Жаңартылған білім беру мазмұны аясында математикалық сауаттылық пен сыни ойлауды дамыту жолдары

Тақырыбы: Жаңартылған білім беру мазмұны аясында математикалық сауаттылық пен сыни ойлауды дамыту жолдары

Бағыты: Математика пәнін оқыту әдістемесі

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде білім беру жүйесінің алдында тұрған басты міндет — тек дайын білім жиынтығын меңгерген шәкірт емес, сол білімді өмірдің кез келген жағдайында тиімді қолдана алатын, ақпаратты сын көзбен талдап, дұрыс шешім қабылдай алатын тұлға қалыптастыру. Осы мақсатта енгізілген жаңартылған білім беру мазмұны оқушылардың функционалдық сауаттылығын, оның ішінде математикалық сауаттылық пен сыни ойлау қабілетін дамытуға басымдық береді.

Математика — тек сандар мен формулалардың жиынтығы емес, ол — логикалық ойлаудың, заңдылықтарды анықтаудың және өмірлік мәселелерді шешудің құралы. Сондықтан, заманауи математика сабағында оқушыны есепті шығару үлгісін жаттауға емес, «Бұл есепті өмірде қайда қолданамын?», «Бұдан басқа қандай тиімді жол бар?» деген сұрақтар төңірегінде ойлануға бағыттау маңызды.

1. Математикалық сауаттылық — функционалдық сауаттылықтың негізі

Математикалық сауаттылық — адамның қоршаған әлемдегі математиканың рөлін түсіну, әртүрлі контекстегі (жеке, кәсіби, қоғамдық, ғылыми) математикалық есептерді анықтау, құрастыру және шешу қабілеті.

Халықаралық PISA (Programme for International Student Assessment) зерттеулерінің талаптарына сай, математикалық сауаттылық үш үдерістен тұрады:

1. Математикалық тілде модельдеу (құрастыру): Өмірлік мәселені математикалық есепке айналдыру.

2. Математикалық аппаратты қолдану: Есептің шешімін табу (есептеулер, теңдеулер құру, графиктерді талдау).

3. Интерпретациялау және бағалау: Алынған математикалық нәтижені қайтадан шынайы өмірлік жағдайға сәйкестендіріп, оның қисынын тексеру.

Жаңартылған мазмұнда бұл үдерістер механикалық жұмыстарды (мысалы, көптаңбалы сандарды бағанмен жай ғана көбейту) азайтып, логикалық мазмұнды мәтіндік есептерге көбірек мән беруді талап етеді.

2. Сыни ойлауды дамыту — заманауи сабақтың талабы

Сыни ойлау — ақпаратты жай ғана қабылдай салмай, оны талдау, салыстыру, дәлелдер іздеу және өз бетінше қорытынды жасау дағдысы. Математика сабағында сыни ойлауды дамыту оқушылардың мынадай қасиеттерін шыңдайды:

• Өз ойын аргументтермен дәлелдей алу;

• Есептің бірнеше шешу жолын іздеу;

• Жіберілген қателерді тауып, оны түзете білу (рефлексия).

Жаңартылған білім беру бағдарламасының спиральді қағидаты (тақырыптардың қарапайымнан күрделіге қарай қайталана отырып тереңдеуі) оқушының сыни ойлауын жүйелі түрде дамытуға мүмкіндік береді.

3. Математикалық сауаттылық пен сыни ойлауды дамытудың тиімді әдіс-тәсілдері

Мұғалім сабақты дәстүрлі «түсіндіру-көшіру» форматынан трансформациялап, белсенді оқыту әдістерін қолдануы тиіс.

А) Көкетісті (контекстік) және практикалық есептерді қолдану

Оқушыларға құрғақ теңдеулер бергеннен көрі, өмірмен байланысты тапсырмалар ұсыну тиімді.

Мысал: Жеке кәсіпкерлік, банк пайыздары, коммуналдық төлемдерді есептеу, бөлмені жөндеуге кететін құрылыс материалдарының шығынын есептеу (түсқағаз, ламинат көлемі).

Тапсырма: «Сенің отбасың жаңа пәтерге көшті. Асүйдің еденіне плитка төсеу керек. Саған үш түрлі дүкеннің ұсынысы мен жеңілдіктері берілген. Қай дүкеннен материал сатып алған тиімді?» мұндай есептер оқушыны талдау жасауға (критерийлерді салыстыруға) мәжбүрлейді.

Ә) «Қатесін тап» (Error Analysis) әдісі

Мұғалім тақтаға әдейі қатесі бар есептің шығарылу жолын жазып қояды. Оқушылардың міндеті — қатені тауып, оның неліктен қате екенін дәлелдеу. Бұл әдіс оқушылардың зейінін арттырып, ережелерді еске түсіруге және сыни тұрғыдан бағалауға үйретеді.

Б) Блум таксономиясы негізінде сұрақтар қою

Сабақта тек «Бұл не?», «Формуласы қандай?» деген төменгі деңгейлі сұрақтар емес, жоғары деңгейлі сұрақтар қойылуы керек:

• «Егер біз мына шартты өзгертсек, есептің жауабы қалай өзгереді?» (Талдау)

• «Бұл есепті шешудің ең тиімді жолы қайсы және неліктен?» (Бағалау)

В) Түрлі стратегияларды қолдану

• «Ойлан – Жұптас – Бөліс»: Оқушы алдымен есепті жеке ойланады, сосын қасындағы досымен талқылайды, кейін топ ішінде ортақ шешім шығарады.

• «Фишбоун» (Балық қаңқасы): Математикалық проблеманың себеп-салдарлы байланысын анықтау үшін қолданылады. Басы — мәселе, қабырғалары — дәлелдер мен фактілер, құйрығы — қорытынды.

4. Оқушылардың зерттеушілік және жобалық әрекетін ұйымдастыру

Сыни ойлау мен математикалық сауаттылықты жоғары деңгейге көтерудің тағы бір жолы — жобалық оқыту. Оқушылар шағын зерттеулер жүргізу арқылы математиканың өмірдегі қолданысын өз көзімен көреді.

5. Сабақты бағалау — дамудың қозғаушы күші

Жаңартылған білім беру мазмұнының ерекшелігі — критериалды бағалау жүйесі. Математикалық сауаттылықты бағалау кезінде тек «жауабы дұрыс/бұрыс» деген ұстанымнан арылу керек.

Қалыптастырушы бағалау барысында оқушының есепті шығару үдерісі, логикалық қадамдары, сыни тұрғыдан ой қорытуы бағаланады. Дескрипторлар айқын болуы тиіс. Мысалы:

• Есептің шартын дұрыс талдады және математикалық тілге аударды;

• Тиімді есептеу тәсілін таңдады;

• Жауаптың шынайылығын тексерді және қорытынды жасады.

Мұндай бағалау оқушыға өз қатесін көруге және алға жылжуға бағыт-бағдар береді (кері байланыс).

Қорытынды

Жаңартылған білім беру мазмұны аясында математика пәнін оқытудың басты философиясы — «Өмір үшін оқу». Оқушылардың математикалық сауаттылығы мен сыни ойлауын дамыту — бір күндік іс емес, жүйелі еңбекті қажет ететін үдеріс.

Егер біз математика сабағында оқушыны ізденуге, дәлелдеуге, өз бетінше шешім қабылдауға үйретсек, болашақта кез келген ақпараттық ағымда адаспайтын, бәсекеге қабілетті, сыни тұрғыдан ойлай алатын тұлға қалыптастырарымыз сөзсіз. Математика мұғалімінің міндеті — оқушыға тек білім беру ғана емес, сол білімді өмірдің кілтіне айналдыруға көмектесу.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің Тәжірибесінен: «Критериалды бағалау жүйесі бойынша нұсқаулық».

2. PISA халықаралық зерттеулерінің әдістемелік материалдары.

3. Оқытудың белсенді әдіс-тәсілдері мен сыни ойлауды дамыту технологиялары.