ТАҚЫРЫБЫ: ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ВИРТУАЛДЫ КОММУНИКАЦИЯ ҚАРҚЫНДЫЛЫҒЫ МЕН ЭМПАТИЯ ДЕҢГЕЙІ АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫС

Ережеп Әділхан Нұрқанатұлы

Жетекші: Ахметжанова Манар Бисолтановна

Тұран университеті, психология мамандығы

Аннотация

Бұл мақалада жоғары сынып оқушыларының виртуалды кеңістікте қарқынды қарым-қатынас жасау ерекшеліктері мен олардың эмпатиялық қабілет деңгейі арасындағы теориялық байланыс қарастырылады. Цифрлық коммуникацияның жасөспірімдердің тұлғалық дамуына әсерін түсіндіретін қазіргі зерттеулер талданады, сонымен қатар онлайн өзара әрекеттесудің эмоционалдық қабылдау, эмпатиялық жауап беру және әлеуметтік сезімталдыққа ықпалы сипатталады. Мақалада виртуалды коммуникацияның оң және теріс жақтары, эмпатияны дамытуға кедергілері мен ықпал етуші факторлар талқыланып, психологиялық-педагогикалық ұсыныстар беріледі.

Түйінді сөздер: виртуалды коммуникация, эмпатия, жасөспірімдер психологиясы, әлеуметтік желілер, цифрлық қарым-қатынас, эмоционалды интеллект.

Аннотация

В статье рассматривается теоретическая взаимосвязь между интенсивностью виртуальной коммуникации старшеклассников и уровнем их эмпатийных способностей. Анализируются современные исследования, посвящённые влиянию цифрового взаимодействия на личностное развитие подростков, особенности эмоционального восприятия и эмпатического отклика в онлайн-среде. Обсуждаются положительные и отрицательные стороны виртуального общения, его влияние на социальную чувствительность, а также приводятся психологические рекомендации по поддержке развития эмпатии.

Ключевые слова: виртуальная коммуникация, эмпатия, подростки, социальные сети, цифровое общение, эмоциональный интеллект.

Abstract

The article explores the theoretical relationship between the intensity of virtual communication among high school students and their level of empathy. Recent research on the impact of digital interactions on adolescents’ personality development, emotional perception, and empathic responses is analyzed. Both the positive and negative effects of virtual communication on social sensitivity are discussed, and psychological recommendations for fostering empathy in the digital environment are provided.

Keywords: virtual communication, empathy, adolescents, social networks, digital interaction, emotional intelligence.

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында жасөспірімдердің күнделікті өмірі цифрлық технологиялармен, оның ішінде интернет және мобильді коммуникация құралдарымен тығыз байланысқан [1]. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер, бейнеқоңыраулар мен онлайн платформалар заманауи жастардың негізгі қарым-қатынас тәсіліне айналып отыр. Бұл тек техникалық прогрестің нәтижесі ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік нормалардың да өзгеруіне алып келген құбылыс болып табылады. Жасөспірімдер үшін виртуалды әлем – өз пікірін еркін білдіру, әлеуметтік топқа ену, өзіндік орнын табу және тұлғалық тәжірибе жинақтау алаңы. Мұндай кеңістік коммуникацияның мазмұны мен формасын өзгертумен қатар, тұлғаның әлеуметтік-психологиялық дамуына да тікелей ықпал етеді. Әсіресе эмоционалдық интеллект, эмпатиялық қабілеттер, өзге адамдардың сезімдерін түсіну мен қабылдау сияқты психологиялық компоненттер виртуалды қарым-қатынас жағдайында жаңа сипатқа ие болады [2].

Жоғары сынып оқушылары – жасөспірімдік кезеңнің соңында тұрған, тұлғалық және әлеуметтік рөлдер жүйесі қарқынды қалыптасатын ерекше топ [3]. Бұл кезеңде адам өзіндік «Мен»-бейнесін қайта қарап, әлеммен қарым-қатынас тәсілдерін саналы түрде анықтай бастайды. Сол себепті виртуалды коммуникацияның қарқыны мен мазмұны олардың эмоционалдық сезімталдығына, эмпатия деңгейіне, тұлғааралық қарым-қатынас дағдыларына тікелей әсер етеді. Жасөспірімдердің интернеттегі белсенділігінің артуы олардың эмоцияны тану және бөлісу қабілеттеріне қалай ықпал етеді? Виртуалды қарым-қатынас стильдері эмпатияны дамыта ма, әлде керісінше төмендете ме? [4]. Бұл сұрақтар қазіргі психология ғылымында өзекті әрі терең зерттеуді қажет ететін мәселелердің бірі болып отыр [5]. Осыған байланысты, мақалада жоғары сынып оқушыларының виртуалды коммуникация қарқындылығы мен эмпатия деңгейі арасындағы ықтимал байланыстар теориялық тұрғыда қарастырылады [6]. Цифрлық кеңістіктегі қарым-қатынасқа қатысты психологиялық модельдер талданып, интернет-коммуникацияның эмоционалдық даму процесіне әсері ғылыми еңбектер негізінде сипатталады. Сонымен бірге жасөспірімдердің эмпатиясын қолдау үшін қандай психологиялық-педагогикалық әдістер тиімді болуы мүмкін екендігі туралы ұсыныстар беріледі [3].

Виртуалды коммуникация адамның интернет арқылы ақпарат алмасуы мен әлеуметтік байланыс орнатуы ретінде түсіндіріледі. Оның табиғи бетпе-бет қарым-қатынастан айырмашылығы өте көп. Онлайн кеңістікте қарым-қатынас көбіне жанама түрде жүреді: хабарламалар, эмодзи, сурет, бейнематериал, қысқа реакциялар арқылы жүзеге асады [5]. Мұндай форматта интонация, дауыс тембрі, мимика, жест сияқты вербалды емес белгілер шектеледі, соның салдарынан эмоцияны дұрыс түсіну қиындай түседі. Сонымен қатар интернеттегі байланыс жылдам әрі үнемі қолжетімді, бұл жасөспірімдердің күні бойы желіде болуын қалыпты жағдайға айналдырады [5]. Анонимдік мүмкіндіктер психологиялық тосқауылдарды азайтып, тұлғаның өзін еркін көрсетуіне жағдай жасайды. Эмоцияларды жеткізуде эмодзи, стікерлер сияқты символдар қолданылғанмен, олардың шынайылығы төмен болуы эмоциялық ақпараттың бұрмалануына әкелуі мүмкін [7]. Виртуалды ортаның мұндай ерекшеліктері жасөспірімдердің эмоцияны тану, қабылдау және жеткізу қабілеттеріне тікелей ықпал етеді. Кейбір зерттеулер виртуалды ортада эмоцияны тану дәлдігі төмендейтінін көрсетсе, басқалары онлайн кеңістік сезімдерді еркін білдіруге мүмкіндік беретінін айтады.

Интернет қазіргі жастардың негізгі әлеуметтік кеңістігіне айналған. Twenge мәліметінше, жасөспірімдердің басым бөлігі әлеуметтік желілерде күніне 3–5 сағат уақытын өткізеді [5]. Виртуалды орта олардың өмірінде бірнеше маңызды функция атқарады: әлеуметтік қолдау алу, өзін-өзі таныту, құрдастарымен үздіксіз байланыс орнату [1], тұлғалық рефлексия жасау. Алайда интернетте шамадан тыс уақыт өткізу эмоционалдық шаршауға, ұйқы режимінің бұзылуына, оқшаулануға және нақты қарым-қатынас дағдыларының әлсіреуіне әкелуі мүмкін [8]. Бұл құбылыстар эмпатияның қалыптасу динамикасына да әсер етеді.

Эмпатия – тұлғааралық қарым-қатынастың негізгі психологиялық құрамдас бөлігі. Ол адамның өзге біреудің эмоциялық жағдайын түсінуі және оған сәйкес эмоционалдық реакция беру қабілетімен байланысты. Эмпатия когнитивтік компоненттен (басқа адамның сезімін логикалық тұрғыда түсіну) және аффективтік компоненттен (эмоцияны бірге сезіну) тұрады. Жасөспірімдік кезеңде эмпатияның қарқынды дамуы әлеуметтік нормаларды меңгерумен, өзіндік сана мен тұлғалық сәйкестік қалыптасуымен тығыз байланысты. Эмпатия деңгейінің жоғары болуы тұлғаның әлеуметтік бейімделуін жақсартады, конфликтілерді шешуді жеңілдетеді және адамгершілік мінез-құлықты нығайтады.

Жасөспірімдердегі эмоционалдық тұрақсыздық, гормоналдық өзгерістер мен құрдастар ықпалы эмпатияның бұл кезеңде ерекше сезімтал болуына алып келеді. Ата-аналық қолдау да эмпатияны тұрақтандыруда маңызды рөл атқарады. Виртуалды ортадағы мінез-құлық үлгілері бұл процестерге әсер етіп, эмпатияны күшейтуі де, әлсіретуі де мүмкін.

Онлайн коммуникация эмоцияны тану механизмдерін өзгертіп, визуалды белгілердің азаюы себебінен эмоционалдық өңдеуде қиындықтар туғызуы мүмкін [6]. Сонымен бірге онлайн кеңістік жасөспірімдерге эмоцияларын ашық жеткізуге, қолдау табуға мүмкіндік бере алады [7]. Виртуалды байланыс қарқындылығы тым жоғары болғанда шынайы қарым-қатынас тәжірибесі азаяды, эмоцияны тану қабілеті төмендейді, әлеуметтік оқшаулану пайда болады, интернет-тәуелділік қаупі артады. Ал орташа деңгейдегі виртуалды белсенділік, керісінше, әлеуметтік қолдау сезімін күшейтіп, эмоционалдық дамуға оң ықпал етуі мүмкін.

Эмпатия деңгейіне әсер ететін делдал факторлар ретінде ата-аналық қолдау, тұлғалық ерекшеліктер, интернет-тәуелділік деңгейі, онлайн контент сипаты анықталады. Виртуалды кеңістіктің оң әсерлері де бар: әлеуметтік қолдау алу [7], эмоцияны білдіру тәсілдерінің кеңеюі, интроверт жастарға өзін ашуға мүмкіндік беру, мәдениаралық байланыстар арқылы когнитивтік эмпатияның дамуы. Теріс әсерлеріне эмоциялық ақпаратты бұрмалап түсіну, кибербуллинг пен онлайн агрессия, шынайы қарым-қатынас дағдыларының әлсіреуі, интернет-тәуелділік салдары жатады [8].

Жоғары сынып оқушыларының виртуалды коммуникация қарқындылығы мен эмпатия деңгейі арасындағы байланыс күрделі әрі көп факторлы құбылыс екені анықталды. Виртуалды орта бір жағынан эмоцияны білдіру мен әлеуметтік қолдау алуға мүмкіндік берсе, екінші жағынан шынайы қарым-қатынастың азаюы эмпатияның әлсіреуіне алып келуі мүмкін. Сондықтан саналы интернет қолдану дағдыларын қалыптастыру, эмоционалдық интеллектті дамыту бағдарламаларын енгізу және отбасылық-психологиялық қолдау көрсету жасөспірімдердің психологиялық денсаулығын сақтаудың маңызды бағыттары болып табылады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Комиссаренко Т.И., Пантелеева Т.В. Влияние интернет-зависимости на развитие коммуникативно-эмпатических способностей в ранней юности // Педагогический журнал Башкортостана. – 2015. – №5. – С. 112–118.

2. Андреева Г.М. Социальная психология. – М.: Аспект Пресс, 2020. — 380 с.

3. Ерментаева А.Е. Жас ерекшелік психологиясы: оқулық. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. — 248 c.

4. Baron-Cohen S. Zero Degrees of Empathy: A New Theory of Human Cruelty. – London: Penguin Books, 2011. — 208 p.

5. Twenge J.M. iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy – and Completely Unprepared for Adulthood. – New York: Atria Books, 2019. — 352 p.

6. Kraut R., Kiesler S., Boneva B., Cummings J., Helgeson V., Crawford A. Internet paradox revisited // Journal of Social Issues. – 2002. – Vol. 58(1). – P. 49–74.

7. Valkenburg P.M., Peter J. Social consequences of the Internet for adolescents: A decade of research // Current Directions in Psychological Science. – 2009. – Vol. 18(1). – P. 1–5.

8. Хусаинова А.Ш. Интернет-коммуникацияның жасөспірімдер дамуына әсері // Психология және білім беру. – 2021. – №2. – Б. 57–63.