Мерекенова А.Е., Болтаева А.М.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

ЖАСӨСПІРІМДЕР МЕН ЖАСТАРДЫҢ ИНТЕРНЕТКЕ ТӘУЕЛДІЛІГІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Қазіргі XXI ғасыр – компьютер мен озық ақпараттық технологиялар дәуірі. Жастардың басым көпшілігі өз өмірін компьютерсіз, планшетсіз, ұялы телефонсыз немесе онлайн болуға мүмкіндік беретін кез келген құрылғысыз елестете алмайды. Интернет – ақпаратты сақтау мен таратуға арналған, өзара байланысқан компьютерлік желілердің әлемдік жүйесі. Оны жиі «Дүниежүзілік өрмек», «Ғаламтор желісі» немесе жай ғана «Желі» деп те атайды. Интернет – бұқаралық коммуникацияның салыстырмалы түрде жаңа құралы болса да, ол бүгінде жастардың барлығына дерлік ұнап, олардың өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.

Қазіргі қоғамда «интернет тәуелділігі» ұғымы салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, бұл құбылыс кең таралып, жаһандық сипатқа ие болды. Себебі күн сайын миллиондаған адам ғаламтор кеңістігінде көп уақытын өткізеді. Жастар үнемі әлеуметтік желілерде, онлайн ойындарда отырады және осының салдарынан уақыттың қалай өтіп кеткенін байқамайды [1].

Интернетке тәуелділік немесе интернет-аддикция – бұл ғаламторға қосылуға деген мәжбүрлі ықылас және уақытында желіден ажырай Интернетке тәуелділік ұғымына алғаш рет 1995 жылы нью-йорктік психиатр Айвен Голдберг анықтама берген. Оның түсіндіруінше, интернетке тәуелділік — бұл «адамның интернетті бейімделмеген түрде пайдалануы, ол клиникалық тұрғыда маңызды бұзылыстарға немесе дистреске әкелетін мінез-құлық үлгісі» болып табылады [2].

Америкалық психолог және профессор Кимберли Янг 1994 жылы интернетке тәуелділікті анықтауға арналған сауалнама әзірлеген. Ол тестті өзі дәріс берген Питтсбург университетінің сайтында орналастырған. Тест сегіз сұрақтан тұрған, әрқайсысына «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру қажет болған. Егер қатысушы 5 немесе одан да көп сұраққа «иә» деп жауап берсе, ол интернетке тәуелді деп есептелген [4].

Интернет тәуелділігі адамның шектен тыс көп уақытын желіде өткізуімен көрініс табады. Кейбір адамдар тәулігіне 12–14 сағатқа дейін виртуалды әлемде болып, жаңа таныстықтар орнатады, музыка жүктейді, чаттарда сөйлеседі. Мұндай адамдар көбіне ұқыпсыз, ашушаң және жақындарына немқұрайлы қарайды.

Кимберли Янг өз зерттеуінің нәтижесінде интернетке тәуелділіктің бес негізгі түрін сипаттап берген: [5]

1. Компьютерлік тәуелділік – компьютермен байланысты әртүрлі іс-әрекеттерге (ойындар, бағдарламалау және басқа да қызмет түрлері) шамадан тыс әуестену;

2. Компульсивті интернет-навигация – интернет арқылы ақпаратты мәжбүрлі түрде іздеу, дерекқорларда ұзақ уақыт отыру;

3. Ақпараттық шамадан тыс жүктелу – интернет арқылы құмар ойындарға, онлайн-аукциондарға немесе электрондық саудаға патологиялық тәуелділік;

4. Киберкоммуникативтік тәуелділік – чаттарда, көпшілік ойындарда және телеконференцияларда қарым-қатынасқа тәуелділік, бұл шынайы өмірдегі отбасы мен достардың орнын виртуалды таныстардың басуына әкелуі мүмкін;

5. Киберсексуалдық тәуелділік – «киберсекс» деп аталатын, яғни интернеттегі порнографиялық сайттарға жиі кіру, жыныстық тақырыптағы чаттар мен жабық топтарда қатысуға байланысты тәуелділік.

Көптеген жастар интернетте отырған кезде қуаныш пен жақсы көңіл күйді сезінеді, алайда интернеттен бірнеше минутқа ажыраса, бірден мұң мен күйзеліс сезімін бастан кешіреді. Уақыт өте келе олар виртуалды әлемге терең бойлап, достарымен серуенге шығуды немесе қонаққа баруды сиретеді. Сонымен қатар көптеген пайдаланушылар интернетке тәуелді бола отырып, әртүрлі құрылғылар мен бағдарламалық жасақтаманы үнемі жаңартып отыру үшін едәуір қаржы жұмсайды.

Соңғы жиырма жыл ішінде мобильді электрондық құрылғылар мен мобильді интернеттің балалар мен жасөспірімдердің денсаулығына әсерін зерттеуге көптеген ғылыми еңбектер арналған. Ғалымдардың назар аудару бағыты біртіндеп гаджеттердің физикалық факторларының әсерін зерттеуден интернет-аддикция құбылыстары мен олардың салдарын талдауға ауысып келеді. Статистикалық деректерге сүйенсек, жастар арасындағы интернетке тәуелділіктің таралу деңгейі айтарлықтай жоғары және үнемі өсіп келеді. Зерттеулерге сәйкес, Еуропа мен АҚШ-та интернет-аддикцияның таралуы 3-тен 12%-ға дейін, Қытайда 16–21%, ал Малайзияда 36,9%-ға дейін жетеді. Ресей Федерациясында жүргізілген талдау нәтижелері бойынша жасөспірімдер мен жастардың 5%-ында айқын тәуелділік белгілері байқалса, 25%-дан астамы тәуекел тобына жатады [6].

Интернет-аддикцияны адамның әлеуметтік, тұлғалық және кәсіби (оқу) өміріндегі мінез-құлық бұзылысының бір түрі ретінде қарастыра отырып, зерттеушілер келесі ауытқуларды атап өтеді: танымдық белсенділіктің төмендеуі, қарым-қатынас шеңберінің тарылуы немесе оның ретсіздігі, сын ескертулерге шамадан тыс реакция, интернетте өткізген уақыт туралы жалған ақпарат беру. Мұндай жағдайлар әсіресе балалар мен жасөспірімдер үшін қауіпті, себебі дәл осы кезеңде негізгі психикалық функциялар қалыптасады және желідегі шамадан тыс ақпараттық әсер олардың дамуына елеулі қауіп төндіруі мүмкін [3].

Интернетке тәуелді болу қаупі ең жоғары топ – жасөспірімдер. Бұл санаттағы халықтың үлесі 25 жастан асқан адамдармен салыстырғанда әлдеқайда көп. Тәуелділікке бейім топтың ерекшеліктерін қарастырғанда, олардың жас кезеңінің сипаттарын ескеру қажет.

Белгілі болғандай, осы кезеңде жасөспірімдердің әлеуметтену процесі жүреді, олардың уақыттарының басым бөлігі қарым-қатынас пен өз құрбыларымен өзара әрекеттесуге жұмсалады. Бұл топ жасөспірімдер үшін басты ақпарат көзі болып саналады. Жасөспірімдер әдетте қызығушылықтары мен көзқарастары ұқсас адамдармен ортақ топтар құрады.

Зерттеушілердің әлемдік статистикасы мен бақылауларына сүйене отырып, интернетке тәуелді мінез-құлықтың негізгі себептерін төмендегідей топтастыруға болады:

1. төмен өзін-өзі бағалау және оны виртуалды әлемдегі анонимдік арқылы көтеруге ұмтылу;

2. шынайы өмірде құрбыларымен қарым-қатынас жасау қиындығы мен зейіннің жетіспеушілігіне байланысты онлайн достар табуға тырысу;

3. отбасындағы дұрыс тәрбие берілмеуі немесе жанжалдар, ата-ананың мейіріміне деген қажеттілік;

4. жауапкершілік пен міндеттемелердің болмауы, қауіпсіздік пен қорғаныс сезіміне ұмтылу.

Интернетті ұзақ әрі бақылаусыз пайдалану нәтижесінде жасөспірімдердің уақыт туралы түсінігі бұрмаланып, бұл отбасы мен достар арасындағы қатынастардың бұзылуына әкеледі. Сондай-ақ, олар өздерінің интернеттегі әрекеттерін бақылауда ұстау қабілетін жоғалтады [4].

Бірқатар зерттеулерде желіні шамадан тыс пайдалану әсерінен мидағы дофаминергиялық жүйеде өзгерістер болатыны анықталған. Бұл құбылыс мидағы «марапаттау жүйесінің» интернетке тәуелділіктің пайда болу механизмдеріне қатысы бар екенін көрсетеді. фМРТ әдісі қолданылған зерттеулерде мидың мінез-құлықтық, эмоциялық және еріктік бақылауға, сондай-ақ сенсомоторлық үйлесімге жауапты функционалдық аймақтарындағы ақ заттың тығыздығының төмендеуі байқалған.

Интернетке тәуелді адамдарда сонымен қатар вентралды стриатумның көлемі азайғаны анықталған. Бұл құрылым миының «марапаттау» механизмін қамтамасыз етеді және дәл осындай өзгерістер химиялық және химиялық емес тәуелділіктер кезінде де байқалады.

Айта кету керек, интернетке тәуелділікті психофизиологиялық және физиологиялық тұрғыдан зерттеу қазіргі таңда өзекті міндеттердің бірі болып табылады. Қызықты жайт – зерттелген топтардың басым бөлігінде мобильді құрылғыны пайдалану мүмкіндігінен айырылған жағдайды модельдеу жоғары деңгейдегі мазасыздық пен уайым сезімін туғызған. Ал «бақылау тобына» кірген студенттерде ғана абстиненциялық синдромның орташа деңгейде байқалғаны анықталған [3].

Интернетке тәуелділік тақырыбына арналған ғылыми жарияланымдардың көптігі мен теориялық зерттеулердің нәтижелері бұл мәселенің өзектілігін тағы да дәлелдейді. Интернетті ұзақ және жиі пайдалану жастардың шынайы өмір туралы түсінігін бұрмалап, олардың құндылықтық бағдарларының дамуын баяулатады немесе мүлде тоқтатады.

Нәтижесінде әр адамның жеке және әлеуметтік құндылықтары өзгереді. Жастардың интернеттегі мінез-құлқын бақылай отырып, олардың моральдық және адамгершілік құндылықтарды жиі елемейтінін байқауға болады. Олар интернеттегі танымал тұлғаларымен теңесуге тырысып, солардың жетістіктерін қайталауға ұмтылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Андрейченко А. В., Петровская О. А. Интернет-зависимость в молодежной среде // Материалы Международной научно-практической конференции «Наука и образование в XXI веке». — Москва: Научный форум, 2014. — С. 3–6

2. Существует ли интернет-зависимость и болезнь ли это? Отрывок из книги Шэрон Бегли «Не могу остановиться» URL:

https://inde.io/article/9240-suschestvuet-li-internet-zavisimost-i-bolezn-li-eto-otryvok-iz-knigi-sheron-begli-ne-mogu-ostanovitsya

3. Толстогузов, С.Н., Елифанов, А.В., Машкина, С.А., Найда, Ю.В. (2024). Психофизиологические особенности молодых людей с признаками интернет-зависимости. Экспериментальная психология, 17(1), 61–75.

4. Смоленцева Ю.Н.. "ИНТЕРНЕТ-ЗАВИСИМОСТЬ МОЛОДЕЖИ: ПОСТАНОВКА ПРОБЛЕМЫ" Социальные и гуманитарные науки: теория и практика, no. 1 (5), 2021, pp. 192-203.

5. Кимберли Янг Диагноз - Интернет-зависимость // журнал: Мир

Internet Nº 41.URL: http://www.iworld.ru:

6. Малыгин В.Л., Хомерики Н.С., Антоненко А.А. Индивидуально-психологические свойства подростков как факторы риска формирования интернет-зависимого поведения // Медицинская психология в России. 2015. Nº 1(30). С. 1-22.