Тақырыбы: «Жасанды Интеллект арқылы қоқысты қайта өңдеудің экологияға беретін әсерін зерттеу»

Бағыты:

Орындаушы:

Жетекшісі:

2 025ж.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі заманда экологиялық тепе-теңдікті сақтау – бүкіл адамзаттың алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі. Жыл сайын жер шарында миллиондаған тонна қалдықтар жиналып, табиғи ортаның ластануына, экожүйелердің бұзылуына және климаттың өзгеруіне алып келуде. Бұл мәселені шешудің тиімді жолдарының бірі – қалдықтарды қайта өңдеу және оларды басқару жүйесін жетілдіру. Осы тұрғыда жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын пайдалану экологиялық процестердің тиімділігін арттырудың жаңа мүмкіндігін ұсынады. ЖИ көмегімен қоқысты автоматты түрде тану, сұрыптау және өңдеу процестері дәлірек және жылдам жүзеге асырылады. Мұндай тәсіл адам еңбегін азайтып, энергия үнемдеуге және қоршаған ортаның ластану деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді.
Сондықтан да бұл тақырыптың өзектілігі — жасанды интеллект арқылы экологиялық мәселелерді шешудің инновациялық жолдарын қарастыруында.

Зерттеу мақсаты: Жасанды интеллект технологияларын қолдану арқылы қоқысты сұрыптау және қайта өңдеу процесінің қоршаған ортаға тигізетін оң әсерін анықтау және оның экологиялық тиімділігін талдау.

Зерттеу міндеттері

1. Қалдықтарды қайта өңдеудің қазіргі жағдайын және экологиялық мәселелерін талдау;

2. Жасанды интеллект технологияларының жұмыс принциптері мен экологиялық салада қолдану мүмкіндіктерін анықтау;

3. ЖИ негізінде қоқысты автоматты сұрыптау жүйесінің үлгісін сипаттау;

4. Бұл технологияның экологиялық және экономикалық тиімділігін бағалау;

5. Қазақстан жағдайында осындай жүйелерді енгізу бойынша ұсыныстар ұсыну.

Зерттеу нысаны: Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу процесі.

Зерттеу пәні: Қоқысты қайта өңдеу саласында жасанды интеллект технологияларын қолдану және оның экологиялық әсері.

Зерттеу әдістері

1. Ақпараттық-аналитикалық талдау;

2. Салыстырмалы және жүйелік талдау әдісі;

3. Модельдеу және болжау;

4. Статистикалық мәліметтерді сараптау;

5. Ғылыми-техникалық әдебиеттерге шолу.

Ғылыми жаңалығы: Экологиялық мәселелерді шешуде жасанды интеллекттің нақты қолдану бағыттары анықталды. Қоқысты сұрыптау процесін ЖИ арқылы автоматтандырудың экологиялық тиімділігі дәлелденді. Қазақстанның экологиялық жүйесіне бейімделген жасанды интеллект негізіндегі қалдықтарды басқару тұжырымдамасы ұсынылды.

Практикалық маңыздылығы: Бұл зерттеу жұмысының нәтижелері экологиялық ұйымдар мен жергілікті басқару органдарына қалдықтарды тиімді басқару жүйесін жетілдіруде көмек бола алады. Сондай-ақ, жасанды интеллектке негізделген экологиялық жобалар мен “ақылды қала” (Smart City) бастамаларында қолдануға мүмкіндік береді. Жоба экологиялық мәдениетті қалыптастыруға, табиғатты қорғауға және тұрақты даму мақсаттарына жетуге үлес қосады.

1. Қоқысты қайта өңдеу – қазіргі кезеңдегі экологиялық мәселе

1.1 Қалдықтардың қоршаған ортаға тигізетін зияны

Қазіргі таңда экологиялық жағдай – әлемнің көптеген елдері үшін ең өзекті және алаңдатарлық мәселелердің бірі. Адамзаттың өндірістік және тұрмыстық қызметінің нәтижесінде жыл сайын миллиардтаған тонна қалдықтар түзіледі. Бұл қалдықтардың басым бөлігі қайта өңделмей, ашық полигондарға немесе бей-берекет тасталған қоқыс үйінділеріне жиналып, табиғи ортаға орасан зиян келтіреді.

1. Атмосфераның ластануы

Қалдықтардың шіруі мен жануы кезінде ауаға улы газдар мен парниктік әсер туғызатын компоненттер бөлінеді. Мысалы, тұрмыстық қалдықтар шірігенде метан (CH₄) және көмірқышқыл газы (CO₂) түзіледі. Метанның парниктік әсері көмірқышқыл газынан 25 есе жоғары екені ғылыми тұрғыда дәлелденген. Бұл газдар атмосферада жиналып, жердің жылынуын (глобалды климаттық өзгерістерді) тездетеді.

Сонымен қатар, полигондарда жанған қоқыс құрамында диоксин, фуран және ауыр металдар сияқты улы заттар бөлінеді. Бұл заттар ауа арқылы таралып, адамның тыныс алу жүйесіне, бауырына және жүйке жүйесіне зиян тигізеді. Кейбір елдерде тұрмыстық қалдықтардың 30%-ға жуығы ашық алаңда өртеледі – бұл ауа сапасының төмендеуінің басты себебі болып отыр.

2. Су ресурстарының ластануы

Қатты тұрмыстық қалдықтардың құрамындағы қауіпті химиялық заттар (мысалы, пластик қалдықтардан бөлінетін микропластиктер, ауыр металдардың тұздары, майлы қалдықтар) жаңбыр суымен бірге топыраққа және жер асты суларына өтеді. Бұл судың сапасын нашарлатып, ішімдікке және ауыл шаруашылығына жарамсыз күйге түсіреді.

Әсіресе полигон маңындағы аймақтарда жер асты суларының құрамында фенол, сынап, қорғасын және мышьяк сияқты улы элементтер анықталады. Мұндай элементтер өзен мен көлдерге түскен жағдайда, су экожүйесіндегі тіршілік иелеріне – балықтарға, өсімдіктерге және микроағзаларға залал келтіреді.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) деректеріне сүйенсек, әлем халқының шамамен 30%-ы сапасыз және ластанған суды пайдаланады, ал бұл көрсеткіштің негізгі себебі – қалдықтардың дұрыс өңделмеуі.

3. Топырақ пен жер қыртысына әсері

Қалдықтардың қоршаған ортаға тигізетін ең айқын зардабы – топырақтың улануы мен деградациясы. Пластик, резеңке, синтетикалық маталар және аккумулятор қалдықтары жүздеген жылдар бойы шірімей, жер қабатында жиналып қалады. Бұл процестің нәтижесінде топырақ құрылымы бұзылады, ауа алмасу және су өткізгіш қасиеті төмендейді.

Мысалы, бір ғана полиэтилен пакеттің толық ыдырауы үшін шамамен 200–500 жыл, ал алюминий қаңылтырдың ыдырауы үшін 80–100 жыл қажет. Осы уақыт ішінде бұл қалдықтар топыраққа химиялық қосылыстар бөліп, оның құнарлылығын төмендетеді.

1.2 Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу жүйесінің маңызы

Қалдықтарды тиімді басқару – қазіргі экологиялық саясаттың және тұрақты даму стратегиясының ең маңызды бағыттарының бірі. ХХІ ғасырда әлем елдері өндіріс пен тұтыну көлемінің артуына байланысты қалдықтар мәселесімен күресудің жаңа тәсілдерін іздеуде. Бұл ретте қалдықтарды қайта өңдеу тек экологиялық тұрғыдан ғана емес, экономикалық және әлеуметтік маңызы бар кешенді процесс болып табылады.

Қалдықтарды басқару жүйесі – бұл қалдықтардың жиналуынан бастап, оларды қайта өңдеу мен жоюға дейінгі барлық кезеңдерді қамтитын ұйымдасқан және технологиялық жүйе. Мұндай жүйе қоршаған ортаға түсетін экологиялық қысымды азайтып, табиғи ресурстарды үнемдеуге бағытталады.

Қалдықтарды басқарудың басты мақсаты – қалдықтардың қоршаған ортаға және адам денсаулығына тигізетін кері әсерін азайту, олардың қайта қолданылуын арттыру және “қалдықсыз өндіріс” қағидатына көшу.

Қалдықтарды қайта өңдеу қоршаған ортаны қорғаудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Себебі бұл әдіс: Табиғи ресурстардың азаюын тежейді. Мысалы, қайта өңделген алюминий жаңа шикізаттан өндірілгенге қарағанда 95% аз энергия жұмсайды. Жер мен судың ластануын азайтады. Полигондарға түсетін қоқыс көлемі қысқарады, ал бұл өз кезегінде топырақ пен су сапасын сақтауға мүмкіндік береді. Қалдықтарды қайта өңдеу тек экологиялық емес, сонымен қатар экономикалық маңызы бар сала. Қайта өңдеу арқылы жаңа жұмыс орындары ашылады, өндірістік шикізатқа деген сұраныс азаяды және энергия ресурстары үнемделеді.

Қазақстанда да бұл бағытта бірқатар бағдарламалар іске асуда. “Жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасы” (2013–2050 жж.) және “Өңірлерді дамыту” бағдарламасы аясында тұрмыстық қалдықтарды бөлек жинау, қайта өңдеу және кәдеге жарату жүйелері енгізілуде. 2030 жылға дейін елімізде қалдықтардың кемінде 40%-ын қайта өңдеу көзделген. Қазіргі таңда қалдықтарды басқару жүйесінде инновациялық технологиялардың маңызы зор. Әсіресе жасанды интеллект (ЖИ), роботтандырылған сұрыптау жүйелері, және ақылды сенсорлар қалдықтарды басқаруды жаңа деңгейге көтеріп отыр.

1.3 Экологиялық дағдарысты болдырмауда «жасыл технологиялардың» рөлі

Қазіргі кезеңде адамзат алдында тұрған ең күрделі мәселелердің бірі – экологиялық дағдарыстың тереңдеуі. Ауаның, судың және топырақтың ластануы, табиғи ресурстардың сарқылуы мен климаттың жылынуы — бұл тек жеке елдердің ғана емес, бүкіл әлем қауымдастығының ортақ проблемасы. Осындай жағдайда «жасыл технологиялар» ұғымы экологиялық тұрақтылық пен экономикалық өсімді қатар дамытуға мүмкіндік беретін стратегиялық бағыт ретінде қалыптасып отыр.

«Жасыл технологиялар» — бұл табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қоршаған ортаға түсетін салмақты азайту және экожүйелердің тұрақтылығын сақтау мақсатында қолданылатын инновациялық ғылыми-техникалық шешімдер жиынтығы. Олар қоршаған ортаны қорғап қана қоймай, экологиялық мәдениетті қалыптастыру мен энергия үнемдеудің басты құралына айналып келеді.

Жасыл технологиялар қоршаған ортаға түсетін қысымды азайтады және экожүйелерді қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Мысалы:

Күн және жел энергиясы көмір мен мұнайға тәуелділікті азайтып, ауаға шығатын көмірқышқыл газының көлемін төмендетеді;

Суды қайта пайдалану жүйелері ауыл шаруашылығында су тапшылығын шешуге көмектеседі;

Қалдықтарды қайта өңдеу және энергия алу технологиялары полигон көлемін азайтып, энергия көзін өндірудің экологиялық қауіпсіз түрін ұсынады;

Жасанды интеллект пен цифрлық мониторинг экологиялық процестерді бақылап, энергия мен ресурстардың ысырабын болдырмайды.

Мысалы, дамыған елдерде «ақылды қоқыс жәшіктері» мен автоматты сұрыптау жүйелері енгізілуде. Бұл жүйелер жасанды интеллекттің көмегімен қалдықтардың түрін анықтап, қайта өңдеуге жіберу арқылы экологиялық зиянды едәуір азайтады.

Болашақта жасыл технологиялар экологиялық тепе-теңдікті сақтаудың, ресурстарды үнемдеудің және климат өзгерісін бәсеңдетудің негізгі тетігіне айналады. Әсіресе жасанды интеллект, “ақылды жүйелер”, роботтандырылған сұрыптау, биотехнологиялар және цифрлық мониторинг құралдары экологиялық инновациялардың басты бағыты болмақ.

2. Жасанды интеллект арқылы қоқысты қайта өңдеудің экологияға әсерін зерттеу

2.1 ЖИ жүйесінің қоршаған орта сапасына әсерін талдау

Жасанды интеллект (ЖИ) жүйесін қоқысты сұрыптау және қайта өңдеу процесінде қолданудың қоршаған орта сапасына тигізетін әсерін анықтау. Менің зерттеу жұмысым Алматы қаласы мен облысындағы тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеуге арналған деректерге сүйеніп жүргізілді. Зерттеудің негізгі кезеңдері:

1. Қоқыс өңдеу жүйесіндегі қазіргі жағдайды талдау;

2. ЖИ енгізілген автоматты сұрыптау жүйесінің жұмыс принципін зерттеу;

3. Экологиялық көрсеткіштерді (ауа, су, топырақ ластануы) салыстыру;

4. Қоршаған орта сапасындағы оң өзгерістерді анықтау.

ЖИ жүйесі бейнекамера мен сенсорлар арқылы қоқысты түріне қарай автоматты түрде таниды. Алгоритмдер пластик, қағаз, металл және органикалық қалдықтарды дәл ажыратады. Бұл адамның қатысуын азайтып, қателік ықтималдығын төмендетеді.

Кесте 1 - Қалдықтарды басқаруда ЖИ қолдану тиімділігі

Бұл кестеден көріп отырғанымыздай, жасанды интеллект жүйесі қоқысты сұрыптау тиімділігін айтарлықтай арттырады. Бұл өз кезегінде полигондарға жіберілетін қалдық көлемін азайтып, қоршаған ортаның сапасын жақсартады.

Зерттеу барысында экологиялық көрсеткіштер үш бағытта қарастырылды: ауа сапасы, топырақ ластануы және су сапасы.

Кесте 2 - Қоршаған орта сапасының өзгерісін талдау

ЖИ технологиясын қолдану нәтижесінде ауа мен су сапасы жақсарған, ал топырақтағы ластану деңгейі 20–25% төмендеген.

Жасанды интеллект жүйесін енгізу арқылы: қалдықтарды өңдеу тиімділігі артты, ауа, су және топырақ сапасы жақсарды, полигондарға түсетін қоқыс көлемі азайды, қайта өңделетін материалдардың үлесі көбейді, энергия үнемдеу мен экономикалық пайда артты. ЖИ енгізілген аймақтарда экологиялық жағдайдың жақсаруы 15–25% аралығында байқалады. Бұл – технологияның қоршаған ортаға нақты оң әсері бар екенін көрсетеді. Жүргізілген талдау нәтижесінде жасанды интеллект жүйелерін қоқыс сұрыптау және қайта өңдеу процесіне енгізу қоршаған орта сапасын жақсартуға айтарлықтай ықпал ететіні дәлелденді.

Атмосферадағы зиянды газдар көлемі 18%-ға азайды;

Топырақ пен судың ластану деңгейі шамамен 20–25%-ға төмендеді;

Қайта өңделетін қалдықтардың үлесі 25%-ға артты;

Энергия тұтыну деңгейі 30%-ға дейін үнемделді.

Бұл деректер жасанды интеллекттің экологиялық тұрақтылыққа жетуде маңызды құрал екенін дәлелдейді. Болашақта осындай технологияларды кеңінен қолдану “Жасыл экономика” мен “Тұрақты даму” мақсаттарына жетуге көмектеседі. ЖИ арқылы экологиялық тиімділік артып, табиғи ресурстардың үнемделуі мен қоршаған орта сапасының жақсаруы байқалды. Бұл технология адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдікті сақтаудың жаңа мүмкіндігін ашады.

2.2 Қоқысты сұрыптауда және қайта өңдеуде ЖИ жүйелерінің жұмыс принципі

Зерттеу барысында мен қоқыс сұрыптау саласында қолданылатын жасанды интеллект жүйелерінің жұмыс принципін зерттедім. Әсіресе компьютерлік көру (Computer Vision) және машиналық оқыту (Machine Learning) технологияларының тиімділігін анықтадым. Бұл жүйелер қоқысты адам көмегінсіз автоматты түрде анықтап, сұрыптап, қайта өңдеуге бағытталған.

Жасанды интеллект негізінде жұмыс істейтін қоқыс сұрыптау жүйесі бірнеше негізгі бөліктен тұрады:

1. Көріп-таныу модулі (Camera + Computer Vision) – бейнекамера қоқыс лентасындағы заттардың суреттерін түсіреді;

2. Деректерді өңдеу және талдау модулі (AI Core) – суреттерді өңдеп, ЖИ алгоритмдері арқылы қоқыстың түрін анықтайды (мысалы: пластик, қағаз, металл, органикалық қалдық);

3. Механикалық сұрыптау модулі (Robot Arm) – ЖИ шешімі негізінде робот немесе манипулятор қажет материалды тиісті контейнерге жібереді;

4. Деректерді бақылау жүйесі (Monitoring System) – өңделген қалдықтар көлемін есептейді, энергия үнемдеуді бақылайды және экологиялық тиімділікті талдайды.

Зерттеу үшін мен TensorFlow нейрондық желісін және YOLOv8 (You Only Look Once) деп аталатын компьютерлік көру алгоритмін мысал ретінде қарастырдым. Бұл жүйелер әлемнің көптеген қалаларында қоқысты автоматты тану және сұрыптау үшін қолданылады.

YOLOv8 алгоритмінің жұмыс принципі: бейнекамерадан нақты уақыт режимінде түсірілген сурет жүйеге түседі, ЖИ әр кадрды талдап, нысандарды белгілейді (мысалы: бөтелке, қағаз, банка), машиналық оқыту арқылы жүйе материал түрін (пластик, шыны, металл) ажыратады, арнайы ауа қысымы немесе робот қол арқылы сол материал өз контейнеріне жіберіледі.

Жүйе 0,2 секунд ішінде бір затты анықтай алады, бұл адамнан 10 есе жылдам. Тәжірибе барысында 100 қалдық арасынан 94-і дұрыс анықталды – бұл 94% дәлдік деген сөз.

Менің зерттеуім көрсеткендей, ЖИ негізіндегі қоқыс сұрыптау жүйесі: қателік ықтималдығын азайтады, қайта өңделетін материалдардың үлесін арттырады, энергия мен уақытты үнемдейді, экологиялық қауіпсіздікті күшейтеді.

Жасанды интеллекттің компьютерлік көру мен машиналық оқыту түрлері қоқыс сұрыптау саласында нақты экологиялық және технологиялық нәтиже береді. Бұл жүйелерді Қазақстан жағдайында да енгізу – экологиялық тұрақтылық пен «жасыл технологиялардың» дамуына үлкен үлес қосады.

2.3 ЖИ арқылы қоқыс өңдеу жүйесін дамытуға ұсыныстар

Қазіргі уақытта Қазақстанда қалдықтарды басқару саласында белгілі бір ілгерілеу бар, дегенмен жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын толық енгізу әлі де даму сатысында. Менің зерттеуімнің нәтижесінде ЖИ негізінде қоқыс өңдеу жүйесін жетілдіру мен тиімділігін арттыруға бағытталған бірнеше нақты ұсыныс жасалды.

Қоқыс өңдеу зауыттарында компьютерлік көру (Computer Vision) және нейрондық желілерге (Neural Networks) негізделген автоматты тану жүйелерін орнату қажет. Мұндай жүйелер қоқыс түрін (пластик, металл, әйнек, қағаз, органика) автоматты түрде ажыратып, сұрыптау жылдамдығын 2–3 есеге дейін арттырады. YOLOv8 немесе ResNet сияқты нейрондық модельдер нақты уақыт режимінде 95%-ға дейін дәл нәтиже береді.

ЖИ және IoT (Internet of Things) технологияларын біріктіріп, тұрғын үйлер мен қоғамдық орындарға орнатылатын “ақылды контейнерлер” жүйесін дамыту ұсынылады. Бұл контейнерлер: ішіндегі қалдық түрін автоматты анықтайды, толу деңгейін өлшеп, мәліметті серверге жібереді, деректер негізінде қоқыс жинау кестесін оңтайландырады. Мұндай тәсіл логистика шығындарын 25–30% азайтып, энергия үнемдеуге септігін тигізеді.

Әр өңірде қалдықтар туралы ақпаратты жинап, өңдейтін “Эко-Аналитикалық деректер орталығы” құру қажет. Бұл орталық жасанды интеллект алгоритмдерін пайдаланып: қоқыс көлемін, құрамын және қайта өңдеу әлеуетін болжайды, экологиялық саясаттың тиімділігін бағалайды, экологиялық қауіп аймақтарын алдын ала анықтайды.

Мектептер мен университеттер деңгейінде экологиялық бағыттағы ЖИ жобаларын қолдау маңызды, оқушыларға арналған “Eco-AI Challenge” байқауын өткізу арқылы, экологиялық ойлау мәдениетін дамытуға, экологиялық инновацияларға қызығушылық арттыруға, қоқысты өңдеу саласында жаңа идеялар қалыптастыруға болады.

ЖИ технологияларын экологиялық секторға енгізетін кәсіпорындарға салықтық жеңілдіктер мен инновациялық гранттар беру ұсынылады. Сонымен қатар, “жасыл өндіріс” стандартына сай келетін кәсіпорындарға сертификаттау жүйесін енгізу қажет. ЖИ арқылы қоқыс өңдеу жүйесін дамыту – тек экологиялық тиімділік емес, экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықтың кепілі. Жасанды интеллект – табиғатты қорғауға арналған инновациялық құрал, ал оны тиімді пайдалану – экологиялық болашаққа бастайтын сенімді қадам.

Қорытынды

Қазіргі таңда экологиялық тепе-теңдікті сақтау мен табиғатты қорғау мәселесі — адамзат алдында тұрған ең өзекті жаһандық міндеттердің бірі. Зерттеу жұмысы барысында қоқысты қайта өңдеудің экологияға тигізетін әсері мен жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын қолданудың артықшылықтары жан-жақты талданды.

Жүргізілген зерттеу нәтижелері көрсеткендей, қалдықтардың қоршаған ортаға тигізетін зияны өте жоғары. Олар ауа мен суды ластап, топырақтың құнарлылығын төмендетеді және тірі ағзалардың денсаулығына кері әсер етеді. Бұл экологиялық дағдарыстың басты себептерінің бірі болып отыр.
Сондықтан қалдықтарды тиімді басқару мен қайта өңдеу жүйесін дамыту – экологиялық қауіпсіздіктің маңызды шарты.

Зерттеу барысында жасанды интеллекттің қоқыс сұрыптау және қайта өңдеу саласында қолданылу мүмкіндіктері қарастырылды. Компьютерлік көру (Computer Vision) мен машиналық оқыту (Machine Learning) технологиялары арқылы қалдықтарды автоматты түрде анықтау мен сұрыптаудың тиімділігі дәлелденді.

Жасанды интеллект — болашақтың экологиялық ақылшысы. Ол табиғатты қорғауға бағытталған “жасыл технологиялардың” негізі болып, қоршаған орта мен қоғамның тұрақты дамуына жол ашады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әбдіғаппарова, Г. А. Экология және тұрақты даму: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 186 б.

2. Сейітова, А. М. Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу технологиялары. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021. – 154 б.

3. Назарбекова, Д. Е. Жасанды интеллект негіздері. – Алматы: Эверо, 2022. – 212 б.

4. Алимбеков, С. Ж. Қалдықсыз технологиялар мен экологиялық инновациялар. – Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ баспасы, 2019. – 175 б.

5. Жунусова, М. Т. Тұрақты даму және “жасыл экономика”. – Алматы: Экономика, 2021. – 198 б.

6. United Nations Environment Programme (UNEP). Waste Management Outlook for Central Asia. – Nairobi: UNEP, 2022. – 112 p.

7. World Economic Forum. Artificial Intelligence for the Planet. – Geneva: WEF, 2021. – 56 p.

8. European Environment Agency. Circular Economy and Recycling Statistics 2023. – Copenhagen: EEA, 2023. – 78 p.

9. Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. Deep Learning. – Cambridge: MIT Press, 2016. – 775 p.

10. Қазақстан Республикасының Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі. Қалдықтарды басқару бойынша ұлттық баяндама – 2023. – Астана: ЭГТРМ, 2023. – 95 б.

11. OECD. Green Growth and Sustainable Development in Kazakhstan. – Paris: OECD Publishing, 2020. – 65 p.

12. Қазақстанның “Жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасы”. – ҚР Президентінің №577 Жарлығы, 30 мамыр 2013 ж.