ЖАСТАР НЕГЕ ӨЗ МАМАНДЫҒЫМЕН ЖҰМЫС ІСТЕМЕЙДІ?

ЖАСТАР НЕГЕ ӨЗ МАМАНДЫҒЫМЕН ЖҰМЫС ІСТЕМЕЙДІ?

Диплом мен нақты өмір арасындағы алшақтық

Қазақстандық жоғары оқу орындары жыл сайын мыңдаған мамандарды түлетіп шығарады. Алайда статистика ащы шындықты көрсетеді: түлектердің 40%-ға жуығы алған мамандығы бойынша жұмыс істемейді. Бұл құбылыс тек экономикалық мәселе ғана емес, терең әлеуметтік-психологиялық дағдарыстың көрінісі.

Білім беру жүйесінің уақыттан озғандығы

Университеттер әлі күнге дейін өткен ғасырдың үлгісімен жұмыс істейді. Студенттер 4-5 жыл бойы кейде ескірген, нарық сұранысына сай келмейтін теорияны меңгереді. Ал технология мен экономиканың өзгеру жылдамдығы сонша, бүгін түскен мамандықтың көпшілігі 5 жылдан кейін өзектілігін жоғалтады.

Мысалы, 5 жыл бұрын SMM-менеджер мамандығы жоқ еді, ал бүгін бұл ең танымал кәсіптердің бірі. ЖОО бұл өзгеріске ілесе алмайды.

Жалақы мәселесі – басты кедергі

Жас маманның еңбекақысы көбінесе үмітін ақтамайды. 4-5 жыл оқып, түнгі сабақтарда жүріп алған дипломымен айлығы 150-200 мың теңге болатын жұмыс табады. Ал такси жүргізушісі немесе курьер сол уақытта 2-3 есе көп табыс таба алады.

Бұл – нарықтың ащы заңы. ЖОО-да бәсекелестік пен нарықтық құндылықтар туралы үйретпейді. Ал студент 4 жыл бойы өзін маман ретінде сезінуге үйреніп, шынайы өмірге шыққанда төмен жалақылы ұсақ қызметкер болуға мәжбүр.

Құндылықтар соқтығысы

Жаңа буынның құндылықтары мүлде басқа. Олар үшін жұмыс – тек ақша табу көзі ғана емес, өмір салты, өзін-өзі жүзеге асыру құралы. Кеңседе 8 сағат отырып, бастықтың бұйрығын күту – олардың психологиясына сай емес.

Олар икемді кесте, қашықтықтан жұмыс істеу, шығармашылық еркіндікті қалайды. Ал көптеген жұмыс берушілер әлі күнге дейін ескірген басқару үлгілерін ұстанады.

Жүйенің нашар жұмыс істеуі

Елімізде кәсіптік бағдар беру жүйесі дамымаған. Оқушы 11-сыныпта қандай мамандық таңдайтынын білмейді. Ата-аналар таңдау жасайды, немеде кездейсоқтық. Нәтижесінде 4 жыл бойы жек көрген іспен айналысатын түлектер шығады.

Шешім бар ма?

Бұл мәселенің шешімін табу үшін бірнеше бағытта жұмыс істеу керек:

Бірінші, білім беру жүйесін түбегейлі реформалау қажет. ЖОО нарықпен тығыз байланыста болуы, озық компаниялармен бірлескен бағдарламалар енгізуі керек. Теория емес, практика басым болуы тиіс.

Екінші, мектептен бастап кәсіптік бағдар беру жүйесін құру. Балаға 11-сыныпта емес, 7-8-сыныптан бастап мамандық таңдауға көмектескен жөн.

Үшінші, жұмыс берушілердің көзқарасы өзгеруі керек. Жас маманға төмен жалақы ұсынып, одан «тәжірибе» талап ету – қисынсыз. Жастарды өз істеріне қызықтыратын, олардың әлеуетін ашатын жағдай жасау маңызды.

Төртінші, мемлекет тарапынан жас мамандарды қолдау бағдарламаларын күшейту. Жұмысқа орналасуға жеңілдіктер, алғашқы жылдардағы салықтық преференциялар – осының бәрі жастардың мамандығы бойынша жұмыс істеуіне ынталандыру бола алады.

Қорытынды

Жастардың өз мамандығымен жұмыс істемеуі – ешкімді кінәлауға болмайтын күрделі жүйелік мәселе. Білім беру жүйесі де, еңбек нарығы да, қоғамның көзқарасы да бірге өзгеруі керек. Өйткені бұл – жекелеген адамдардың ғана емес, бүкіл мемлекеттің болашағына әсер ететін стратегиялық мәселе.

Егер біз жас мамандарымызды өз ісіне деген құштарлықпен жұмыс істейтін кәсіпқойлар ретінде көргіміз келсе, онда жүйені түбегейлі өзгертуге тура келеді. Әйтпесе, дипломдар тек қабырғаға ілінетін әдемі қағаз болып қала береді.