Кіріспе

Жанжал – адамдар арасындағы түсініспеушілік, мүдделердің қақтығысы немесе қарым-қатынас барысында туындайтын күрделі әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Жанжалдардың туындау себептері әртүрлі болғанымен, оларды қоздыратын негізгі факторлардың бірі – жеке тұлғаның психологиялық ерекшеліктері.

Бұл тақырып әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінде оқытушы Авсықова Құралайдың жетекшілігімен оқытылуда. Университет туралы толығырақ ақпаратты осы сілтеме арқылы біле аласыз. 

Тұлғаның психологиялық ерекшеліктері және олардың жанжалға әсері

 1. Темперамент және эмоциялық тұрақтылық

- Холерик: Импульсивті, эмоционалды тұрақсыз тұлғалар жиі жанжалға бейім келеді. Олар эмоцияларын бақылауда қиындық көреді және тез ашуланады.  

- Сангвиник: Оптимистік және бейімделгіш, жанжалдарды тез шешуге тырысады.  

- Флегматик: Сабырлы, жанжалға сирек түседі, бірақ ұзақ уақыт ренжуді сақтауы мүмкін.  

- Меланхолик:Сезімтал және эмоционалды тұрақсыз, жанжал кезінде өзін ренжіген тарап ретінде сезінеді.  

2. Өзін-өзі бағалау деңгейі

- Өзін-өзі жоғары бағалау: Мұндай адамдар өзгелердің пікірін жиі қабылдамай, өздерінің дұрыстығын дәлелдеуге тырысады. Бұл жанжалдардың туындауына әкелуі мүмкін.  

- Өзін-өзі төмен бағалау: Тұлғалар өз пікірін ашық білдірмей, ішкі шиеленіске ұшырайды. Бұл да жанжалдың жасырын түрін туғызады.  

3. Эмпатияның деңгейі

Эмпатиясы төмен адамдар өзгелердің эмоцияларын түсінбеуі себепті жанжалға жиі түседі. Эмпатиясы жоғары тұлғалар жанжалдарды алдын алу қабілетіне ие.  

4. Коммуникативтік дағдылар

Тіл табысу қабілеті төмен немесе агрессивті коммуникациялық стильді қолданатын адамдар арасында жанжал жиі туындайды. Мысалы, сөздері дөрекі, үнемі сынап немесе кінәлап сөйлейтін тұлғалар қарым-қатынасты қиындатады.  

5. Стресс және ашу-ызаны басқару қабілеті

Стрессті басқару қабілеті төмен адамдар күйзеліс жағдайында өз эмоцияларын бақылауда қиындық көріп, жиі жанжал тудырады.  

6. Құндылықтар мен сенімдердің ерекшеліктері

- Тұлғалардың дүниетанымдық немесе мәдени құндылықтары қақтығысып, пікірталас кезінде жанжалға әкелуі мүмкін.  

- Мысалы, әлеуметтік, діни немесе кәсіби құндылықтар арасындағы алшақтық қақтығысқа себеп болады.  

7. Агрессивтілік деңгейі

Агрессивті мінез-құлық жанжалдардың негізгі қоздырғышы болып табылады. Мұндай тұлғалар өзгелердің эмоциясын елемей, жанжалдың шиеленісуіне ықпал етеді.  

8. Қорғану механизмдері

Кейбір адамдар жанжалдан қашып, өзін қорғау мақсатында пассивті немесе манипуляциялық әрекеттерге көшеді, бұл жанжалды одан әрі өршітуі мүмкін.  

Жанжалдың психологиялық себептері

1. Қызығушылықтар қақтығысы: Әр адамның өз мақсаттары мен мүдделері бар, ал олардың қақтығысы жанжалға себеп болады.  

2. Тұлғааралық сенімсіздік: Басқа адамдарға сенбеу немесе олардың әрекеттеріне күмән келтіру жанжалдың туындауына әсер етеді.  

3. Субъективті қабылдау: Адамдар бір оқиғаны әртүрлі қабылдайды, ал бұл түсініспеушілікке алып келуі мүмкін.  

4. Қарым-қатынас стилі: Ашық емес немесе агрессивті қарым-қатынас жанжалдың өршуіне әкеледі.  

Жанжалдарды алдын алу және басқару тәсілдері

1. Эмоцияларды бақылау

- Ашуды бақылау әдістерін қолдану (терең тыныс алу, ойды басқа жаққа аудару).  

- Ситуацияны сырт көзбен бағалауға тырысу.  

2. Коммуникацияны жақсарту

- Белсенді тыңдау, яғни қарсы тарапты мұқият тыңдау және оның эмоцияларын түсінуге тырысу.  

- Ашық және конструктивті диалог  жүргізу.  

3. Эмпатияны дамыту

- Өзгелердің сезімдері мен жағдайын түсініп, мейірімділік таныту.  

4. Өзін-өзі тану және бағалау

- Тұлғаның өз ерекшеліктерін түсінуі және әлсіз жақтарын түзетуге тырысу жанжалдарды болдырмауға көмектеседі.

1. Келіспеушіліктерді шешу стратегиялары

- Компромиске келу.  

- Ситуацияны талқылап, екі жаққа да тиімді шешім табу.  

Қорытынды

Жанжалдардың туындауына адамның психологиялық ерекшеліктері үлкен әсер етеді. Эмоцияларды бақылау, қарым-қатынасты жақсарту және өз мінез-құлқын талдау жанжалдарды азайтуға және олардың шешімін табуға көмектеседі. Тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін түсіну – тиімді қарым-қатынас пен жанжалсыз орта қалыптастырудың басты қадамы.  

Әл--Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Әлеуметтану 4 курс студенті Турмаганбетова Рамира

Жетекші: Авсыдыкова Құралай