ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМІ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ

МИНИСТРЛІГІ

ӘЛЬ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ

УНИВЕРСИТЕТІ

«Философия және саясаттану» факультеті

МАҚАЛА

Тақырыбы: Дін және жастар: құндылық бағдарлары

Орындаған: Нұржанқызы А.

Ғылыми жетекші:Каупенбаева С.М

Алматы 2025 ж

Ғылыми жетекші: Әл-Фараби атындағы ҚазҰу

Философия және саясаттану факультеті

Дінтану және мәдениеттану

кафедрасының аға-оқытушысы

PhD Каупенбаева С.М ......................

Мақала авторы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰу

Философия және саясаттану факультеті

Дінтану мамандығының 4-курс студенті Нұржанқызы Ақтоты

ДІН ЖӘНЕ ЖАСТАР: ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЛАРЫ

Аңдатпа: Бұл мақалада қазіргі қоғамдағы жастардың құндылықтық бағдарларында діннің алатын орны жан-жақты қарастырылады. Жаһандану үдерісі мен ақпараттық кеңістіктің кеңеюі жастардың дүниетанымына жаңа ықпалдар әкеліп, дәстүрлі құндылықтар мен заманауи өмір салты арасындағы қатынасты күрделендіруде. Осындай жағдайда діннің рухани тірек ретіндегі рөлі ерекше мәнге ие болып отыр. Зерттеуде жастардың діни сана-сезімінің қалыптасу ерекшеліктері, діннің әлеуметтік тұрақтылық пен мәдени мұраның сақталуына ықпалы, сондай-ақ діни құндылықтардың тұлғалық және қоғамдық деңгейде маңызы талданады. Әр түрлі авторлардың ғылыми тұжырымдары негізінде жастардың өмірлік ұстанымдарына діннің әсері нақты мысалдар арқылы айқындалады. Дін – тек сенім жүйесі ғана емес, ол жас ұрпақтың адамгершілік бағдарын айқындайтын рухани институт ретінде қарастырылады. Жастардың құндылықтық бағдарларына қатысты діни көзқарастардың ерекшеліктерін айқындау олардың болашақта әлеуметтік белсенді әрі жауапты тұлға болып қалыптасуына ықпал ететіні мақалада көрсетілген.

Кілт сөздер: дін, жастар, құндылық, бағдар, дәстүр, руханият, қоғам, мәдениет.

Аннотация: В данной статье всесторонне рассматривается место религии в ценностных ориентирах современной молодежи. Процесс глобализации и расширение информационного пространства привносят новые влияния в мировоззрение молодежи, усложняя соотношение традиционных ценностей и современного образа жизни. В таких условиях особое значение приобретает роль религии как духовной опоры. В исследовании анализируются особенности формирования религиозного сознания молодежи, влияние религии на социальную стабильность и сохранение культурного наследия, а также значимость религиозных ценностей на личностном и общественном уровнях. На основе научных выводов различных авторов выявляется воздействие религии на жизненные позиции молодежи через конкретные примеры. Религия рассматривается не только как система верований, но и как духовный институт, определяющий нравственные ориентиры молодого поколения. В статье показано, что выявление особенностей религиозных взглядов в ценностных ориентирах молодежи способствует формированию их как социально активных и ответственных личностей в будущем.

Ключевые слова: религия, молодежь, ценность, ориентация, традиция, духовность, общество, культура.

Abstract: This article comprehensively examines the role of religion in the value orientations of contemporary youth. The processes of globalization and the expansion of the information space bring new influences into the worldview of young people, complicating the relationship between traditional values and modern lifestyles. In this context, religion acquires special significance as a spiritual foundation. The study analyzes the peculiarities of the formation of youth’s religious consciousness, the impact of religion on social stability and the preservation of cultural heritage, as well as the importance of religious values at both personal and societal levels. Based on the scientific conclusions of various authors, the influence of religion on the life attitudes of young people is identified through concrete examples. Religion is considered not only as a system of beliefs but also as a spiritual institution that defines the moral guidelines of the younger generation. The article shows that identifying the features of religious views in youth’s value orientations contributes to their development as socially active and responsible individuals in the future.

Keywords: religion, youth, values, orientation, tradition, spirituality, society, culture.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде жастардың құндылықтық бағдарларын айқындау мәселесі ерекше маңызға ие болып отыр. Әлемдік деңгейдегі ақпарат алмасудың қарқыны күшейген сайын, жас буынның санасы әртүрлі мәдени ықпалдардың тоғысында қалыптасуда. Бір жағынан, жаһанданудың артықшылықтары жастарға әлемдік білім мен мәдени жетістіктерге қол жеткізуге жол ашса, екінші жағынан, дәстүрлі құндылықтардың әлсіреу қаупін де тудырады. Осындай жағдайда дін жастар үшін тұрақты әрі сенімді рухани бағдар болып табылады.

Діннің басты ерекшелігі – оның адамзат қоғамындағы моральдық, мәдени және әлеуметтік құндылықтарды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу қабілетінде. Дін арқылы жастар жақсылық пен жамандықтың өлшемін танып, өз әрекеттерін моральдық тұрғыдан бағалауға үйренеді. Діннің бұл қасиеті қазіргі жаһандану жағдайында айрықша мәнге ие, себебі ол жастарды ұлттық болмысынан ажыратып алмай, әлемдік мәдениетпен үндестікте өмір сүруге бейімдейді. Белгілі социолог В.С. Степин «құндылық – қоғамның мәдени кодексі» деп атап өткен [1,45]. Бұл тұжырым жастардың құндылықтық бағдарын қалыптастыруда діннің маңызын нақты көрсетеді. Шын мәнінде, құндылықтар жүйесі – кез келген қоғамның тұрақты дамуының рухани негізі. Жастар сол құндылықтарды бойына сіңіру арқылы өз болашағын ғана емес, қоғамның болашағын да айқындайды. Осы тұрғыдан дін жастардың дүниетанымдық негізін құруда негізгі тірекке айналады. Ол жас буынды рухани үйлесімге, сабырлылық пен жауапкершілікке тәрбиелей отырып, олардың жеке басының да, тұтас қоғамның да мәдени-рухани дамуына ықпал етеді. Демек, жаһандану заманында дін жастарға бағыт-бағдар беретін айқын рухани шамшырақ қызметін атқарып келеді.

Діннің жастар өміріндегі рөлін түсіну үшін, ең алдымен, оның әлеуметтік табиғатына терең үңілу қажет. Дін ешқашан тек қана ғибадат пен діни рәсімдердің жиынтығы болған емес. Ол – қоғамды біріктіретін, адамдар арасындағы рухани байланысты күшейтетін мәдени-әлеуметтік құбылыс. Діннің мәні жеке адамның ішкі сенімінде ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік қарым-қатынастарда, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын құндылықтарда көрініс табады. Осы тұрғыдан алғанда, жастардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруда діннің ықпалы ерекше. Белгілі зерттеуші А.Н. Красников «дін – әлеуметтік тұрақтылықтың рухани кепілі» деп атап көрсеткен [2,118]. Бұл ой жастардың дүниетанымындағы діннің мәнін ашуға мүмкіндік береді. Қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етуде жастардың рөлі айрықша болғандықтан, олардың құндылықтық бағдарлары да діннің ықпалымен беки түседі. Дін жастарға адамгершілік нормаларды үйретеді, ар-ожданды сақтауға баулиды, дұрыс пен бұрысты айырудың өлшемін береді. Егер бұл өлшем болмаса, жастардың өмірлік жолы сыртқы ықпалдарға тәуелді болып, тұрақсыздыққа алып келуі мүмкін. Жастар үшін діннің әлеуметтік табиғаты олардың қоғамдағы орнын сезінуге мүмкіндік береді. Дін арқылы адам өзін тек жеке тұлға емес, белгілі бір қауымдастықтың мүшесі ретінде тани бастайды. Бұл сезім жастарды ұжымшылдыққа, бірлікке, ортақ жауапкершілікке тәрбиелейді. Мәселен, діни мерекелер, мешіттегі жиындар немесе қайырымдылық акциялары жастарды қоғамдық өмірге тартып, олардың әлеуметтік белсенділігін арттырады. Мұндай шаралар арқылы жас буын қоғам алдындағы міндетін терең сезінеді. Сонымен қатар дін – мәдени мұраның жалғастырушысы. Ол арқылы жастар халықтың салт-дәстүрімен, тарихи құндылықтарымен, ұлттық болмысымен жақын танысады. Бұл да қоғамды біріктіретін ортақ рухани негізге айналады. Жастардың бойында қалыптасқан осындай құндылықтық бағдарлар олардың болашақта отбасына, қоғамға, еліне адал болуына ықпал етеді. Осылайша, діннің әлеуметтік табиғаты жастар үшін тек сенім жүйесі ғана емес, рухани және мәдени тұтастықты қамтамасыз ететін іргелі күш болып табылады.

Негізгі бөлім

Жастар үшін дін – ең алдымен моральдық нормалардың қайнар көзі. Адамгершілік, адалдық, мейірімділік сияқты қасиеттер діни қағидаттар арқылы жас буынның санасына орнығып, олардың күнделікті өмірлік ұстанымына айналады. Қазақ халқының дәстүрінде имандылық, сабырлылық, үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу секілді құндылықтар ғасырлар бойы діни дүниетаным арқылы беріліп отырған. Мұндай нормалар тек діни сеніммен ғана шектелмей, ұлттық әдет-ғұрыппен астасып, тұтас халықтың мәдени кодына айналды. Діннің жастарға тигізетін ықпалы олардың болашақта қандай тұлға болып қалыптасатынын айқындайды. Діни құндылықтар арқылы жастар жақсы мен жаманның, адал мен арамның ара жігін ажыратып, өз әрекеттерін моральдық өлшемге салады. Осы тұрғыда отандық ғалым Д.К. Кенжетайдың «дәстүрлі дін ұлттық болмыстың тұтастығын сақтаудың негізгі факторы» деген пікірі [3,76] терең мағыналы. Өйткені дәстүрлі дін арқылы халық өзінің тарихи жадысын сақтайды, мәдени мұрасын ұрпаққа жеткізеді. Ал жастар осы құндылықтарды бойына сіңіру арқылы ұлттық болмысты әрі қарай жалғастырушы буынға айналады. Діннің моральдық мазмұны жастарды сабырлы болуға, өзгелерге құрметпен қарауға, ортақ мүддені жеке бастың пайдасынан жоғары қоюға үйретеді. Бұл қасиеттердің барлығы қазіргі қоғамда аса қажет. Әсіресе жаһандану кезеңінде ұлттық бірегейлікті сақтау үшін жастардың бойында дәстүрлі дін арқылы қалыптасқан рухани құндылықтар ерекше маңызға ие. Міне, сондықтан дін – тек сенім емес, жастардың ұлттық құндылықтарға деген құрметін қалыптастыратын негізгі әлеуметтік институт болып табылады.

Қазіргі ақпараттық қоғамда жастардың діни санасы түрлі ықпалдарға ерекше бейім. Әсіресе интернет пен әлеуметтік желілер арқылы таралатын діни мазмұндағы ақпараттар жастарға кеңінен қолжетімді болып отыр. Мұның оң және теріс қырлары бар. Бір жағынан, бұл жастардың дүниетанымын кеңейтіп, әртүрлі көзқарастармен танысуына мүмкіндік береді. Олар әлемдік діндердің тарихын, мәдени ерекшеліктерін, қазіргі заманғы діни қозғалыстарды жедел әрі қолжетімді форматта біле алады. Екінші жағынан, ретсіз әрі тексерілмеген ақпарат жастарды адастыруы, жалған діни ағымдарға итермелеуі мүмкін. Осыған байланысты жастардың діни сауаттылығын арттыру – бүгінгі күннің маңызды міндеті. Діни сауаттылық тек діни мәтіндерді білу ғана емес, сонымен бірге оларды дұрыс түсініп, тарихи-мәдени контексте бағалай білу, дәстүрлі дін мен жалған идеологияның айырмашылығын ажырата алу қабілеті болып табылады. Бұл тұрғыда білім беру мекемелерінде, қоғамдық ұйымдарда және діни институттарда жастарға арналған ағартушылық жұмыстардың жүргізілуі аса қажет. Батыс ғалымы Х. Кокс «заманауи қоғамда дін жаңа формаларда өмір сүруді жалғастырады» деп атап көрсеткен [4,233]. Бұл пікір діннің уақыт талабына сай түрленіп, жаңа жағдайға бейімделетінін көрсетеді. Шын мәнінде, қазіргі жастар дәстүрлі діни тәжірибені сақтай отырып, оны заманауи құралдар арқылы қабылдауға бейім. Мәселен, әлеуметтік желілерде имандылыққа шақыратын бейнероликтер, онлайн уағыздар, діни әдебиеттердің электронды нұсқалары кең таралуда. Бұл құбылыс жастарға дінді бұрынғыдан да қолжетімді етсе, екінші жағынан діни тәжірибенің жаңа формада жалғастырушы тетігіне айналып отыр. Осылайша, ақпараттық қоғамда дін жастар үшін құндылықтық бағдардың заманауи қызметін атқарады. Ол жаңа технологиялардың мүмкіндіктерін пайдалана отырып, өзінің рухани мәнін сақтап қана қоймай, жастардың рухани дамуына бейімделген жаңа үлгіде ықпал етеді.

Жастардың құндылықтық бағдарында діннің орны тек рухани өлшеммен шектелмейді. Ол әлеуметтік белсенділікке де ықпал етеді. Қоғамдық пікірге жүргізілген көптеген зерттеулер жастардың діни құндылықтарға жүгіну арқылы әлеуметтік әділеттілікке, жауапкершілікке, қайырымдылыққа бет бұратынын көрсетті. Мәселен, белгілі философ Ә.Н. Нысанбаев «дін адамды әлеуметтік жауапкершілікке жетелейді» деді [5,59]. Бұл көзқарас діннің жастардың азаматтық ұстанымын қалыптастырудағы рөлін дәлелдейді. Сонымен қатар, жастардың діни сана-сезімі ұлттық бірегейлікті сақтауға да үлес қосады. Дәстүрлі дін – ұлттың тарихи жады мен рухани тәжірибесінің көрінісі. Осы арқылы жастар ұлттық мәдениетке деген құрметті бойына сіңіреді. Құндылықтық бағдардың бұл түрі жастардың жаһандық кеңістікте өзіндік болмысын сақтап қалуына мүмкіндік береді.

Қорытынды

Жастардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруда діннің рөлі айрықша. Дін – рухани құндылықтардың қайнар көзі, моральдық нормалардың негізі және ұлттық болмысты сақтаудың басты факторы. Ол жастардың дүниетанымын айқындап қана қоймай, олардың әлеуметтік белсенділігін, жауапкершілігін арттырады. Жаһандану жағдайында жастардың діни санасының қалыптасу ерекшеліктерін түсіну – қоғамның тұрақты дамуы үшін маңызды. Сондықтан дін жастарға тек сенім жүйесі емес, құндылықтық бағдар беретін рухани институт ретінде қызмет атқарады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Степин В.С. Теоретическое знание. – Москва: Прогресс-Традиция, 2000. – 623 с. – Режим доступа: https://search.rsl.ru/ru/record/01000636125

2. Красников А.Н. Социология религии. – Москва: Академический проект, 2010. – 432 с. – Режим доступа: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20797154

3. Кенжетай Д.К. Ислам: Дәстүр және жаңғыру. – Астана: Фолиант, 2012. – 256 б. – Режим доступа: https://kazneb.kz/kk/bookView/view/?brId=1266981&lang=kk

4. Cox H. The Future of Faith. – New York: HarperCollins, 2009. – 256 p. – Режим доступа: https://archive.org/details/futureoffaith00coxh

5. Нысанбаев Ә.Н. Философия және мәдениеттану. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 314 б. – Режим доступа: https://kazneb.kz/kk/bookView/view/?brId=630209&lang=kk