Жасөспірім оқушыларға арналған психологиялық бағдарлама

«Өмірге құштарлық және ішкі тепе-теңдік»

Жалпы көлемі

18 сағат

Өткізу форматы

• Топтық тренинг

• Аптасына 1–2 рет

• Бір сабақ: 90 минут

• Жалпы: 12 сабақ × 1,5 сағат = 18 сағат

Бағдарламаның мақсаты

Жасөспірімдердің өмірге деген қызығушылығын арттыру, мазасыздық пен күйзелісті азайту, эмоционалдық тұрақтылық пен өзіне сенімділікті қалыптастыру.

Міндеттері

• Эмоцияларды тану және басқаруды үйрету

• Мазасыздықты төмендету дағдыларын дамыту

• Өзін-өзі бағалауды нығайту

• Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру

• Өмірлік мақсат пен мағынаны сезіндіру

№	Тақырыбы	Сағат саны
1	Қауіпсіз орта	1,5 сағат
2	Жасөспірім кезеңі және эмоциялар	1,5 сағат
3	Күйзеліс деген не?	1,5 сағат
4	Мазасыздықты төмендету тәсілдері	1,5 сағат
5	Өзін-өзі бағалау	1,5 сағат
6	Ішкі диалог және ойлау	1,5 сағат
7	Қарым-қатынас дағдылары	1,5 сағат
8	Қақтығыстарды басқару	1,5 сағат
9	Өмірлік құндылықтар	1,5 сағат
10	Мақсат қою	1,5 сағат
11	Ресурстар және қолдау	1,5 сағат
12	Қорытынды. Өмірге құштарлық	1,5 сағат

Бағалау

• Бастапқы және соңғы диагностика

• Қатысушылардың кері байланысы

• Психологтың бақылауы

Күтілетін нәтиже

• Мазасыздық пен эмоционалдық кернеу азаяды

• Өзін-өзі бағалау артады

• Қарым-қатынас дағдылары дамиды

• Өмірге деген оң көзқарас қалыптасады.

1-САБАҚ

Тақырыбы: «Танысу. Қауіпсіз орта қалыптастыру»

Мақсаты:
Топта сенімге негізделген, қауіпсіз психологиялық орта қалыптастыру.

Күтілетін нәтиже:
Оқушылар бір-бірімен танысады, тренинг ережелерін қабылдайды.

Құралдар: ватман, маркер, стикер

Сабақ барысы:

1. Кіріспе (10 мин)
   – Бағдарламаның мақсаты мен ұзақтығын түсіндіру

2. Жаттығу «Менің атым – менің күшім» (20 мин)
   – Әр оқушы атымен бірге өзіне тән бір жақсы қасиетін айтады

3. Топ ережесін құру (20 мин)
   – Құпиялылық, сыйластық, белсенділік

4. Жаттығу «Күтілімдер ағашы» (25 мин)
   Мақсаты:

• Қатысушылардың бағдарламаға қатысты күтілімдерін анықтау

• Топтық жұмыста сенім мен ашықтық қалыптастыру

• Оқушылардың ішкі уәжін арттыру

Жас ерекшелігі:

8–11 сынып оқушылары (14–17 жас)

Өткізу уақыты:

20–25 минут

Құрал-жабдықтар:

• Ватман (алдын ала ағаштың діңі мен бұтақтары салынған)

• Түрлі түсті стикерлер

• Маркерлер

Жаттығу барысы:

1-кезең. Түсіндіру (5 минут)

Психолог оқушыларға жаттығудың мақсатын қысқаша түсіндіреді:

«Біз бүгін алдағы сабақтардан не күтетінімізді, өзімізге не алғымыз келетінін бірге анықтаймыз. Бұл дұрыс немесе бұрыс жауап емес, әрқайсыңыздың жеке ойыңыз маңызды.»

Қауіпсіздік ережесі еске салынады: пікірлер бағаланбайды, құпия сақталады.

2-кезең. Жеке жұмыс (7–10 минут)

Әр оқушыға 1–2 стикер таратылады.

Нұсқау:

«Осы бағдарламаға қатыса отырып, нені үйренгіңіз келеді?
Өз көңіл күйіңізге, ойыңызға, өміріңізге қатысты не өзгергенін қалайсыз?»

Оқушылар өз күтілімдерін стикерге қысқа түрде жазады
(мысалы: өзіме сенімді болу, мазасыздықты азайту, достар табу, тыныш болу).

3-кезең. Топтық жұмыс (5–7 минут)

Оқушылар кезекпен стикерлерін ватмандағы ағаштың бұтақтарына жапсырады.

Психолог кейбір жауаптарды жалпылап атап өтеді:

• «Көпшілігіміз тыныштық пен сенімділік күтеді екенбіз»

• «Өзімізді жақсырақ түсінгіміз келеді»

? Маңызды: жеке авторын атап көрсетпеу.

4-кезең. Қорытындылау (5 минут)

Психолог қорытынды сөз айтады:

«Бұл ағаштағы әр күтілім – сіздердің ішкі сұраныстарыңыз. Бағдарлама барысында біз осы үміттерге біртіндеп жақындаймыз. Барлығы бірден болмауы мүмкін, бірақ әр қадам маңызды.»

Ағаш кабинетте бүкіл бағдарлама бойы ілулі тұрады. Соңғы сабақта қайта қаралып, қай күтілімдер орындалғаны талқыланады.

Рефлексия сұрақтары:

• Бұл жаттығу сізге қалай әсер етті?

• Ортақ күтілімдерді көру қандай ой тудырды?

• Қай күтілім сіз үшін ең маңызды?

5. Рефлексия (15 мин)
   – «Бүгінгі көңіл күйім»

2-САБАҚ

Тақырыбы: «Жасөспірім және эмоциялар»

Мақсаты:
Эмоцияларды тану және қабылдауды үйрету.

Құралдар: эмоция суреттері

Сабақ барысы:

1. Жылыту «Көңіл күй шеңбері» (10 мин)

«Смайлик таңда» Оқушылар көңіл күйіне сай смайлик таңдайды.

2. Мини-дәріс «Эмоция деген не?» (15 мин)

Психологтың сөзі:

«Күн сайын біз әртүрлі сезімдерді бастан өткереміз: қуаныш, ашу, қорқыныш, реніш. Осылардың барлығын эмоция деп атаймыз. Бүгін біз эмоцияның не екенін және не үшін керек екенін қарастырамыз.»

Сұрақ:
– Қазір қандай эмоцияларды атай аласыздар?

(2–3 жауап жеткілікті)

Негізгі бөлім (7–9 минут)

Эмоция деген не?

Түсіндірме:

Эмоция – адамның ішкі күйін білдіретін сезім. Ол біздің ойымызға, денемізге және әрекетімізге әсер етеді.

Эмоцияның 3 бөлігі:

1. Ой – не деп ойлаймыз

2. Дене – жүрек соғысы, тыныс алу, бұлшықет

3. Әрекет – не істегіміз келеді

? Мысал:
Қорқыныш → «Бірдеңе болады» → жүрек тез соғады → қашқым келеді

Эмоциялар не үшін керек?

• Қауіптен сақтайды

• Қуанышты сезінуге көмектеседі

• Басқалармен байланыс орнатуға көмектеседі

• Өзімізді түсінуге көмектеседі

Эмоция жақсы немесе жаман бола ма?

Маңызды ой:

Жақсы немесе жаман эмоция жоқ. Барлық эмоция – бізге белгі беретін хабаршы.

Мәселе – эмоцияда емес, оны қалай білдіретінімізде.

Қорытынды (2–3 минут)

Психологтың қорытынды сөзі:

«Эмоцияны жоққа шығармай, оны түсініп, қауіпсіз жолмен білдіру – психологиялық саулықтың негізі.»

3. Жаттығу «Эмоция картасы» (30 мин)

Әр оқушыға А4 қағаз беріледі.

Нұсқау:

1. Қағаздың ортасына «Мен» деп жазыңыз.

2. Айналасына соңғы уақытта жиі сезінетін 3–5 эмоцияны жазыңыз немесе суретін салыңыз.

3. Әр эмоцияның жанына:

   • ол қай кезде пайда болатынын

   • денеде қалай сезілетінін
     қысқаша белгілеңіз.

Мысал:

• Алаңдау – бақылау жұмысы алдында – жүрек тез соғады

• Қуаныш – достармен кездесу – жеңілдік сезімі

3-кезең. Топтық талқылау (10–12 минут)

Ерікті оқушылар өз «эмоция картасымен» бөліседі.

Талқылау сұрақтары:

• Қай эмоция жиі кездесті?

• Эмоция денеде қалай байқалады?

• Кейбір эмоциялар ұқсас жағдайларда пайда бола ма?

Жеке мәліметтерді талдамау, салыстырмау.

4-кезең. Қорытындылау (3–5 минут)

Психологтың сөзі:

«Эмоцияны тану – оны басқарудың алғашқы қадамы. Біз эмоцияны байқаған сайын, өзімізді жақсырақ түсіне бастаймыз.»

4. Топтық талқылау (20 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

3-САБАҚ

Тақырыбы: «Күйзеліс: себептері мен белгілері»

Мақсаты:
Күйзелістің белгілерін тану.

Сабақ барысы:

1. Сергіту «Қозғалыс» (10 мин)

2. Ақпараттық бөлім (15 мин)

Кіріспе (2–3 минут)

Психологтың сөзі:

«Кейде біз шаршап, алаңдап, қысым сезінеміз. Осындай кезде “күйзелістемін” деп айтамыз. Бүгін күйзелістің не екенін және ол бізге не үшін керек екенін қарастырамыз.»

Сұрақ (қысқа):
– Қай кезде өзіңізді қатты шаршаған немесе қысымда сезінесіз?

(1–2 жауап жеткілікті)

2. Негізгі бөлім (7–9 минут)

Күйзеліс деген не?

Түсіндірме:

Күйзеліс – адамның қиын немесе маңызды жағдайға берген табиғи реакциясы.

Бұл – ағзаның «дайындал» деген белгісі.

Күйзеліс қай кезде пайда болады?

Жасөспірімдерде жиі кездесетін себептер:

• Бақылау жұмысы, емтихан

• Баға, үлгерім

• Ата-ана немесе мұғалім күтімі

• Достармен қарым-қатынас

• Болашаққа қатысты ойлар

Күйзелістің белгілері

Күйзеліс әр адамда әртүрлі көрінеді:

Денеде:

• Шаршау

• Бас ауыру

• Бұлшықет кернеуі

Ойда:

• Уайым

• Шашыраңқылық

• «Үлгермеймін» деген ойлар

Мінез-құлықта:

• Ашуланшақтық

• Үндемеу

• Кейде жылау немесе тұйықталу

? Маңызды: бұл белгілер – әлсіздік емес, ағзаның белгісі.

Күйзеліс әрдайым жаман ба?

Негізгі ой:

Күйзелістің аз мөлшері бізді жинақтап, алға жылжуға көмектеседі.

Мәселе – күйзеліс ұзаққа созылып, демалуға мүмкіндік болмағанда.

3. Қорытынды (2–3 минут)

Психологтың қорытынды сөзі:

«Күйзеліс – өмірдің бір бөлігі. Оны байқап, дұрыс тәсілмен жеңілдетуді үйренсек, өзімізге көмектесе аламыз.»

Өтпелі сұрақ (келесі жаттығуға):
– Ал сіз күйзелісті көбіне қалай байқайсыз: ойыңызда ма, денеңізде ме?

Ескерту (маманға):

• Қорқынышты немесе ауыр мысалдар келтірмеу

• «Барлығының басынан өтеді» деген қалыптандыруды қолдану

• Оқушыларды жеке тәжірибесін ашуға мәжбүрлемеу

3. Жаттығу «Мен күйзелгенде…» (30 мин)

Мақсаты:

• Оқушыларға күйзеліс кезіндегі өз реакцияларын тануға көмектесу

• Күйзелістің ой, дене және мінез-құлықта қалай көрінетінін ұғындыру

• Өзін-өзі бақылау дағдысын дамыту

Құрал-жабдықтар:

• А4 қағаз

• Қалам/маркер

• (қалауыңызша) дайын кесте-парақ

Психологтың сөзі:

«Қазір біз күйзеліс кезінде өзімізде не болатынын байқап көреміз. Бұл өзімізді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Бөлісу – ерікті.»

Қауіпсіздік қағидасы еске салынады: бағалау жоқ, құпиялылық сақталады.

2-кезең. Жеке жұмыс (10–12 минут)

Оқушыларға төмендегі үлгі ұсынылады.

Нұсқау:

«Өзіңіз жиі күйзеліске түсетін жағдайды еске түсіріп, кестені толтырыңыз.»

Кесте үлгісі:

Мен күйзелгенде…	Менде қалай көрінеді
Ойымда	(уайым, күмән, ойдың шашырауы)
Денемде	(шаршау, жүрек соғысы, кернеу)
Әрекетімде	(ашулану, үндемеу, қашқақтау)

? Нақты жағдайды сипаттау талап етілмейді, жалпы түрде жазуға болады.

3-кезең. Талқылау (5–7 минут)

Ерікті оқушылар өз байқауларымен бөліседі.

Талқылау сұрақтары:

• Қай бөлігін байқау оңай болды?

• Күйзеліс денеде жиі сезіле ме, әлде ойда ма?

• Барлығыңызда ұқсас белгілер бар ма?

? Жеке тәжірибені салыстыруға немесе бағалауға болмайды.

4-кезең. Қорытындылау (3–5 минут)

Психологтың сөзі:

«Күйзелісті байқау – оны жеңілдетудің алғашқы қадамы. Біз өз белгілерімізді ертерек танысақ, өзімізге көмектесе аламыз.»

Келесі сабақта күйзелісті азайту тәсілдері үйренілетіні айтылады.

4. Талқылау (20 мин)

5. Қорытынды (15 мин)

4-САБАҚ

Тақырыбы: «Мазасыздықты төмендету тәсілдері»

Мақсаты:
Өзін-өзі реттеу дағдыларын үйрету.

Сабақ барысы:

1. Дем алу жаттығуы (10 мин)

Тыныс алу техникасы (5–7 минут)

Нұсқау 1: Қарапайым терең дем алу

1. Тыныс терең ішке алыңыз (4 секунд)

2. Демді ұстаңыз (4 секунд)

3. Баяу шығарыңыз (6–8 секунд)

4. Қолды қарынға қойып, демді сезіну

5. 5–6 рет қайталау

Нұсқау 2: «Құйылатын дем»

• Демді баяу ішке тартып, бүкіл денеге таратуға назар аудару

• Демді шығару кезінде барлық кернеуді босату

• 3–5 рет қайталау

3-кезең. Қорытындылау (2 минут)

• Оқушылар өздерінің көңіл-күйін қысқаша сезінеді:

«Қазір мен өзімді қалай сезінемін?»

• Психолог қысқаша қорытындылайды:

«Тыныс алу – қарапайым, бірақ күшті құрал. Күйзеліс пен мазасыздықты азайту үшін кез келген уақытта қолдануға болады.»

2. «Тыныштану техникасы» (30 мин)

Мақсаты:

• Мазасыздықты азайту

• Психологиялық және физикалық босаңсу дағдыларын дамыту

• Оқушыларды сабаққа немесе күрделі тапсырмаларға психологиялық тұрғыдан дайындау

Құрал-жабдықтар:

• Тыныш музыка (қалауыңызша)

• Орныққан орын (орындық немесе еденде отыру)

Өткізу барысы

1-кезең. Ұйымдастыру (2 минут)

• Оқушыларға жаттығудың мақсатын қысқаша түсіндіру:

«Қазір біз өзімізді тыныштандырып, денеміз бен ойымызды босаңсыта отырып, мазасыздықты азайтуды үйренеміз.»

• Оқушылар орындарында тік отырады немесе жайғасады.

2-кезең. Бұлшықет пен тынысты біріктіру (5–8 минут)

Қадамдар:

1. Тыныс алу

   • Терең дем алыңыз (4 секунд)

   • Демді ұстаңыз (2–3 секунд)

   • Баяу дем шығарыңыз (6 секунд)

2. Бұлшықет босату (Прогрессивті релаксация)

   • Аяқтан бастап, әр бұлшықетті 3–5 секунд қатайтып, кейін босату

   • Аяқ → аяқ буындары → қолдар → иық → мойын → бет

   • Қатайтқанда кернеуді сезу, босатқанда босаңстықты сезу

3. Көзді жұмып, демге көңіл бөлу

   • Дененің әр бөлігін тыныс кезінде босаңсатып сезу

   • Ақылмен «Мен тынышталып жатырмын» деп айту

3-кезең. Қорытындылау (3–5 минут)

• Оқушылардан қысқаша кері байланыс сұрау:

«Қазір өзіңізді қалай сезінесіз?»

• Психолог қорытындылайды:

«Бұл техника күнделікті қолданыла алады. Кез келген уақытта қысқа дем алу + бұлшықет босаңсу жаттығуы арқылы мазасыздықты азайтуға болады.»

3. Бұлшықетті босату (20 мин)

Қадамдар (Прогрессивті релаксация):

1. Аяқтар:

   • Аяқ бұлшықеттерін қатайтыңыз (5 секунд) → босатыңыз → кернеу жоғалуын сезіңіз

2. Аяқ буындары мен сан бұлшықеттері:

   • Қатайтқанда кернеуді сезіңіз, босатқанда жеңілдік сезіңіз

3. Қолдар мен иық:

   • Қолды мықынға қойып қатайтыңыз, кейін босаңсытыңыз

4. Мойын мен бет:

   • Жұмсақ қысу (жиі қатаң демеңіз) → босаңсыту

5. Бүкіл дене:

   • Барлық бұлшықеттерді бірден қатайтып, кейін босату

   • Терең дем алыңыз, кернеудің жоғалғанын сезіңіз

3-кезең. Қорытындылау (2–3 минут)

• Оқушылар қысқаша өз сезімін сипаттайды:

«Қазір өзімді қалай сезінемін?»

• Психолог қорытындылайды:

«Денемізді босаңсытып, кернеуді босату – күнделікті өмірде, оқу мен стресс кезінде қолдануға болатын қарапайым әрі тиімді тәсіл.»

4. Тәжірибе бөлісу (15 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

5-САБАҚ

Тақырыбы: «Менің күшті жақтарым»

Мақсаты:
Өзін-өзі бағалауды арттыру.

Сабақ барысы:

1. Жылыту (10 мин)

• Оқушыларды шеңберге отырғызу немесе тұрғызу

• Психолог жаттығудың мақсатын түсіндіреді:

«Қазір біз өзіміздің көңіл-күйімізді бөлісеміз. Бұл сабаққа дайын болуға көмектеседі.»

2-кезең. Орындау (3–5 минут)

• Әр оқушы кезекпен өз көңіл-күйін көрсетеді:

  • Бір сөзбен («қуаныштымын», «мазасызбын»)

  • Немесе смайлик/қол қимылы арқылы

• Бағалау немесе түсіндіру қажет емес

3-кезең. Қорытындылау (1–2 минут)

• Психолог жалпы байқауларын айтады:

«Бүгін көңіл күйлеріміз әртүрлі екен. Бұл қалыпты жағдай. Сабақ барысында өзімізді жайлы сезінуге тырысамыз.»

2. Жаттығу «Мен нені жақсы істеймін?» (30 мин)

Өткізу барысы

1-кезең. Түсіндіру (2–3 минут)

• Психолог оқушыларға жаттығудың мақсатын түсіндіреді:

«Қазір біз өзіміздің қандай істерде жақсы екенімізді, қандай қабілеттеріміз бар екенін анықтаймыз. Бұл өзімізге сенімді болуға көмектеседі.»

• Қатысу ерікті екенін еске салу

2-кезең. Жеке жұмыс (7–10 минут)

• Әр оқушыға қағаз беріледі

• Нұсқау:

«Сіз өзіңізді жақсы, сенімді сезінетін 5–7 нәрсені жазыңыз. Мысалы: спорт, сурет салу, басқа адамдарға көмектесу, есеп шығару.»

• Қажет болса, мысалдар тақтаға жазылады

3-кезең. Топтық бөлісу (5–7 минут)

• Ерікті оқушылар өз күшті жақтарымен бөліседі

• Психолог топқа жалпы қорытындылайды:

«Барлығының өз күшті жақтары бар, және олар әрқайсысыңызға сенімділік береді.»

4-кезең. Қорытындылау (2 минут)

• Психолог қысқаша қорытындылайды:

«Біз өзіміздің күшті жақтарымызды білгенде, қиындықтармен жеңіл күресуге дайын боламыз. Әрқайсыңыздың ерекше қабілеттеріңіз бар.»

3. «Комплименттер шеңбері» (25 мин)

Оқушылар шеңберге тұрып, бір-біріне комплимент айтады. Мысалы: «Сен сондай мейірімдісің..», «сабақта сенің пікірің қызықты», тб. Комплименттер нақты, жылы сөздерден тұруы тиіс. Әр оқушы кемінде бір комплимент алады. Психолог қорытындылайды:

«Комплимент айту және қабылдау өзімізге сенімді болуға және топтағы атмосфераны жақсартуға көмектеседі. Бұл жаттығуды күнделікті өмірде де қолдануға болады.

4. Талқылау (10 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

6-САБАҚ

Тақырыбы: «Ой – сезім – әрекет»

Мақсаты:
Негативті ойларды тану.

Сабақ барысы:

1. Сергіту (10 мин)

 Мен кіммін?”
Әр қатысушының маңдайына бір сөз (таныс адам, жануар, зат) жазылады, бірақ өзі көрмейді. Қатысушылар бір-бірінен “Мен кіммін?” деп сұрап, иә/жоқ жауаптарын алады.

 “Қол мен аяқ”
Барлығы шеңбер жасап тұрады. Біреу “сол қолды көтер” немесе “оң аяқпен қадам жаса” деп айтады. Бәрі оны орындайды. Қатты көңілді және зейінді талап етеді.

2. Мини-дәріс (20 мин)

• Қарапайым сұрақ:

“Сіз бірдеңе ойлаған кезде, сіздің көңіл-күйіңіз немесе әрекетіңіз қалай өзгереді?”

• Қатысушылардан қысқаша жауап алу.

2. Негізгі түсінік (2 минут)

• Ой (Thought): біздің санамыздағы идеялар, ойлар, пікірлер.

• Сезім (Feeling): ойдан туындайтын эмоциялар. Мысалы, “Мен сәтсіздікке ұшыраймын” деген ойдан қорқыныш туады.

• Әрекет (Action): сезімге сәйкес әрекет ету. Қорқыныш болса, адам бас тартады; қуаныш болса, адам бастайды.

Қысқаша схема:

ОЙ → СЕЗІМ → ӘРЕКЕТ

3. Мысалмен көрсету (2 минут)

• Мысал:

  • Ой: “Мен бұл тапсырманы орындамаймын”

  • Сезім: Шошыну, уайым

  • Әрекет: Кешіктіру немесе тапсырманы жасамау

• Кері мысал:

  • Ой: “Мен оны істей аламын”

  • Сезім: Сенімділік, қызығушылық

  • Әрекет: Шара қабылдау, әрекет жасау

4. Қорытынды және мини-жаттығу (1–2 минут)

• Қатысушыларға қысқа жаттығу:

“Өзіңізді соңғы рет қуанышты немесе уайымдаған кезде ойыңызды, сезіміңізді және әрекетіңізді анықтаңыз.”

• Қысқаша бөлісу.

Негізгі ой:

“Біздің ойымыз біздің сезімімізді, ал сезіміміз әрекетімізді қалыптастырады. Сондықтан ойымызға назар аудару өте маңызды.”

3. Жаттығу «Ойды өзгерту» (30 мин)

Кіріспе (1 минута)

• Қатысушыларға түсіндір:

“Біздің ойымыз сезімімізге және әрекетімізге әсер етеді. Көбіне негативті ойлар қорқыныш, қобалжу немесе әрекетсіздік тудырады. Бірақ ойды өзгерту арқылы сезім мен әрекетімізді де өзгерте аламыз.”

2. Негатив ойды таңдау (1–2 минут)

• Қатысушылардан соңғы уақыттағы негатив ойларын жазуын сұра:

  • Мысалы: “Мен бұны істей алмаймын”, “Бұл мен үшін қиын”

3. Ойды қайта құру (2–3 минут)

• Негатив ойды конструктивті немесе позитив ойға өзгерту жолдарын көрсету:

  • Негатив ой: “Мен сәтсіз боламын”

  • Позитив ой: “Мен барымды саламын, және бұл тәжірибе береді”

• Қатысушылар өз ойларын өзгертіп көрсін.

4. Бөлісу және талқылау (1–2 минут)

• Қатысушылар өз ойларын және сезімдерін бөліседі:

  • “Негатив ойымды өзгерткенде қандай сезім пайда болды?”

  • “Бұл ой менің әрекетіме қалай әсер етуі мүмкін?”

Негізгі идея:

“Ойды өзгерту – сезім мен әрекетті басқарудың күшті тәсілі.”

4. Қорытынды (15 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

7-САБАҚ

Тақырыбы: «Қарым-қатынас дағдылары»

Мақсаты:
Өз ойын дұрыс жеткізу.

Сабақ барысы:

1. Жылыту (10 мин)

2. Белсенді тыңдау (25 мин)

Кіріспе (1 минута)

• Қатысушыларға түсіндір:

“Белсенді тыңдау – бұл тек сөздерді есту емес, адамның ойы мен сезімін түсінуге тырысу. Бұл қарым-қатынасты жақсартады және қақтығыстарды азайтады.”

2. Негізгі қағидалар (1–2 минут)

• Белсенді тыңдаудың негізгі элементтері:

  1. Көзбен байланыс жасау – адамға назар аударғаныңды көрсету.

  2. Қайталау және нақтылау – естігенді өз сөздеріңмен қайталау:

“Сіз айтып тұрғаныңыз – … деген мағынада ма?”

3. Эмоцияны сезіну – сөздің артындағы сезімді түсіну.

4. Сабырлы болу – араласпай, ойды бөліп жібермей тыңдау.

3. Жаттығу (3–4 минут)

1. Қатысушылар жұпқа бөлінеді.

2. Бірі 1 минут бойы соңғы оқиғасын немесе маңызды жағдайын айтады.

3. Екіншісі белсенді тыңдау қағидаларын қолданып тыңдайды:

   • Қайталау, нақтылау, эмоциясын түсіну.

4. Рөлдерді ауыстыру.

4. Қорытынды (1 минут)

• Қатысушылардан сұрау:

“Белсенді тыңдау кезінде қандай сезім болды?”
“Қандай қиындықтар кездесті?”

• Негізгі ой:

“Белсенді тыңдау – қарым-қатынасты нығайтып, түсініспеушілікті азайтады.”

3. «Мен-хабарлама» жаттығуы (30 мин)

• Түсіндіру:

“Көбінесе адамдар өз сезімдерін білдірмей немесе кінә тағу арқылы қарым-қатынаста қақтығыстар тудырады. ‘Мен-хабарлама’ әдісі сезімімізді өзіміз үшін жауапкершілікпен жеткізуге көмектеседі.”

• Негізгі формула:

Мен сеземін … (сезім)

Себебі … (оқиға/қалып)

Сондықтан … (қалау немесе ұсыныс)

2. Мысал (1 минута)

• Мысал:

  • “Мен ашуланамын, өйткені сен уәде еткен тапсырманы орындамадың. Сондықтан келесі жолы бірге жоспар жасайық.”

3. Жаттығу (3–4 минут)

1. Қатысушылар жұпқа бөлінеді.

2. Бірі қысқа жағдайды айтып, екіншісі «Мен-хабарлама» форматын қолданады.

3. Рөлдерді ауыстырып, екінші қатысушы да тәжірибе жасайды.

4. Қорытынды (1 минут)

• Қатысушылардан сұрау:

“Бұл әдісті қолданғанда сезімдеріңіз қалай өзгерді?”

• Негізгі ой:

“‘Мен-хабарлама’ – өз сезіміңді жауапкершілікпен білдірудің тиімді тәсілі, ол қарым-қатынасты нығайтады.”

4. Талқылау (10 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

8-САБАҚ

Тақырыбы: «Қақтығысты шешу»

Мақсаты:
Қақтығысты бейбіт жолмен шешу.

Сабақ барысы:

1. Сергіту (10 мин)

Көңілді қозғалыс ойыны (1–2 минут)

• “Қол мен аяқ” ойыны:

  • Жетекші командаларды береді: “сол қолды көтер”, “оң аяқпен қадам жаса”.

  • Қатысушыларды шеңбер жасап, командаларды орындау кезінде көңілді көңіл-күй қалыптасады.

• “Эмоциялы мимика” ойыны:

  • Бір қатысушы эмоцияны мимикамен көрсетеді, қалғандары оны болжауға тырысады.

2. Қақтығыс түрлері (15 мин)

1. Кіріспе (1 минута)

• Қатысушыларға түсіндір:

“Қақтығыс – бұл адамдардың мүдделері, пікірлері немесе қажеттіліктері қайшылығы кезінде пайда болатын жағдай. Қақтығысты дұрыс тану оның шешімін жеңілдетеді.”

2. Қақтығыс түрлері (3–4 минут)

1. Пікір қақтығысы (идеялық қақтығыс)

   • Мақсаттар, пікірлер немесе көзқарастар арасындағы қайшылық.

   • Мысалы: Жобаға қатысты әртүрлі ойлар.

2. Сезімдік қақтығыс (эмоциялық қақтығыс)

   • Адамдардың эмоциялары, көңіл-күйлері арасындағы қайшылық.

   • Мысалы: Ашулану, реніш, қызғаныштан туындайтын даулар.

3. Мүдделер қақтығысы

   • Ресурстар, уақыт немесе артықшылықтарға байланысты туындайды.

   • Мысалы: Бір топ бір компьютерді қолданғысы келеді.

4. Қарым-қатынас қақтығысы

   • Адамдар арасындағы дұрыс түсінбеушіліктен немесе байланыс жетіспеуінен туындайды.

   • Мысалы: Біреу айтқанды дұрыс түсінбеу.

3. Қорытынды (1–2 минут)

• Қатысушыларға сұрақ:

“Сіз қай қақтығыс түрін жиі көресіз немесе сезесіз?”

• Негізгі ой:

“Қақтығыстың түрін түсіну – оны тиімді басқарудың бірінші қадамы.”

3. Рөлдік ойын (40 мин)

• “Рөлдік ойын – бұл белгілі бір рөлді ойнап, нақты өмірлік жағдайды тәжірибе арқылы зерттеу. Бұл қақтығысты шешу, қарым-қатынас жасау немесе жаңа дағдыны үйренуге көмектеседі.”

Жағдай таңдау

• Қатысушылар жұптарға немесе топтарға бөлінеді.

• Жағдай беріледі:

  • Мысалы: Қақтығыс: Командалық жобада әріптестер пікірге келіспей отыр.

  • Қарым-қатынас: Біреу ренжігенін білдіреді, екіншісі оны дұрыс тыңдауы керек.

Рөлді ойнау

• Әр топ рөлдерді ойнап, өз сценарийін көрсетеді.

• Қатысушылар рөлдерді ауыстыра алады.

• Жаттығу барысында Белсенді тыңдау, Мен-хабарлама, Ойды өзгерту әдістерін қолдануға болады.

Қорытынды талқылау

• Сұрақтар:

“Рөлдік ойыннан қандай сабақ алдыңыз?”
“Қиындықтар болды ма?”

• Негізгі ой:

“Рөлдік ойын нақты өмірлік жағдайларды тәжірибеден өткізіп, жаңа дағдыларды қолдануға мүмкіндік береді.”

4. Қорытынды (10 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

9-САБАҚ

Тақырыбы: «Өмірлік құндылықтар»

Мақсаты:
Өмір мағынасын сезіндіру.

Сабақ барысы:

1. Жылыту (10 мин)

2. «Мен үшін маңызды» (30 мин)

“Біздің өміріміздегі шешімдеріміз көбінесе маңызды деп санаған нәрселерімізге негізделеді. Бұл жаттығу арқылы сіз өзіңіз үшін ең маңызды нәрселерді анықтайсыз.”

Жаттығу барысы

1. Қатысушыларға қағаз және қалам беріледі.

2. Сұрақтар бойынша ойлану және жазу:

   • “Мен үшін ең маңызды нәрсе не?”

   • “Мен үшін маңызды құндылықтар немесе адамдар кімдер/не?”

   • “Менің өмірімде бұл маңызды нәрселерді қалай жүзеге асырамын?”

3. Қатысушылар өз ойларын жеке түрде жазады немесе шағын топпен бөліседі.

Қорытынды

• Қатысушыларға сұрақ:

“Ең маңызды нәрселеріңізді анықтау сіздің шешімдеріңізге қалай әсер етеді?”

• Негізгі ой:

“Өзіміз үшін маңызды нәрселерді білу – өмірімізді саналы түрде құруға көмектеседі.”

3. Құндылықтар пирамидасы (25 мин)

Кіріспе (1 минут)

• Түсіндір:

“Құндылықтар – бұл біздің өміріміздегі маңызды нәрселер, олар шешімдерімізге және әрекетімізге әсер етеді. Құндылықтар пирамидасы арқылы біз ең маңыздыдан бастап аз маңыздысына дейінгі ретін көре аламыз.”

2. Жаттығу (5–7 минут)

1. Қатысушыларға қағаз және қалам беріледі.

2. Пирамида сызу:

   • Үстіңгі деңгей: ең маңызды құндылық (мысалы, отбасы, достық, сенімділік).

   • Ортаңғы деңгей: маңызды, бірақ ең басты емес.

   • Төменгі деңгей: өмірге әсері аздау құндылықтар.

3. Қатысушылар өздерінің құндылықтарын пирамидаға орналастырады.

4. Қалаған жағдайда жұппен немесе топпен бөлісу:

   • “Неліктен бұл құндылықтарды осылай орналастырдыңыз?”

   • “Бұл құндылықтар сіздің шешімдеріңізге қалай әсер етеді?”

3. Қорытынды (1–2 минут)

• Негізгі ой:

“Құндылықтарды түсіну – өмірлік шешімдер қабылдауда және өзімізді тануда маңызды құрал.”

4. Талқылау (10 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

10-САБАҚ

Тақырыбы: «Мақсат қою»

Мақсаты:
Болашаққа сенім қалыптастыру.

Сабақ барысы:

1. Сергіту (10 мин)

2. SMART әдісі (20 мин)

Кіріспе

• Қатысушыларға SMART әдісінің мақсаты мен мағынасын қысқаша түсіндіру:

“SMART – бұл мақсатты нақты, өлшенетін, орындалатын, маңызды және уақытқа байланысты қою әдісі.”

• Әр әріптің мәнін қысқаша айтып көрсету: S, M, A, R, T.

Мысал көрсету

• Қарапайым өмірлік мысалды талдау:

  • Мысалы, “Мен спортзалға барғым келеді” деген мақсат.

  • SMART критерийлері бойынша талдау:

    • S (Specific): “Аптасына 3 рет 30 минут жаттығу жасау”

    • M (Measurable): “Әр жаттығуды күнделікке жазу арқылы бақылау”

    • A (Achievable): “Менің уақытым бар, орын бар, мүмкіндік бар”

    • R (Relevant): “Денсаулығым үшін маңызды”

    • T (Time-bound): “1 ай ішінде әдетке айналдыру”

Жеке жұмыс

• Қатысушылар өз мақсаттарын жазады.

• SMART критерийлері бойынша тексереді:

  • Мақсат нақты ма?

  • Оны өлшеуге болады ма?

  • Орындауға болады ма?

  • Маңызды ма?

  • Уақыт шегі бар ма?

• Қажет болса, мақсатты қайта жазып, түзетеді.

Бөлісу және қорытынды

• Қатысушылар өз мақсаттарын жұппен немесе шағын топпен бөліседі.

• Тренер негізгі ойды қайталайды:

“SMART әдісі мақсатты нақты әрі қолжетімді етеді, оған жетуге көмектеседі.”

3. Жеке жоспар (30 мин)

Жаттығу: Жеке жоспар

Мақсаты: Қатысушыларға мақсаттарына жету үшін нақты қадамдар жоспарын құруды үйрету.

Уақыты: 7–10 минут

1. Кіріспе (1 минут)

• Түсіндір:

“Жеке жоспар – бұл мақсатқа жету үшін нақты қадамдарды жазып, іске асыруға мүмкіндік беретін құрал. Жоспар нақты, өлшенетін және уақытқа байланысты болуы керек.”

2. Жеке жоспар құру (5–7 минут)

1. Қатысушыларға қағаз және қалам беріледі.

2. Жоспарды жазу үшін сұрақтар беру:

   • Мақсатым қандай? (SMART әдісі бойынша нақты жазу)

   • Қандай қадамдар жасау керек?

   • Қанша уақытқа дейін орындау қажет?

   • Қандай ресурстар қажет?

   • Кедергілер мен шешу жолдары қандай?

3. Қатысушылар өз жоспарларын жеке түрде жазады.

3. Қорытынды (1–2 минут)

• Қатысушылардан сұрақ:

“Жоспарды жазу сізге мақсатқа жетуге қаншалықты көмек береді?”

• Негізгі ой:

“Жеке жоспар – мақсатқа жетудің нақты жолын көрсететін құрал, ол әрекеттерді жүйелендіреді және жауапкершілікті арттырады.”

4. Талқылау (15 мин)

5. Рефлексия (15 мин)

11-САБАҚ

Тақырыбы: «Қолдау және ресурстар»

Мақсаты:
Қиындықта көмек сұрау дағдысы.

Сабақ барысы:

1. Жылыту (10 мин)

 “Аты-жөніңді айтайық” ойыны: әр қатысушы өз атын айтып, бір қозғалыс жасайды, келесі қатысушы оны қайталайды + өз қозғалысын қосады.

 “Эмоциялы мимика” ойыны: бір қатысушы эмоцияны мимикамен көрсетеді, қалғандары болжауға тырысады.

2. «Менің тірек картам» (30 мин)

1. Кіріспе

• Қатысушыларға түсіндір:

“Тірек карта – бұл біздің өміріміздегі бізді қолдайтын адамдар мен ресурстарды визуалды түрде көрсету әдісі. Бұл карта қиындық кезінде кімге немесе неге сүйенуге болатынын түсінуге көмектеседі.”

2. Жаттығу

1. Қатысушыларға қағаз және қалам беріледі.

2. Ортасына өз атын жазу.

3. Өздеріне тірек болатын адамдарды, ресурстарды немесе қасиеттерді картаға орналастыру:

   • Отбасы, достар, әріптестер

   • Қызығушылықтар, хобби, дағдылар

   • Қолдау көрсететін ұйымдар немесе кеңестер

4. Қатысушылар өз карталарын түсті белгілеу немесе сызу арқылы безендіре алады.

3. Қорытынды

• Қатысушылардан сұрақ:

“Сіздің тірек картаңыз сізге қиын сәтте қалай көмектесе алады?”

• Негізгі ой:

“Тірек картасы – сенімділік пен қолдау көздерін анықтауға және қиындықтарды жеңуге көмектесетін құрал.”

3. Топтық жұмыс (25 мин)

• “Топтық жұмыс – бұл бір топ болып тапсырманы орындау, шешім қабылдау және әр адамның үлесін қосу арқылы нәтиже шығару процесі. Бұл әдіс коммуникацияны және топтық шешім қабылдауды дамытады.”

Тапсырманы беру

• Топтар құру: 3–5 адамнан.

• Тапсырма мысалы:

  • Бір жобаны жоспарлау (мысалы, мектеп/тренинг үшін мини-шара)

  • Қақтығысты шешу бойынша сценарий құру

  • Жаңа идея немесе өнім ойлап табу

Жұмыс

• Топ мүшелері рөлдерді бөліп, тапсырманы орындайды:

  • Біреу координатор

  • Біреу жазушы

  • Біреу уақытты бақылайтын болады

• Топтар өз шешімдерін дайындайды.

Презентация және талқылау

• Әр топ өз нәтижесін бөліседі.

• Қатысушыларға сұрақтар:

“Қандай қиындықтар кездесті?”
“Топтық жұмыс қандай дағдыларды дамытты?”

Негізгі ой:

“Топтық жұмыс – бірлесіп әрекет ету, идеяларды біріктіру және тиімді коммуникация арқылы жақсы нәтиже алуға мүмкіндік береді.”

4. Қорытынды (10 мин)

Тренер қатысушыларға қысқаша қолдау көрсетіп, әрекетке шақырады:“Бүгінгі сабақта үйренген әдістеріңізді өз өміріңізде қолданыңыз. Кішкене қадамдар үлкен өзгеріс әкеледі!”

5. Рефлексия (15 мин)

• Қатысушылардан сұрақтар:

  • “Сабақтан қандай жаңа дағдылар алдыңыз?”

  • “Қай жаттығу ең пайдалы болды?”

  • “Бұл білімді күнделікті өмірде қалай қолданасыз?”

• Қысқа пікір алмасу немесе топтық талқылау.

12-САБАҚ

Тақырыбы: «Өмірге құштарлық. Қорытынды»

Мақсаты:
Бағдарламаны бекіту.

Сабақ барысы:

1. Сергіту (10 мин)

Физикалық сергіту (1–2 минут)

• Барлығы тұрып, жеңіл дене жаттығуларын жасайды:

  • Қолды, мойын мен иықты айналдыру

  • Жеңіл секіру немесе аяқпен жерге соққы

  • Терең дем алып, баяу шығару

2. «Өмірге хат» (30 мин)

Кіріспе

• Қатысушыларға түсіндір:

“Бұл жаттығу арқылы сіз өзіңізге немесе өміріңізге хат жазып, армандарыңызды, мақсаттарыңызды және маңызды ойларыңызды сөзбен білдіресіз. Хат жазу – өз сезімдеріңізді түсінуге және мақсаттарыңызды нақтылауға көмектесетін құрал.”

Хат жазу

1. Қатысушыларға қағаз және қалам беріледі.

2. Нұсқаулық:

   • Хатты өзіңе, болашақ өзіңе немесе өмірге адресациялауға болады.

   • Мысал тақырыптар:

     • “Мен болашақта өзіме қандай болуды қалаймын?”

     • “Менің ең маңызды армандарым мен мақсаттарым…”

     • “Мен өмірден не қалаймын және оған қалай жетемін?”

3. Қатысушылар өз ойларын еркін жазады.

Қорытынды

• Қатысушылардан сұрақ:

“Хатты жазу барысында қандай ойлар мен сезімдер пайда болды?”

• Негізгі ой:

“Өмірге хат жазу – өз ойларыңды жүйелеуге, мақсаттарыңды нақтылауға және болашаққа бағыт алуға көмектесетін әдіс.”

3. Кері байланыс (25 мин)

Қорытынды бөлімде өмірге құштарлық тақырыбы жақсы көрсетілген. Сіз маңызды ойларды нақтылап, өз пікіріңізді білдіргенсіз. Дегенмен, қорытындыда бір-екі нақты мысал қоссаңыз, ойларыңыз оқырманға әсерлірек болып жетеді. Сондай-ақ, қысқаша және тұжырымды сөйлемдер қолдану қорытындыны күшейтеді.

Ұсыныс:

• Негізгі ойларды қысқаша қайталау

• Өмірге құштарлықтың адам өміріндегі маңызын көрсету

• Позитивті оймен аяқтау

Мысалы: «Өмірге құштарлық – әрбір адамға берілген ерекше мүмкіндік. Оны бағалап, әр күнді қуанышпен өткізу – өмірдің мәні».

4. Қорытынды сөз (10 мин)

Өмірге құштарлық – әрбір адам үшін ең қымбат қасиет. Ол адамды алға жетелейді, қиындықтарды жеңуге күш береді және әр күнді қуанышпен өткізуді үйретеді. Өмірдің әр сәтін бағалай білу, кішкентай қуаныштарды көре білу – нағыз өмірге құштарлықтың белгісі. Сондықтан әрқайсымыз өз өмірімізді бағалап, оны толық сезіне білейік.

5. Рефлексия (15 мин)