«Келісілді»

Колледж әдіскері

____ Г. Жаутикова

№1 Оқу сабағының жоспары

Сабақ тақырыбы: Жердегі тіршілік үшін судың маңызы.

Модуль: Жалпы білім беру пәндер

Пән атауы: Биология

Педагог: Матаева Алтынай Кожановна

2025 жылғы " 05 " __02_____

1. Жалпы мәліметтер

Курс, топ: 1 курс (9 сынып)

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: «Блум таксономиясы» (Сиқырлы таяқша, Мақал-мәтелдер, Кинометафора, Бақылау диктант, Тесттер).

Пәнаралық байланыс: Химия, физика.

2. Мақсаты, міндеттері:

Білімділік: Оқушы меңгеруі және білуі тиіс:

-судың физикалық және химиялық қасиеттерін білу;

-судың тіршілік үшін маңызын білу;

-ауыз суды пайдалану қажеттігін түсіну;

Тәрбиелік:

-құрал-жабдықтармен оқулықтарды таза ұстауға үйрету;

-өз ісіне жауапты болуға, ұқыптылыққа, тапқырлыққа, белсенділікке, шапшаңдыққа баулу;

-оқу орнын қадірлеуге тәрбиелеу.

-ой өрісін кеңейту:

-тәжірибе сабағы мен байланыстыра білуге үйрету;

-өз пікірін дұрыс жеткізуіне көңіл бөлу;

-тақырыпты дұрыс баяндай білуіне назар аудару;

Дамытушылық:

-сабақтан алған ақпараттарды талдап үйрену;

-ой өрісін биология пәні бойынша дамыту;

-ғылыми оқу және анықтамалық әдебиеттер мен өзбетінше жұмыс степ білуге еүйрету;

Құндылық:

-сыни және креативті ойлау;

-білуге жаңаны тануға құштар болу;

-дұрыс қарым қатынас орната білу;

2.1. Оқу-жаттығу процесінде білім алушылар меңгеретін, күтілетін нәтижелер және кәсіби дағдылар тізбесі

2.2.Күтілетін нәтижелер

Судың физикалық және химиялық қасиеттерін білу, адам сусыз қанша уақыт тіршілік ете алатынын, табиғатта су айналымы қалай жүретінін, адам организмі қанша процент судан тұратынын білуі тиіс. судың физикалық және химиялық қасиеттерін білу, адам сусыз қанша уақыт тіршілік ете алатынын, табиғатта су айналымы қалай жүретінін, адам организмі қанша процент судан тұратынын білуі тиіс.

2.3. Қажетті ресурстар: Оқу жұмыс бағдарлама, оқу сабақ жоспар, тақта, стикер, ноутбук, кітап, тақта, бор т.б

3. Сабақты жабдықтау

3.1. Оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар, анықтамалық әдебиеттер

Сабақты жабдықтау

Материалдық: Биология оқулығы 1-2 бөлім 10 сынып, оқу жұмыс бағдарламасы, күн тақырыптық жұмыс.

Оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар, анықтамалық әдебиеттер

Негізі: Е. Очкур, Ж. Құрманғалиева, М. Нұртаева. Биология. Оқулық.10 сынып, 1, 2 бөлім 2019, Мектеп. https://www.okulyk.kz/10-class/#Биология

Қосымша: 1. Н.Г. Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова, Биология, 10 сынып.– Алматы: 2019, Атамұра https://www.okulyk.kz/10-class

3.2.Техникалық құралдар, материалдар

Техникалық-программалық: СD диск, видеоролик, интерактивті тақта

4. Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі (оқушыларды түгелдеу, формасын тексеру, бөлме

тазалығын тексеру) -3 минут.

II. Тірек тапсырмалармен жұмыс -30 минут.

III. Жаңа тақырыпты түсіндіру (іс-әрекетті демонстрациялау) -40 минут.

ІV. Жаңа сабақты бекіту -1 минут.

V. Сабақты қорытындылау, баға қою -5 минут.

VI. Үйге тапсырма беру -2 минут

І. Ұйымдастыру кезеңі (оқушыларды түгелдеу, формасын тексеру, бөлме

тазалығын тексеру) -3 минут.

Оқытушы оқу бөлмесінің тазалығына, оқушылардың киіміне назар аударады. Оқушылардың сабаққа қатысуы мен дайындығын тексеріп, оларды сабақтың бағдарламасы және мақсатымен таныстыру. Танысу үшін әр студент өзінің аты-жөнін және өзіне тән ең жақсы қасиеттерін айтады.

II. Тірек тапсырмалармен жұмыс -30 минут

Оқушылардың мектепте алған білімдерін "Сиқырлы таяқша", «Мақал мәтелдер» ойыны арқылы қайталанып білімдерін тексеру.

"Сиқырлы таяқша" ойыны

"Сиқырлы таяқша"қойылатын сұрақтар:

1. Биология ғылымы нені зерттейді?

2. Жануарларды қандай ғылым саласы зерттейді?

3. Өсімдіктерді қандай ғылым саласы зерттейді?

4. Органикалық заттарға қандай заттар жатады?

5. Бейорганикалық заттарға қандай заттар жатады?

6. 1838-39 жылдары жасуша теориясын қалыптастырған неміс ғалымдары кімдер?

7. Жасуша қандай жолдармен бөлінеді?

8. Адамда қанша хромосома бар?

9. Эукариоттар дегеніміз не?

10. Жасуша термині қашан ашылды?

Сұрақтар жауаптары:

1. Тіршілікті

2. Зоология

3. Ботаника

4. көмірсулар,майлар, ақуыздар

5. тұздар,су, химиялық элементтер

6. Т.Шван және М.Шлейден

7. Амитоз, митоз, мейоз

8. 46

9. Ядросы бар ағзалар

10. 1665 жылы

Мақал – мәтелдер. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып, мақалды толық айтып, мағынасын айту.

1. «Судың.....да сұрауы бар»
2. «Көлдің көркі - құрақ, Таудың көркі - ..... бұлақ »
3. «Батыр туса – ел ырысы, жаңбыр...... жауса – жер ырысы»
4. «Ағынды .....судың арамдығы жоқ»
5. « Сулы..... жер - нулы жер»
6. « Бұлақ.....көрсең көзін аш»

7. «Су...... - тіршілік көзі»

8. «Сусыз жер – ......... өмірсіз шөл»

9. «Судың ..........да сұрауы бар»

10. «Су ішкен ............ құдыққа түкірме»

11. «Су жерге нәр береді, жер ...............адамға дән береді»

12. «Су....... аққан жерін табады»

13. «Су ішсең, суатынан, Сөз тыңдасаң, қуатынан»

14. «Таза су – ...........табиғаттың айнасы»

15. «Сулы жер ..............құрақсыз болмас, Нұлы жер ..........тұрақсыз болмас»

16. «Жер қазынасы – ............су, Ел қазынасы – ........ту»

17. «Сусыз өмір – .............тұзсыз ас»

18. «Су – тілсіз .........жау, Су........ – тіршілік анасы»

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру (іс-әрекетті демонстрациялау) -40 минут.

Жаңа сабақтың жоспары:

 Судың тіршілік үшін маңызы

 Жердегі су ресурстары

«Кинометафора» тәсілімен Жердегі тіршілік үшін судың маңызы тақырыбында бейнекөрсетілім: https://www.google.com/search?sca_esv=9fb25453c26e52bb&sxsrf=AHTn8zq7C0w0PyKnHx-cZFZEwhHaVIWf7A:1739858051596&q=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96+%D1%82%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA+%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD+%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3+%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B&udm=7&fbs=ABzOT_B2EfH2faHDLJVHUgSRbBS_FYuZCb83OsbCRgZapUJHii6QOYEiNwdp0PlcpPq4xQh_VngLCjzHEKHc2IzLkadqKpJlbxp6xTgciwOdL0_IyGCaqUIkgwmJP7c9Q0nCviYWBefEIHSl-sFiKZIbFwFX_uD8ijSB0om3duYK81CNxpd_wq2X3b2Gwc-7uSCiLdhfrPUCayu3xTfYaTNu33V5-fQilw&sa=X&ved=2ahUKEwiKxv-oxMyLAxXEDxAIHa9iCK4QtKgLegQIFBAB#fpstate=ive&vld=cid:644fbdb6,vid:8kzf_2jzAA4,st:0

Жердегі тіршілік үшін судың маңызын түсіндіру. Көпшілікке арналған оқу құралдарында «Су - таза күйінде сутек пен оттектің химиялық байланысы болып табылатын мөлдір, тұссіз сұйықтық» деп жазылған. Жер ғаламшарының айрықша ерекшелігі сол, оның үстіңгі бетінің айтарлықтай көп бөлігі сумен жабылған. Табиғаттағы ең кеңінен таралған зат - су, ол Жер шары беткейінің 71%-ін алып жатыр. Жер бетінде тірі организмдердің пайда болуы, тіршілік етуі және өніп - өсуі сумен байланысты. Атап айтқанда, жердегі тіршілікке бастама берген - су. Жер бетінде тіршілік етіп жатқан тірі организмдердің барлығы ерте кездерде тіршілігін судан бастаған.

Барлық тірі организмдердің құрамында су болады. Мысалы, адамның денесі 65% судан тұрады. Су жеткіліксіз болса, барлық тірі организмдер зардап шегеді. Ал судың жетіспеушілігі ұзақ уақытқа созылса, олар тіршілігін мүлдем жоғалтады. Адамның шаруашылық іс-әрекетінде де судың маңызы зор. Бірде - бір өндіріс, бірде - бір қызмет көрсету саласының жұмысы сусыз жүруі мүмкін емес. Сонымен қатар Жер бетіндегі климаттың қалыптасуына да судың тікелей қатысы бар. Су жазғы мезгілде жылудың көбін өзіне алып, оны қыста біртіндеп қайтара отырып, жер бетіндегі темперетуралық режимді реттейді. Күн қызуының әсерінен жылынған су бу түрінде жоғары көтеріліп, бұлытқа айналады. Олар жер бетіне түсетін ультракүлгін сәулесінің әсерін әлсіретеді. Табиғаттағы су айналымына өсімдіктерде өз үлесін қосады. Судың айналымында маңызы бар биологиялық процестерге транспиратция жатады, ол өсімдік тіршілігі үшін аса қажеттіде күрделі процес болып табылады. Транспирация - бұл өсімдіктің жасыл бөліктерінің суды буландыруы. Транспирацияға жұмсалатын судың мөлшері (судың шығыны) сол өсімдіктің түріне, ауа райына топырақтың ылғалдылығына байланысты болады. Транспирация кезіндегі судың шығыны орташа есеппен алғанда құрлықтағы жалпы булану мөлшерінің жартысын құрайды (жылына 30-35мың км³- ге жуық).

Су адамның көңіл күйіне де әсер етеді. Өзеннің тастан тасқа соғылып буырқанған ағысы немесе теңіздің өршеленген биік толқындары адамды қобалжытып, оның мазасын алатыны белгілі. Ал енді бұлақтың сылдырлап аққан суы, судың бетіндегі майда толқындардың естілер - естімес ағысы адамның жан дүниесіне тыныштық орнатып, ерекше сезімге бөлейтіні де рас. Алайда әрбір адам өз алдына жеке түлға, оның табиғат құбылыстарына деген көзқарасы, оларды қабылдау мүмкіндігі де түрліше.

Табиғаттағы және адам өміріндегі судың маңызы. Су топырақ пен ауадан бірнеше милиондаған жылдар бұрын пайда болған.

Адам баласы суды ертеден пайдаланып, оны толық зерттеп білген десек те, ғалымдар әлі күнге дейін табиғаттың бұл құбылысы туралы керемет таңғаларлықтай деректер табуда.

Су – жер бетінде аса кеңінен таралған бейорганикалық қосылыс. Судың бірінші ерекше қасиеті – оның сутек және оттек атомдарының қосылыстарынан тұруында.

Химиялық заңдылықтар бойынша мұндай қосылыс газ тәрізді күйде болуы тиіс. Ал су – сұйық! Су табиғатта үш түрлі күйде болады: қатты, сұйық және бу түрінде.

Таңғаларлық жайт, Жер бінде тек судың қатты күйіндегі тығыздығы сұйық күйіндегіден төмен. Міне сондықтан да мұз суға батпайды, ал су айдындары түбіне дейін қатпайды.

Табиғаттағы су. Табиғаттағы су аса маңызды рөл атқарады. Өйткені ол жердегі алуан түрлі механизмдер мен тіршілік циклдеріне қатысады. Біздің ғаламшар үшін судың қаншалықты маңызды екенін мына төмендегі бірнеше деректерден білуге болады.

• Табиғаттағы су айналымының маңызы орасан зор. Осы процесс қана жануарлар мен өсімдіктердің өз тіршіліктеріне қажетті суды алуына мүмкіндік береді.

• Теңіздер мен мұхиттар, өзендер мен көлдер сол аймақтардың климатын қалыптастыруда аса маңызды рөл атқарады. Ал судың жоғары жылу сыйымдылығы бідің ғаламшардағы қолайлы темперетуралық режімді қамтамасыз етеді.

• Су фотосинтез процесіндегі негізгі ролдердің бірін атқарады. Су болмаса, өсімдік көмірқышқыл газын сіңіріп, оттекті бөліп шығармас еді, яғни ауа тыныс алуға жарамсыз болып қалар еді.

Адам тіршілігіндегі су. Судың Жер бетіндегі негізгі тұтынушысы – адам. Барлық әлемдік өркениеттің қалыптасуы мен дамуының тек қана су айдыны маңында жүруі кездейсоқ емес. Адам тіршілігіндегі судың маңызы айтарлықтай зор.

• Адамның денесі де судан тұрады. Жаңа туған нәрестенің денесінде 75% су, егде тартқан адамның денесінде 50%- тен артық су болады. Адамның сусыз тіршілік ете алмайтыны белгілі. Денеміздегі судың мөлшері 2%- ке азайғанда біз шөлді сезіне бастаймыз. Ал 12% суды жоғалтқанда жағдайда дәрігердің көмегінсіз адамның өмірін сақтап қалу мүкін болмайды. Организмінен 20% су жоғалтқан адам өлімге душар болады.

• Су адам үшін ерекше маңызды қорек көзі болып табылады. Статистикалық мәліметтер бойынша бір адам жылына тамақтану үшін 60 т-ға дейін су қабылдайды екен.

• Атап айтқанда, су біздің организміміздің әрбір жасушасына оттек пен қоректік заттарды жеткізеді.

• Судың көмегінсіз біздің организміміз дене температурасын реттей алады.

• Су сонымен қатар қорытылған астың жасушаларға сіңіріліп, энергияның жинақталуына мүмкіндік береді. Су сондай – ақ ас қалдықтарын, басқа ыдырау өнімдерін организмнен сыртқа шығарады.

• Адам барлық жерде өз қажеттілігіне суды пайдаланады, мысалы, тамақтану үшін, ауылшаруашылығында, түрлі өндірісте, электр энергиясын өндіруде т.с.с.

Судың ластануы. Судың ластануы деп су айдындарының зиянды заттармен, өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен қанығу процесін айтады. Мұның нәтижесінде су өз қасиетінің көп бөлігін жоғалтады және ары қарай қолдануға жарамсыз болып қалады.

Ластанудың негізгі көздері:

1. Мұнай өңдейтін кәсіп орындар;

2. Ауыр металдар;

3. Радиоактивті элементтер;

4. Улы химикаттар;

5. Қалалық құбырлардан және малшаруашылығы фермаларынан қалдықтардың ағып шығуы.

Дүниежүзілік мұхитқа жыл сайын 13 млн т-дан астам қалдықтары төгілетіні туралы ғалымдар талайдан бері дабыл қағуда. Анығырақ айтқанда, Тынық мұқитында олардың 9 млн т-ға жуығы, ал Атлант мұқитында 3 млн т-дан артығы төгіледі екен.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша қазіргі кездің өзінде біздің ғаламшарда таза табиғи судың бірде – бір қайнар көзі қалмаған. Тек басқаларына қарағанда ластануы сәл төмендеу су айдындары ғана бар көрінеді. Бұл жағдай біздің өркениетімізге апат қаупін төндіреді, өйткені аламзаттың сусыз тіршілік етуі мүмкін емес.

Тәжірибелік жұмыс

1. Эксперимент:

   • Бір стақан таза және ластанған суды салыстыру.

   • Су фильтрациясы арқылы суды тазарту процесін көрсету.

2. Талқылау сұрақтары:

   • «Ластанған суды қайта тазартуға бола ма?»

   • «Таза суды сақтау үшін біз не істей аламыз?»

ІV. Жаңа сабақты бекіту -10 минут.

Бақылау диктант сұрақтар:

1. «Су - таза күйінде сутек пен оттектің химиялық байланысы болып табылатын ....................» деп жазылған.

2. Жер ғаламшарының үстіңгі бетінің айтарлықтай көп бөлігі ............................. жабылған.

3. Табиғаттағы ең кеңінен таралған зат - ..........................,

4. Жер шары беткейінің .................. %-ін алып жатыр.

5. Адамның денесі ......... % судан тұрады.

6. Судың жетіспеушілігі ұзақ уақытқа созылса, олар .................... жоғалтады.

7. Су табиғатта үш түрлі күйде болады: .............................. түрінде.

8. Су ......................................... бірін атқарады.

9. Су болмаса, .........................., оттекті бөліп шығармас еді, яғни ауа тыныс алуға жарамсыз болып қалар еді.

10. Дүниежүзілік мұхитқа жыл сайын .................млн т-дан астам қалдықтары төгіледі

11. Тынық мұқитында қалдық ............ млн т-ға жуығы төгіледі

12. Атлант мұқитында ................. млн т-дан артығы төгіледі.

Бақылау диктан сұрақтардың жауаптары:

1. мөлдір, тұссіз сұйықтық

2. сумен

3. - су,

4. 71%-ін

5. 65%

6. тіршілігін мүлдем жоғалтады

7. қатты, сұйық және бу түрінде.

8. фотосинтез процесіндегі негізгі ролдердің

9. өсімдік көмірқышқыл газын сіңіріп, оттекті бөліп шығармас еді

10. 13 млн т-дан астам.

11. 9 млн т-ға жуығы

12. 3 млн т-дан артығы төгіледі екен.

«Есте сақтау, Түсіну, Қолдану» тест сұрақтары  тәсілін қолдану арқылы тексеру.

1. Есте сақтау (Фактілерді білу)

1. Жер бетіндегі судың қанша % тұщы судан тұрады?

A) 50%

B) 25%

C) 10%

+D) 3%

E) 1%

2. Адам ағзасы қанша % судан тұрады?

A) 30-40%

B) 50-55%

+C) 60-70%

D) 80-85%

E) 90-95%

3. Судың ең маңызды қасиеті қандай?

A) Түссіздігі

+B) Еріткіш болуы

C) Жылу өткізгіштігі

D) Иіссіздігі

E) Қатуы

4. Тұщы судың негізгі бөлігі қайда тұрады?

A) Өзендерде

B) Көлдерде

+C) Мұздықтарда

D) Жер асты суларында

E) Атмосферада

5. Судың табиғаттағы айналымының негізгі бағыты неде?

A) Жердің гравитациясы

B) Атмосфералық қысым

C) Жердің айналуы

+D) Күннің қызуы

E) Айдың тартылыс күші

2. Түсіндіру (Түсінік деңгейі)\

6. Неге суда жүзеді?

A) Мұз жеңіл газдардан тұрады

+B) Мұздың тығыздығы судан төмен

C) Мұзда ауа көп болады

D) Су оны итеріп шығарады

E) Су ауыр адамдарден тұрады

6. Суда қандай өзгеріс болады?

A) Су қатты күйге болады

B) Су молекулалары бір-біріне жақындайды

+C) Су молекулалары жылдам қозғала бастайды

D) Су болып өзгереді

E) Су химиялық құрамын өзгертеді

6. Неге теңіз суы ішуге жарамсыз?

A) Ол жылы

B) қолдануға рұқсаттар бар

+C) оны көп түз бар

D) Ол тез болады

E) өзінің тығыздығы төмен

6. Су табиғи сүзгілеу арқылы қандай жолмен тазарады?

A) Күннің қызуымен

+B) Жердің астынан өтіп, құм мен тастар арқылы

C) Өзендерде ағу арқылы

D) Бұлану реакциямен

E) Мұхиттарға ағып кету арқылы

6. Неге суды үнемдеу керек?

A) Су қымбат ресурс

B) Суды ысырап ету экономикаға зиян келтіреді

+C) Су мөлшері және оның ластануы жоғары

D) Су өте баяу қозғалады

E) Су жер бетінен жойылып кетуі мүмкін

3. Қолдану (Практикалық деңгей)

11. Суды бағалаудың ең тиімді әдісі?

+A) Жаңбыр суын жинау

B) Көп жағдайда су құю

C) Өзендерге ластанған суды ағызу

D) Суық суды ыстықпен жеткізу

E) Тұзды суды қолдану

12. Суды ең таза күйінде қайдан алуға болады?

A) Өзеннен

B) Көлден

+C) Мұздықтардан

D) Жерасты суларынан

E) Атмосферадан

13. Қандай әрекет суды ластайды?

A) Ағаш орналастыру

B) Қоқысты арнайы орындарға орналастыру

+C) Өнеркәсіп қалдықтарын өзенге төгу

D) Су көздерін қоршау

E) Су тұтынуды азайту

14. Су бұлау арқылы атмосфераға көтерілгенде не түзіледі?

A) Мұз

+B) Бұлт

C) Жаңбыр

D) Тұман

E) Теңіздер

15. Жердегі тіршілікке қандай судың түрі қажет?

A) Теңіз суы

+B) Өзен суы

C) Мұхит суы

D) Минералды су

E) Тұзды су

V. Сабақты қорытындылау, баға қою -5 минут.

Өткен және жаңа тақырыптарды игергендігі бойынша білім деңгейі тексеріліп, критериге сәйкес қойылған бағалар оқушыларға мәлімделіп, Рortal.zh-zhmk.kz электрон журналға баға қойылады.

VI. Үйге тапсырма беру -2 минут

Тапсырма: "Суды үнемдеу жолдары" тақырыбына шағын эссе жазып келу.

Е. Очкур, Ж. Құрманғалиева, М. Нұртаева. Биология. Оқулық.10 сынып, 1, 2 бөлім 2019, Мектеп. https://www.okulyk.kz/10-class/#Биология 5-10 беттер