейіп, өз бетімен жұмыс істеу қабілеттері дамығаны байқалды.Алайда кейбір қиындықтар да кездесті. Мысалы, АКТ-ны қолдану үшін техникалық құралдардың жеткіліксіздігі, жобалық әдісте уақыт тапшылығы, ойын әдісінде сыныптағы шу деңгейінің артуы байқалды. Бұл мәселелерді шешу үшін мұғалімдерге әдістемелік қолдау көрсету, материалдық базаны нығайту және сабақ құрылымын тиімді жоспарлау ұсынылады.

Жаңа білім беру технологияларын бастауыш мектепте тиімді қолдану үшін бірқатар ұсыныстар беруге болады. Біріншіден, мұғалімдер үздіксіз біліктілігін арттырып, заманауи технологияларды меңгеруі тиіс. Екіншіден, мектептерді заманауи техникалық құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету қажет. Үшіншіден, әрбір мұғалім жаңа әдістерді қолданғанда оқушының жас ерекшелігін, психологиялық дайындығын ескергені жөн.Сонымен қатар, ойын және жобалық әдістерді сабақта жүйелі түрде қолдану ұсынылады. Бұл оқушылардың қызығушылығын арттырып, шығармашылық қабілетін дамытады. Деңгейлеп оқыту арқылы оқушылардың білім деңгейіндегі алшақтықты азайтуға болады. АКТ-ны қолдануда уақытты тиімді пайдалану және сабақ мақсатына сай материалды іріктеу маңызды.Жалпы, жаңа білім беру технологиялары бастауыш мектеп оқушыларының білім сапасын арттыруға, танымдық белсенділігін дамытуға зор ықпал етеді. Сондықтан педагогтер бұл әдістерді тиімді пайдалана отырып, оқыту үдерісін заманауи талаптарға сай ұйымдастыруы қажет.

Қорытынды
Қорытындылай келе, жаңа білім беру технологиялары бастауыш мектеп оқушыларының оқу белсенділігін, қызығушылығын және шығармашылық қабілеттерін дамытуда ерекше рөл атқарады. Инновациялық әдістерді дұрыс таңдап, тиімді қолданған жағдайда білім сапасы артып қана қоймай, оқушының жеке тұлғалық дамуы да қамтамасыз етіледі. Практикада қолдану нәтижелері көрсеткендей, ойын, жобалық әдіс, АКТ және деңгейлеп оқыту технологиялары оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттырып, білімді терең меңгеруге ықпал етеді. Дегенмен, белгілі бір қиындықтар да бар, оларды шешу үшін мұғалімдердің кәсіби біліктілігін жетілдіру мен материалдық-техникалық базаны нығайту қажет. Жаңа технологияларды бастауыш білім беру жүйесіне енгізу – заманауи мектептің басты талабы болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Әбиев Ж.Ә. Педагогика. – Алматы: Дарын, 2004.

2. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. – М.: Педагогика, 1989.

3. Выготский Л.С. Психология развития ребенка. – М.: Педагогика, 1984.

4. Dewey J. Experіence аnd Educаtіon. – New York: Mаcmіllаn, 1938.

5. Қараев Ж. Деңгейлеп оқыту технологиясы. – Алматы, 1999.

6. Гузик Н.П. Индивидуализация обучения. – М.: Просвещение, 1986.

7. Әбдіғалиева Қ. Инновациялық технологиялар және олардың тиімділігі. – Астана: Фолиант, 2015.

8. Мұқанова Б. Бастауыш мектепте оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 2012.