Маңғыстау облысы білім басқармасының

Бейнеу ауданы бойынша білім бөлімінің

«Күйкен жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің география пәні мұғалімі

Букенбаева Жанар Хамидуллаевна

Педагог-сарапшы

Тақырыбы: «Жаһандық мәселелер географиясы: су тапшылығы, көші-қон, экология»

Кіріспе

XXI ғасыр – адамзат тарихындағы ең күрделі әрі қайшылыққа толы дәуір. Ғылыми-техникалық

прогресс адам өмірін жеңілдетіп, өркениетті жаңа деңгейге көтергенімен, жер шарында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы жаһандық мәселелерді де туындатты. Бұл мәселелердің географиялық сипаты ерекше, себебі олардың барлығы табиғи ресурстарды пайдаланумен, халықтың кеңістікте орналасуымен және қоршаған орта жағдайымен тығыз байланысты.

Жаһандық мәселелер – бүкіл адамзат қауымдастығына ортақ, барлық мемлекеттер мен

халықтардың күш біріктіруін талап ететін проблемалар. Солардың ішінде ерекше өзектілеріне су

тапшылығы, халық миграциясы, және экологиялық дағдарыстар жатады. Бұл үш бағыт

қазіргі әлемнің тұрақтылығына тікелей қауіп төндіріп отыр.

1. Су тапшылығының географиялық сипаты

1.1. Су ресурстарының ғаламдық таралуы Жер шарының 70% -дан астамын су басқанымен,

оның тек 2,5% -ы ғана тұщы су. Ал бұл көлемнің 70% - ы мұздықтар мен мәңгі қар түрінде сақталған. Демек, адамзатқа қолжетімді су қоры бар болғаны 1% -дың айналасында. Тұщы судың географиялық таралуы біркелкі емес: Канада, Ресей, Бразилия сияқты елдерде су ресурстары мол болса, Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Орталық Азия аймақтарында су тапшылығы өткір сезіледі.

1.2. Су тапшылығының себептері

Су ресурстарының жетіспеушілігіне табиғижәне антропогендік факторлар әсер етеді:

• Климаттың өзгеруі – жауын-шашын азайып, булану күшейеді;

• Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық өндірістің өсуі – судың шамадан тыс пайдаланылуы;

• Өзендер мен көлдердің ластануы – тұщы судың сапасын төмендетеді;

• Халық санының көбеюі – суға деген сұранысты арттырады.

1.3. Су тапшылығының геосаяси салдары

Су ресурстары үшін күрес бүгінде жаңа геосаяси факторға айналды. Мысалы, Ніл өзені бойындағы Египет, Судан және Эфиопия арасындағы дау;Орталық Азиядағы Әмудария мен Сырдария суын бөлісу мәселелері. Мұндай даулар кейде аймақтық тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Болашақта су «көк алтын» ретінде мұнайдың орнын басуы әбден мүмкін.

2. Миграция мәселесінің географиясы

2.1. Миграция ұғымы және түрлері

Миграция – адамдардың бір аймақтан екінші аймаққа қоныс аударуы. Ол ішкі (ел ішінде) және

сыртқы (елдер арасындағы) миграция болып бөлінеді. Қазіргі таңда халықаралық мигранттар саны 280 миллионнан асып отыр (БҰҰ, 2024 ж. дерегі) .

2.2. Миграцияның себептері

• Экономикалық факторлар: жұмыссыздық, табыстың төмендігі;

• Әлеуметтік факторлар: білім алу, өмір сапасын арттыру;

• Саяси және әскери факторлар: соғыстар, қақтығыстар;

• Экологиялық факторлар: климаттың өзгеруі, жердің тозуы.

2.3. Миграцияның аймақтық ерекшеліктері

• Африка мен Таяу Шығыс – соғыс пен кедейліктен қашқан босқындардың негізгі көзі;

• Еуропа мен Солтүстік Америка – мигранттар ағылатын басты бағыт;

• Орталық Азия – еңбек миграциясының аймағы (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан арасындағы көші-қон белсенділігі) .

2.4. Миграцияның салдары

Миграцияның оң әсерлері де, теріс салдары да бар. Бір жағынан, ол еңбек нарығын теңестіреді, жаңа мәдени алмасуларды туғызады. Екінші жағынан, әлеуметтік шиеленістер, этникалық қақтығыстар мен мидың кетуі («brain drain») сияқты мәселелерге әкеледі.

3. Экологиялық дағдарыс және географиялық аспектілер

3.1. Экологиялық дағдарыстың мәні

Экологиялық дағдарыс – табиғи ортаның адамның тіршілік етуіне қауіп төндіретіндей деңгейде

өзгеруі. Бұл құбылыс соңғы жүзжылдықта ерекше қарқын алды, себебі антропогендік әсер ғаламдық экожүйелердің тепе-теңдігін бұзды.

3.2. Негізгі экологиялық мәселелер

• Атмосфераның ластануы және климаттың жылынуы;

• Орман жойылуы мен биоалуантүрліліктің азаюы;

• Топырақ эрозиясы, шөлейттену;

• Мұхиттар мен өзендердің ластануы;

• Қалдықтар мен пластик дағдарысы.

3.3. Климаттың өзгеруінің салдары

Климаттың ғаламдық жылынуы мұздықтардың еруіне, теңіз деңгейінің көтерілуіне, құрғақшылық пен су тасқындарының жиілеуіне әкеліп отыр. Бұл құбылыстар әсіресе төмен жағалауда орналасқан елдерге (Бангладеш, Нидерланд, Тынық мұхиты аралдары) қауіп төндіруде.

3.4. Қазақстан мысалындағы экологиялық мәселелер

Қазақстанда экологиялық проблемалар көпшілігімізге таныс:

• Арал теңізінің тартылуы – адам қолымен жасалған экологиялық апат;

• Байқоңыр аймағының ластануы;

• Каспий экожүйесінің бұзылуы;

• Табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалану.

Бұл жағдайлар табиғи-географиялық тепетеңдікті бұзып, халық денсаулығына және экономикалық дамуға кері әсер етуде.

4. Жаһандық мәселелердің өзара байланысы

Су тапшылығы, миграция және экология бірбірінен бөлек қарастырылмайды. Олар өзара тығыз

байланыста:

• Су тапшылығы ауыл шаруашылығын әлсіретіп, халықтың көшуіне түрткі болады;

• Климаттық өзгерістер жаңа экологиялық босқындарды тудырады;

• Экологиялық дағдарыс геосаяси шиеленістерді күшейтеді.

БҰҰ мәліметінше, 2050 жылға қарай климаттық мигранттар саны 200 миллион адамнан асуы мүмкін. Демек, экологиялық саясат пен су ресурстарын басқару жаһандық қауіпсіздікпен тікелей ұштасады.

5. Шешу жолдары мен халықаралықынтымақтастық

Жаһандық мәселелерді шешу үшін халықаралық деңгейдегі үйлесімді іс-қимыл қажет:

1.БҰҰ мен ЮНЕСКО бастамалары – тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу;

2.Трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқару (мысалы, Орталық Азияда) ;

3.Жасыл экономика мен экологиялық технологияларды дамыту;

4.Халықаралық миграцияны реттеу жөніндегі келісімдер;

5.Қоғамдық экологиялық білім мен мәдениетті арттыру.

Қорытынды

Жаһандық мәселелер – адамзаттың ортақ сынағы. Су тапшылығы, миграция және экологиялық

дағдарыстар тек жекелеген елдердің емес, бүкіл планетаның болашағына әсер етеді. География ғылымы бұл үдерістердің кеңістіктік сипатын түсінуге, себепсалдар байланысын анықтауға және шешу жолдарын ұсынуға мүмкіндік береді.

Болашақта адамзат тек өзара ынтымақтастық пен ғылыми негізделген экологиялық саясат арқылы ғана жаһандық тепе-теңдікті сақтай алады. Табиғат пен адам арасындағы үйлесім – тұрақты дамудың басты кепілі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының «Тұрақты даму мақсаттары – 2030» баяндамасы.

2. UNESCO. World Water Development Report, 2024.

3. IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report.

4. Назарова А. Т. , Геоэкология және тұрақты даму негіздері, Алматы, 2022.

5. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің жылдық есебі, 2024.